Balıkların sindirim sistemleri aldıkları gıdalarla yakinen ilgilidir. Hayvansal ve bitkisel gıdalarla beslenmelerine göre bu yapısal farklılık ortaya çıkar. Ayrıca aynı karakterde gıdaları alsalar türler arasında da yapısal önemli farklılıklar görülür.

Bütün canlılarda olduğu gibi balıkların da yaşamlarını sürdürebilmeleri için yeterli miktarda maddesine ihtiyaçları vardır. Bu ihtiyaç duyulan maddesi sindirildiği zaman balığın vücudundaki çeşitli fonksiyonlar yerine getirilmiş olur. Bu gelişme için enerji sağlamak için veya yıpranmış hücrelerin yenilenmesi veya yerine yenilerinin konması için gerekli vücut maddesini sağlamak için kullanılırlar.

Balıklarda vücut ısısı , sıcak kanlı hayvanlarda olduğu gibi olmadığı için alınan besin miktarı su sıcaklığının yükselmesine olarak artmaktadır. Ne var ki su sıcaklığındaki bu artışın müspet etkisi her balık türüne göre değişmek üzere sınırın üzerine çıktığında menfi etkiye dönüşmektedir. Aynı şekilde alınan besinlerin sindirim süreleri de sıcaklıkla değişmektedir. Sıcaklık artıkça sindirim süresi kısalmakta aksi halde uzamaktadır. Örneğin sazan balığında bu süre birkaç saat ile birkaç gün arasında değişebilmektedir. Ancak bu değişme balık türleri arasında yapısal farklılıklarından dolayı büyük değişiklik gösterir. Çünkü sindirim sistemleri arasındaki farklılık sindirimde rol oynayan çeşitli enzimlerin salgılanmasındaki farklılığı meydana getirir. Bu farklılık hem alınan gıdaların farklı olmasını hem de sindirim işleminin çok farklı olması sonucunu doğurur. Bu durumu tipik karnivor bir balık olan alabalık ile omnivor olan sazanı mukayese etmek suretiyle bulmaya çalışalım.

Sazan ve alabalıkların sindirim sistemlerindeki en büyük farklılık alabalıklarda gerçek bir midenin olmasına karşılık sazanlarda midenin olmayışıdır. Sazanda enine çizgili kaslardan oluşan yemek borusu daha önce belirtildiği gibi direkt olarak başlangıç kısmı genişlemiş olan bağırsakla birleşir. Bağırsağın içi epitel tabaka ile kaplıdır ve sümüksü madde salgılayan kadeh şeklinde hücreleri kapsar. Sindirim sadece alkali veya nötr reaksiyonla olur.

Sazanlarda sindirim kanalının her tarafında pH, 6,7-7,7 arasındadır.Alabalıklarda ise yemek borusu genişleyebilen kas yapısındaki mideye açılır. Mide ve bağırsak arasındaki kassel yapıda bir kapakçık ve hemen bunun önünde yağ dokusu ile çevrili bir eldivenin parmaklarına benzer yapıda içi boş oluşumlar bulunur. Bunlar sindirim kanalının bu kısmında sindirim alanını arttıran ve sindirime yardımcı olan pilorik keselerdir. Ayrıca alabalıklarda pilorik keselerde laktoz enziminin de bulunduğu saptanmıştır. Bu pilorik keselerin sayıları alabalık türlerine göre farklı olup, genellikle 30’un üzerindedir. Gökkuşağı alabalığında pilorik kese sayısı 50 dır. Midenin pH’sı 3,1 pilorik keselerde ise 6,4 yani asidik yapıdadır.

Bu yapısal farklılıklar nedeniyle sindirim sisteminde salgılanan enzimler ve bunların sindirecekleri besinlerin farklı olması, yetiştiricilik yönünden de, balığa verilecek yemlerin niteliklerin belirlenmesi bakımından çok önemlidir.

Sazanlarda mide ve pilorik keselerin yokluğuna rağmen sindirim olayı tam olarak yürümekte ve proteinli besinler de sindirilmektedir. Bunun nedeni, proteinli besinlerin sindiriminde göre alan çeşitli enzimlerin sindiriminde göre alan çeşitli enzimlerin bağırsak cidarlarından salgılanmasıdır.

Karbonhidrazların sazanlarda daha fazla salgılanması nedeniyle karbonhidratları sazanlar daha iyi değerlendirir.Sazanlarda yapılan sindirim araştırmalarında yağı parçalayıcı enzimlerin sadece hepatopankreas dokusu ve bağırsak mukozasında olmayıp, safrada da yüksek ölçüde lipolitik etkinliğe sahip olduğu anlaşılmıştır. Protein sindiriminde bağırsak salgısı proteolitik etkinliği bakımından birinci derecede önemlidir. Bunu karaciğer ve pankreas salgıları izler. Nişastanın sindirimi, bağırsağın ön kısımlarında çoğunlukla pankreas enzimleri ve daha sonraki kısımlarda bağırsak enzimleri etkisiyle olmaktadır.

ENZİM GRUPLARI ENZİM OPTİMUM ETKİLEDİĞİ MADDE PARÇALANMIŞ ÜRÜN BULUNUŞU DÜŞÜNCELER
SAZAN ALABALIK
PROTEAZLAR PROTEİNAZ PEPSİN(+ HCL) 2 Protein Albumoz e pepton (Di, tri ve polypeptid) YOK Midede +++
TRİPSİN (+Enterokinaz) 8 Protein Polypeptid Pankreasta+++,besin alımından sonra bağırsağa bağlanır. Bağırsak mukozasında yüksek ısılarda +++ Pankreasta+++, besin alımında pilorik keselere ve bağırsağa salgılanır. Bağırsak mukozasında+
PEPTİDAZ(=Erepsin) DİPEPTİDAZ (Erepsin ile) 7,8(6-9) Dipeptid Aminoasit Bağırsak mukozasında++, yem alımına bağlı değildir. Bağırsak mukozasında++, bağırsak boşluğunda hemen hemen hiç bulunmaz, miktarı değişmez.
POLYPEPDAZLAR AMİNO PEPTİDAZKARBORYPEPTİDAZ 7,87,8 PolypeptidPolypeptid Serbest amino gruplu amino asitSerbest karboksil gruplu aminoasit Bağırsak mukozasında+++. Bağırsak içeriğinde de sık görülebilir. Yem alımına ve sıcaklığa bağlı değildir.Bağırsak mukozası ve içeriğinde ++, miktarları değişmez eşit kalır. Bağırsak mukozasında +++ ,özellikle plorik keselerde değişmeyen miktarda , her yerde+, değişmeyen miktrda. Optimum sıcaklık 38-40 oC sazan bağırsağında. Zooplanktonlar yoluyla çoğalırlar. Önemsizdir.
ESTERAZLAR LİPAZ (Zoolipazlar safra asitleri) 7,0-7,5 Yağ Gliserin ve yağ asidi Barsak mukozasında ++, çok az miktarda bağırsak boşluğuna geçer. Pilorik keselerde +++, bağırsak mukozası ve boşluğunda + Sazanda zooplanktonlar vasıtasıyla çoğalırlar. Alabalıkta bu yolla artış olmaz.
KARBOHİDAZLAR AMİLAZ (Hayvansal glikogenaz)MALTAZ (Hayvansal sakaroz=glikosidaz)

LİKENAZ (Selluloz)

6,8-7(6-7,5) Nişasta ve glikogenMaltoz (Sakkaroz)

Depo Sellülozu (Likenin)

MaltozGlukoz (Glukoz ve fruktoz)

Düşük yağ asidi gazlar

Pankreasta +++, yem alımından sonra bağırsağa salınır. Bağırsak mukozasında +Pankreas öz suyunda ve bağırsakta + bağırsakta + Diğer et obur balıklarda olduğu gibi en fazla pilorik keselerde +Pilorik keselerde barsak mukozası ve boşluğunda + Optimum sıcaklık 38 oC

 

Çizelge 4: SAZAN VE ALABALIKLARDA SİNDİRİM ENZİMLERİNİN BULUNUŞU VE ETKİNLİKLERİ.(+++ Çok miktarda, ++ Düşük miktarda, Çok düşük miktarda, + Az miktarda.)

Sazanlarda sindirim, kısaca tüm bağırsak kanalı boyunca karaciğer ve pankreastan salgılanan enzimlerle sağlanmaktadır.

Çizelge 4 de alabalık ve sazanlarda besinlerin parçalanmasında rol oynayan enzimler ve etkinlikleri gösterilmiştir.

Bu nedenle sazanların çok uzun bir sindirim kanalları bulunur.4-6 cm uzunluğundaki bir sazanda bağırsak oluşumu tamamlanmıştır. Bundan önce oldukça kısadır 3 yaşlı bir sazanda ise bağırsaklar vücut uzunluğunun 2-3 katına ulaşabilir.SCHAPERCLAUS (1967)’ in bildirişine göre bitkisel besinlerin alımında bağırsak boyu uzamakta açlık olumsuz çevre koşulları ve üreme organlarının erken gelişmesi bağırsak uzunluğunun kısa olmasına neden olmaktadır. Alabalıkta ise bağırsak sazanınkinden daha kısadır.

Görüldüğü gibi sindirim sistemleri ve enzimatik faaliyetlerindeki farklılık sazan ve alabalıklarda çeşitli besin maddelerinin farklı derecede sindirilmesine yol açmaktadır.

Yumurtadan çıkan yavrularda besin kesesi sazanlarda yavruların 2-3 gün alabalıklarda ise 15 günlük besin gereksinimi karşılar. Daha sonra her ikisi de doğada zooplanktonlarla beslenirler.