Omuz ve omuz kemerini oluşturan dört kemik,on beş ve üç eklemdir.

OSTEOLOGİA

Sternum:Göğüs Kemiği

Sternum, manubrium sterni, corpus sterni ve processus xiphoideus olmak üzere üç parçadan oluşur.

Manubrium sterni’nin üst tarafında jugularis isimli bir çentik vardır.Bu çentik ikinci torakal vertebra seviyesinde bulunur.İncisura jugularis’in iki yanında bulunan çentiklere clavicularis denir.Clavicula bu çentiktesternuma tutunur.Manubrium sterni, corpus sterni ile açıklığı arkaya bakan bir açı oluşturarak birleşir.Bu açıya sterni denir.İkinci angulus sterni hizasında sternum’a tutunur.Angulus sterni dördüncü torakal vertebra düzeyindedir.Deri altında angulus sterni kolayca tespit edilir.Kostaların tespitinde angulus sterni önemli bir noktadır.

Sternumun yan taraflarında kostalar ile eklem ve incisurae diye bilinen çentikler vardır.Processus xiphoideus genellikle kemikleşmez.Tabanı on veya onbirinci torakal vertebra düzeyindedir.

:Kürek Kemiği

Scapula iki yüzü,üç kenarı ve üç köşesi olan yassı bir kemiktir.

Kenarları nisbeten kalın olan scapula’nın kısmı incedir.İçbükey olan ön yüze fascıes costalis(anterior) ve bu yüzde görülen çukura fossa subscapularis denir.Arka yüz dişbükey olup fescıes posterior edını alır.Arka yüz üzerinde iç kenardan başlayıp yukarı ve dışa doğru uzanan kalın çıkıntı spina olarak bilinir. Spina scapule dış köşe hizasında acromion adı varilen yassı bir çıkıntı ile son bulur. Spina scapule, scapula’nın arka yüzünü biri üstte ve biri altta olmak üzere iki alana ayırır.Birer çukuru andıran bu elanlardan yukarıda olanına fossa supraspinata(supraspinosa)aşağıda olanına fossa infraspinata denir.Her iki çukur canlıda ile doludur.Akromyonoun iç kenerının orta kısmında klavikula ile eklem yapan,fescies articularis acromii isimli bir eklem yüzü bulunur.Akromyo’nun alt-dış tarafında bulunan açıya angulus acromialis denır. Scapula’nın koltuk çukuruna bakan diş kenarına margo lateralis denir.Dış kenar kemiğin en kalın kenarıdır. İç kenar margo medialis olarak bilinir.Üst kenar margo superior adını alır. Üst kenar üzerinde İncisura isimli bir çentik bulunur.Scapula’nın iç ve dış kenarları birleşerek angulus inferior denen alt köşeyi oluştururlar. Üst ve iç kenarların birleşmesi ile üst köşe olan angulus superior oluşur.Dış köşe angulus lateralis adını alır.Kalın olan dış köşe kol kemiği ile eklem yapan içbükey ve genişçe bir eklem yüzüne sahiptir.Geniş eklem yüzüne cavitas glenoidalis denir.Kavitas glenoidalis’in üstünde tuberculum supraglenoidale, altında da tuberculum infraglenoidale isimli kabartılar bulunur.Kavitas glenoidalis collum isimli dar bir parça ile scapulaya tutunur.Collum scapullenin üst kısmında incisura ile tuberkulum supraglenoidale arasında, processus coracoideus isimli gaga şeklinde bir çıkıntı vardır.

Clavicula:Köprücük Kemiği

İki ucu ve bir cismi olanklavikula, S harfine benzer.Sternum ile eklem yapan ön ucuna extremitas sternalis denir.Kalın olan bu uçta facies articularis sternalis isimli eklem yüzü bulunur.Sternal uca yakın olan eğriliğin dış bükeyliği öne, akromyaluca yakın eğriliğin dış bükeyliği arkaya bakar.Üst yüzü düzdür.Alt yüzde ve önde impressio ligamenti costoclavicularis isimli pürtüklü bir alan bulunur.

Klavikula’nın cismine corpus claviculae (claviculare) denir.Cismin alt yüzünde sulcus musculi subclavii isimli bir oluk bulunur.Dış uç extremitas acromialis olarak bilinir.Basık olan bu ucun üst yüzü düzdür.Alt yüzünde arka kenara doğru tuberculum conoideum isimli bir tümsek vardır.Tuberkulum konoideum’den başlayan çizgiye linea trapezoidea denir.Akromyonile eklem yapan yüz facies articularis acromialis adını alır.

Humerus:Kol Kemiği

Humerus’un iki ucu ve bir cismi vardır. Üst uç scapula ,alt uç önkol kemikleriyle eklem yapar.Üst uçta eklem yüzü bulunan yuvarlak bölüme caput humeri(humerale)denir.Caput humeri’yi daha aşağıda bulunan iki tümsekten ayıran oluk collum anatomicum adını alır. Tümseklerin altında ve üst ucu kemiğin cismine bağlayan dar parçaya da collum chırurgicum denir. Collum chirurgıcum kemiğin en zayıf yeri olup bu bölgede kırıklara sık raslanır. Tümseklerden büyük ve dışta olanı tuberculum majus, ön tarafta ve daha küçük olanı tuberculum minus adını alır.Her iki tubercul aşağıya doğru birer ibik ile uzanır. Tuberculum majus’ tan başlıyan ibiğe crista tuberculi majoris, tuberculum minus’tan başlıyan ibiğe de crista tuberculi minoris denir. İki tubercul arasında sulcus intertubercularis isimli bir oluk vardır.Sulcus intertubercularis ten musculus biceps brachi’nin uzun başının kirişi geçer. Humerus cismi corpus humeri ismini alır.Cisim yukarda yuvarlaktır.Yukarda ve kemiğin dış yüzünda görülen pürtüklü alana tuberositas deltoidea olarak bilinir.M. deltoideus bu sahada yapışır.Tuberositas deltidea’nın altında ,yukarıdan aşağıya doğru uzanan ve fazla derin olmayan bir oluk vardır.Bu oluğa sulcus nervi radıalis denir.Humerus’un üç yüzü ve iki kenarı vardır. Ön-iç yüz fascies anterior medialis

( anteromedialis), ön-dış yüz fascıes anterior lateralis (anterolateralis),arka yüz fascies posterior ismini alır.Kemiğin iç kenarına margo medialis, dış kenarına margo lateralis denir.Margo medialis aşağıda crista supracondylaris medialis ve epicondilus medialiste sonlanır.Margo lateralis ‘de aynı şekilde aşağıda crista supracondylaris lateralis ve epicondilus lateralis isimli çıkıntıda sonlanır. Humerus’un alt ucu condilus humeri olarak bilinir. Bu uçta iki eklem yüzü vardır.İç tarafta olan ve makaraya benziyen eklem yüzüme trochlea humeri denir.Trochlea humeri ulna ile eklem yapar.Trochlea humeri’nin dış tarafında ve yarım küre şeklindeki eklem yüzü capitulum humeri adını alır.Capitulum humeri radius başıyla eklem yapar.Alt uçta ve önde capitulum humerinin üstünde fossa radialis isimli bir çukur vardır. Trochlea humerinin üst tarafında görülen çukura fossa coronoidea ismini alır.Alt ucun arka yüzünde fossa olecrani isimli derin bir çukur vardır.Epicondilus medialisin arkasında nervus ulnarisin geçtiği sulcus nervi ulnaris isimli bir oluk bulunur.Bazen epicondilus medialis’in üstünde ve iç kenear üzerinde aşağıya doğru uzanan çengel şeklinde bir çıkıntı bulunur.Bu çıkıntıya processus supracondilaris denir.

Omuz Kasları

M.Pectoralis Major:

M.pectoralis major kalın ve üçgen biçiminde bir kastır.

Başlangıç Yeri: Clavicula’nın içyan yarımı,sternum ve ilk altı kıkırdak kaburga.

Sonlanma Yeri: Kas lifleri birleşerek bilaminar bir kirişle crista tuberculi majoriste sonlanır.

Siniri: N.Pectoralis medialis ve lateralis’tir.

Fonksoyonu: Kola adduksyon ve içe rotasyon yaptırır; pars clavicularis kola fleksiyon yaptırır.

M.subclavius:

BaşlangıçYeri: Birinci kıkırdak kaburgadan başlar.

Sonlanma Yeri: Kas lifleri yıkarı ve dış yana giderek sulcus musculi subclaviusta sonlanır.

Siniri: N.Subclaviustur.

Fonksyonu:Clavicula’yı aşağı çeker.Omuz ekleminin hareketleri sırasında clavicıla yı sabitleştirir.

M.Pectoralis Minor:

M.pectoralis minor ince,üçgen biçiminde bir kastır.

Başlangıç Yeri: Üç,dört ve beşinci kaburgalardan başlar.

Sonlanma Yeri: Kas lifleri bir araya gelerek Processus coracoideus’un İç yan kenarında sonlanır.

Siniri: N.pectoralis medialis’tir.

Fonksyonu:omuzu aşağı ve öne çeker. Omuz stabilize edilmişse yapıştığı kaburgaları yukarı çeker.

M. Subscapularis:

Başlangiç Yeri: Fossa Subscapularis scapulae’den başlar.

SonlanmaYeri:Kas lifleri birleşerek tuberculum minus humeri’de sonlanır.
Siniri: nn.Subscapularis’ten gelir.

Fonksyonu : Kola içe rotasyon yaptırır.

M.Latissimus Dorsi: Yassı,büyük ve üçgen biçiminde olan bu kas,regio lumbalis’ten torax’ın alt kısmına kadar uzanır.

Başlangıç Yeri: Crista ilica’nın arka parçası,fascıa thoracolumbalis,m.trapezis’un derininde olarak son altı göğüz omuruna ait processus spinosus’lar,son üç,dört kaburga ve angulus inferior scapulae’den başlar.

Sonlanma Yeri: Kasın kirişi m. Teres major’un alt kenarından kıvrılarak sulcus intertubercularis’im tabanında sonlanır.

Siniri: N.Thoracodorsalis’tir.

Fonksyonu: kola ekstansiyon,adduksiyon ve içe rotasyon yaptırır.

M:Teres Major:

Başlangıç Yeri: Scapula’nın dış kenarının arka yüzünün,üçte bir alt parçasından başlar.

Sonlanma Yeri: Crista tuberculi minoriste sonlnır.

Siniri: nn.Subscapularis’tir.

Fonksyonu: Kola adduksiyon ve içe rotasyon yaptırır.

M.Serratus Anterior:

M.serratus anterior göğüz duvarı’nın diş yan bölümünü örten büyük,ince bir kastır.

Başlangıç Yeri: İlk sekiz kaburganın diş yüzünden başlar.

Sonlanma Yeri:Bu kasın büyük kısmı angulus inferior scapulae’de,bir kısmıda scapula’nın iç kenarı’nın ön yüzünde sonlanır.

Siniri:N.Thoracıcus longus’tur.

Fonksyonu: Göğüz duvarı üzerinde scapula’yı öne doğru çeker ve ona rotasyon yaptırır.

M.Trapezius:

M.trapezius ense ve sırtta uzanan büyük,yassı.üçgen bir kastır.

Başlangıç Yeri: Linea nuchalis superior’un üçte bir iç parçasına, occipital externa’ya,ligamentum nuchae’ye yedinci boyun omurunun Processun spinossus’una ve tüm göğüz omurlarının processus spinossus’ları ile ligamenta supraspinalia’ya tutunarak başlar.

Sonlanma Yeri: Üst lifleri dış yana,aşağya uzanarak clavıcula’nın dış üçte birinde;orta lifleri dış yana uzanarak acromion ve spina scapulae’nin üst kenarında ;alt lifleri yukarı ve diş yana yönelerek spina scapulae’nin iç yan ucunda sonlanır.

Siniri:N.Accessorius.

Fonksyonu:Üst lifler scapula’yı kaldırır:orta lifler scapula’yı iç yana çeker;alt lifler scapula’nın iç yan kenerını aşağı çeker.

M.Levator Scapulae:

Başlangıç Yeri: İlk dört boyun omurunun processus transversus’larından başlar.

Sonlanma Yeri: Fossa supraspinata hizasında scapula’nın iç kenarına yapışır.

Siniri: N.Dorsalis scapulae.

Fonksyonu:Scapula’nın iç kenarını yükseltir,yani omuzu arkaya doğru gerer.

M.Rhomboideus Minor:

Başlangıç Yeri: Lig.nuchae’nin alt parçasından ve yedinci boyun omuru ile birinci göğüz omurunun processus spinosus’larından başlar.

SonlanmaYeri: Spina scapulae düzeyinde margo medialis scapulae’de sonlanır.

Siniri:N.Dorsalis scapulae’dir.

Fonksyonu:Scapulanın iç kenarını kaldırır ve scapula’yı içe çeker.

M.Rhomboideus Major:

Başlangiç Yeri: İkinci’den beşinciyekadar olan göğüs omurlarının processus spinosuslarından ve ligamenta supraspinalia’dan başlar.

Sonlanma Yeri: Fossa infraspinata düzeyinde margo medialis scapulae’de sonlanır.
Siniri: N.Dorsalis scapulae.

Fonksiyonu: Scapulanın iç kenarını kaldırır ve scapula’yı içe çeker.

M.Deltoideus: Omuz eklemini örten bu kas kalın ve üç gen biçimindedir.Omuzun yuvarlak görüntüsünü sağlar.

BaşlangıçYeri:Ön lifleri clavlcula’nın ön kenarı’nın dış üçte birinden,orta lifleri acromio’nun diş kenarından,arka lifleri de spina scapulae’nin alt kenarından başlar.

Sonlanma Yeri:Kas lifleri bir araya gelerek humerus cisminin dış yüzünün ortasında bulunan tuberositas deltoidea’da sonlanır.

Siniri: N Axillaris.

Fonksyonu: Kolla abduksiyon yaptırır;ön lifler kola fleksiyon ve içe rotasyon,arka lifler ekstansiyon ve dışa rotasyon yaptırır.

M.Supraspinatus:

Başlangıç Yeri: Scapula’da fossa supraspinata’dan başlar.

Sonlanma Yeri: Humerus’un tuberculum majus’un üst yüzü ve omuz ekleminin kapsülünde

sonlanır.

Siniri: N. Suprascapularis.

Fonksiyonu: Caput humeri’yi cavitas glenoidaliste tespit ederek kolun abduksiyonunda m:deltoideus’a yardum eder.

M.İnfraspinatus:

Başlangıç Yeri: Scapula’da fossa infraspinata’dan başlar.
Sonlanma Yeri: Humerus’un tuberculum majusu ‘nun orta parçasında ve omuz ekleminin kapsülünde sonlanır.

Siniri: N .Suprascapularis.

Fonksiyonu: omuz eklemini tespit eder;kola dış rotasyon yaptırır..

M. Teres Minor:

Başlangıç Yeri: Scapula’nın arka yüzünde,margo lateralisin üçt iki üst kısmından başlar.

Sonlanma Yeri: Humerus’un tuberculum majus’unun alt yüzü ve omuz ekleminin kapsülünde sonlanır.

Siniri: N. Axillaris.

Fonksyonu: Omuz eklemini tespit eder ; kola dış rotasyon yaptırır.

ROTATOR KAF(CUFF)

M.supraspinatus,m.infraspinatus,m.teres minor ve m.subscapularis rotator kaf denen yapıyı oluştururlar.Bu kasların tonusu omuz ekleminin hareketleri sırasında caput humer yi cavitas glenoidalidte tutmaya yardım eder.Yani omuz ekleminin tespitinde görev alırlar.Bu kasla’rın omuz eklemi’nin önünde,arkasındave üstünde yer aldığına dikkat etmeliyiz.Eklemin aşağısında yer almadıklarından,burada potansiyel zayıf bir alan kalır.

Omuz Kemeri’nin Eklemleri

Artıculatio Sternoclavicularis:

Eklemleşme: Bu eklem clavicula’nın sternal ucu,manubrium sterni ve birinci kıkırdak kaburga arasında oluşur.

Tip: Sinovyal,articulatio plana (double plane)tipi bir eklemdir.

Capsula Articularis: Kapsül eklemi sararak eklem yüzeylerinin kenarlarına tutulur.

Bağlar: Kapsül önde ve arkada sağlam lig.sternoclaviculare anterius ve posterius’la kuvetlendirilmiştir.

Discus Articularis: Eklem içinde bulunan discus articularis yassıdır ve fibrokartiloginoz yapıdadır. Eklem boşluğunu ikiye ayırır.Discus articularisin çevresi eklem kapsülünün iç yüzüne yapışık olmakala birlikte,yukarıda clavicula’nın eklem yüzeyinin üst kenarına,aşağda ise birinci kıkırdak kaburgaya sıkıca tutunmuştur.

Aksesuar Bağ.Lig.costaclaviculare: Birinci kaburganın,birinci kıkıtdak kaburga ile birleşme yerinden clavicula’nın sternal ucunun alt yüzüne kadar uzanan kuvvetli bir bağdır.

Membrana Synovialis: Kapsülün iç yüzünü döşeyerek eklem yüzeylerini kaplayan cartılago articularis’in kenarlarına tutunur.

Siniri: N.suprascapularis ve n.subclavius’tur.

Hareketleri: Clavicula’nın öne-arkaya hareketleri iç bölmede,yukarı-aşağı hareketleri(elevasyon-depresyon)dış bölmede meydana gelir.

Hareketi Oluşturan Kaslar: Clavicula’nın öne doğru hareketini yaptıran m.serratus anterior’dur. Arkaya doğru hareketi ise m.trapezius ve mm.rhhomboideus çalışması ile olur.Claviculanın elevasyonunu yaptıranlar m.trapezius,m.sternocleidemastoideus,m.levator scapulae ve mm.rhhomboideae’dir.Depresyon yaptıran kaslar da m.pectoralis minor ile m.subclavius’tur.

Articulatio Acromioclavicularis

Eklemleşme: Acromion’la clavicula’nın axtremitas acromialis’i arasındadır.

Tip: Sinovyal ve articulatio plana tipindedir.

Capsula Articularis:kapsül eklemi srarak eklem yüzeylerinin kenarlarına tutunur.

Bağlar: Lig.acromioclaviculare capsula articularis’i kuvvetlendirir.Yukarıda eklem kapsülüne yapışmış olan kama şeklindeki fibrokartilaginöz yapıdaki discus articularis,eklem boşluğuna girer.

Aksesuar Bağ: Çok sağlam olan lig.coracoclaviculare,processus coracoideus’tan clavicula’nın alt yüzüne kadar uzanır.Lig.trapezoideum ve lig.conoideum olarak iki parçaya ayrılır.Bu bağ clavicula’nın scapula ve üst extremitenin ağırlığını taşımasından sorunludur.

Membrana Siynovialis: Eklem kapsülü’nün içini döşeyen membrana synovialis eklem yüzeylerini kaplayan cartilagoartıcularis’in kenarlarına yapışır.

Siniri:N. Suprascapularis’dir.

Hareketleri: Scapula’nın rotasyonu,clavicula’nın elevasyonu yada depresiyonu sırasında bir kayma hareketi oluşur.

Artıculatio Humeri

Eklemleşme: Bu eklem yuvarlak caput humeri ile sığ,armut şeklindeki cavitas glenoidalis arasında oluşur. Eklem yüzeyleri hiyalin yapıda eklem kıkırdağı ile kaplanmıştır. Cavitas glenoidali, labrum glenoidale adı verilen fibrokartilaginoz yapıda bir halka ile derinşeştirilmiştir.

Tip: Synovial ve articulatio spheroidea tipinde bir eklemdir.

Capdula Articularis: Kapsül eklemi sararak iç yanda,labrum glenoidale eklem içinde kalacak şekilde cavitas glenoidalis’in kenarına ypışır.İç yanda collum anatomicum’a yapışan kapsül humerus cisminin iç yan yüzünde aşağı doğru çok az uzanır.Kapsülün ince ve gevşek olması omuz eklemine geniş hareket olanağı sağlar. Rotator kaf kaslarının – m.teres minor,m.infraspinatus,m.supraspinatus,m.subscapularis-kirişleri kapsülü sağlamlaştırır.

Bağlar:Ligamenta glenohumeralia kapsülü önden kuvvetlendiren üç tane fibroz band’an oluşmuştur.

Transvers humeral bağ(lig.transversum humerale)eklem kapsülünü kuvvetlendirir ve tuberculu8m majusla tuberculum minus arasında uzanan bir köprü oluşturur.

Lig. Coracohumerale processus coracoideusun tabanından tuberculum majusa uzanarak kapsülü yukardan kuvvetlendirir.

Aksesuar Bağ: Lig.coracoacromiale,acromion ile processus coracoideus arasında uzanır.Fonksyonu eklemi üstten korumaktır.

Membrana Syinovialis: Kapsülü döşeyip eklem yüzeylerini örten cartilago articularis’in kenarlarına yapışır.Synovyal zar m.Biceps brachii’nin kirişini sararak birlikte eklem boşluğundan çıkar ve transvers humeral bağın biraz aşağısına kadar,capuut longum’un kirişini saran bir kılıf olarak uzanır.Bu kılıfa vagina tendinis intertubercularis adı verilir.Synovial kapsülün ön duvarından dışarı çikarak m.subscapularis’in altında bulunan bursa subtendinea musculi subscapularis’i yapar.

Siniri: N.axillaris ile n.suprascapularis’tir.

Hareketleri: Omuz ekleminin hareket alenı çok geniştir.Bu nedenle ımuz eklemi yeteri kadar stabil değildir(Stabil,fakat hareketleri kısıtlı kalça eklemi ile karşilaştırılşamaz).Eklemin kuvveti önünden erkasından ve üstünden geçen kısa rotator kaf kaslarının,yani m.subscapularis,m.supraspinatus,m.infraspinatus ve m. teres minorun tonusuna bağlıdır.Abduksiyon sırasında caput humeri’nin alt yüzü,m.triceps brachii’nin caout longumu tarafından desteklenir.Aslında bu oldukça zayıf bir destektir,çünkü bu sırada caput longum uzunluğu nedeni ile aşağı sarkar.Eklem kapsülünün en zayıf yeri alt kısmıdır.

Omuz ekleminin hareketleri şunlardır:

Fleksiyon:normal fleksiyon yaklaşık doksan derecededir ve m.deltoideusun ön lifleri,m.pectoralis major,m.biceps brachii ve m.coracobrachialis tarafından yaptırılır.

Ekstansiyon:Normal ekstansiyon yaklaşık 45%’dir ve m.deltoideus’un arka lifleri,m.latissimus dorsi ve m teres major tarafından yaptırılır.

Abdüksiyon: Üst ekstremite’nin abdüksiyonu omuz ekleminde ve scapula ile göğüs duvarı arasında gerçekleşir. M.deltoideus’un orta grup liflerince yapılır. M.supraspinatus bu harekete yardımcıdır. M.supraspinatus abduksiyon hareketini başlatır ve caput humeriyi cavitas glenoidaliste sabitleştirir;böylece m.deltoideus’un kontraksiyonu’na olanak vererek humerus’un omuz ekleminde abduksiyonu’nu yaptırır.

Addüksiyon: Normalde üst ekstremite 45% göğüs duvarı’nın önüne doğru adduksiyon yaptırılır.Bu m.pectoralis major,m.latissimus dorsi,m.teres major ve m.ters minor tarafından gerçekleştirilir.

Dışa rotasyon: Normal dışa rotasyon yaklaşık 40 ile 45% dir.Bunu m.infraspinatus,m.teres minor ve deltoideus’un arka lifleri yaptırır.

İçe rotasyon: Normal içe rotasyon yaklaşık 55% ‘dir. Bunu m.subscapularis,m.latissimus dorsi,m.teres major ve m.deltoideus’un ön lifleri yaptırır.

Sirkumduksiyon: Bu yukarıdaki tüm hareketlerin birleşmesinden oluşur.

Scapulo-Humeral Mekanizma

Scapula ve üst ekstremite clavicula’ya çok kuvvetli olan lig.coracoclaviculare ile tutunmuştur.Bu bağa kasların tonusu da destek olur. Scapula göğüs duvarı üstünde rotasyon yaptığında cavitas glenoidalis’in pozisyonu değişir.Bu durumda rotasyon ekseninin lig.coracoclaviculareden geçer.

Kolun abduksiyonu scapulanın rotasyonu ve omuz ekleminde harketle birlikte olur.Kolun abduksiyonu’nun her üç derecesi için omuz ekleminde iki derecelik ve scapula’nın rotasyonu ile bir derecelik abduksiyon olur.120%’lik abduksiyonda tuberculm majus humeri acromion’un diş yan kenarına değer. Kolun,başın üzerine kaldırılmasını scapula’nın rotasyonu yaptırır.

KAYNAKÇA

1-) Prof. Dr. Richard S. Snell – Klinik Anatomi, Çeviri Editörü: Prof. Dr. Mehmet Yıldırım (Nobel Yayınları 1998)

2-) Prof. Dr. Werner Kahle – Anatomi Atlası 1. Cilt, Çeviri Editörü: Prof. Dr. Aykut Kazancıgil (Arkadaş Tıp Kitapları 1987)

3-) Prof. Dr. J. Weineck – Sporda İşlevsel Anatomi, Çeviri Editörü: A. Semra Elmacı (Bağırgan Yayımevi 1998)

4-) Prof. Dr. H. Basri Turgut, Prof. Dr. E. Savaş Hatipoğlu, Doç. Dr. Şükrü Doğruyol – Hareket Sistemi Anatomisi (Nobel Tıp Kitapevleri 1998)

5-) Yrd. Doç. Dr. Erdem Özdemir, Yrd. Doç. Dr. Reyzan Özdemir – Hareket Sisteminde Özet Fonksiyonel Anatomi (Hekimler Yayın Birliği 1998)

6-) Prof. Dr. Aniça Kargovska – Funkcionalna Anatomia (Prosvetno Delo 1996)