Inspired by the “skiffle boom”, a student at Quarry Bank School in Liverpool named John Lennon decided to form a group in 1957 and laid the foundation of what was to become the most famous rock bands of all time. The name John had first come up with was “The Blackjacks”. This name only lasted a week and John used the school name as inspiration for the name “The Quarry Men” in March 1957. John sang and played guitar, Colin Hanton played drums, Eric Griffiths on guitar, Pete Shotton on washboard, Rod Davis on banjo and Bill Smith on tea-chest bass. Bill was soon replaced by Ivan Vaughan.
John was inspired by “Heartbreak Hotel” and became a fan of American rock ‘n’ roll music. He introduced songs by Buddy Holly , Carl Perkins, The Coasters, Elvis Presley, Jerry Lee Lewis and Gene Vincent into their repertoire. On July 6, 1957, Ivan Vaughan invited Paul McCartney to see their gig at The Woolton Parish Church Fete. The fifteen-year-old McCartney was introduce to sixteen-year-old Lennon and a unique song writing partnership began. The line-up of The Quarry Men increased to seven with Paul on guitar and vocals, John Lowe on piano and George Harrison on guitar and vocals. Soon Griffiths and another member would leave, leaving a five-piece band. The group appeared at several local talent contests but had very few gigs. By January 1959, the group wasn’t operating. Although John and Paul kept in touch, George had joined the Les Stewart Quartet.
That might have been the end of The Quarry Men but they had a stroke of luck. The Les Stewart Quartet had been booked as a resident band at a new club called “The Casbah”. It was run by Mrs. Mona Best to support her son’s Pete and Rory. Stewart, upset because his guitarist Ken Brown help decorate the club, refused to play there. Ken and George walked out of the group and George contacted John and Paul, and The Quarry Men were reunited as a quartet. After about seven gigs at the club, Ken Brown left over a disagreement about money. From October 1959 to January 1960 John, Paul and George continued as a trio with Paul on drums. They called themselves “Johnny & the Moondogs”.
By this time John was enrolled in The Liverpool College of Art. John knew that they needed a bass player so he asked two students if they would like the position. The two were Stuart Sutcliffe and Rod Murray. Both could not afford a guitar, so Rod started to make one by hand. However, Stuart was able to sell one of his paintings to a John Moores Exhibition and was able to buy a Hofner bass guitar and join the group in January, 1960. At this time the group had changed its name to “Silver Beetles”. They also began shifting drummers around, the first was Tommy Moore who toured with them through Scotland and then left. The next was Norman Chapman but he left after only a few weeks. Finally, George suggested that Pete Best, the son of club owner Mrs. Mona Best, become the group’s drummer.
Paul contacted Pete and offered him the drummer seat, he took it. The group had finally settled on “The Beatles” just before their first trip to Hamburg in August, 1960. Now John, Paul, George, Stuart and Pete would head off for Hamburg. At that time The Beatles weren’t considered to be the leading group in Liverpool and in most cases were looked down upon. In Hamburg they pulled their act together musically. This was caused by the fact that they had to play such long hours and were bullied by the club owner Bruno Koschimider to “make a show”. It wasn’t just Hamburg that made them special. The fact that Liverpool had so many venues for local acts to play at, coupled with the rivalry between more than 300 Merseyside groups, continued to forge The Beatles until they were to be regarded as Liverpool’s top band.
At the time, Pete Best was regarded as the most potent symbol in the band. After Hamburg, Stuart Sutcliffe had left and now The Beatles were a four-piece band and Paul took over as bass guitarist. John, Paul and George were the three front-line guitarists and they alternated as lead singers and also performed vocal harmony with either John and Paul or all three. Pete Best played drums and occasionally sang one song but he had developed a distinctive drum sound called “the atom beat” which many other drummers tried to copy.
By this time, The Beatles had hired Brian Epstein as their manager and he signed them up for an audition with Decca Records. The head of Decca Records told The Beatles manager, “Guitar groups are on their way out Mr. Epstein.”. The Beatles were devastated by their failed audition but Epstien secured them a contract with Parlophone Records. George Martin became their A&R Man. In August of 1962, Pete Best was replaced by Ringo Starr.
Their first single “Love Me Do” was issued on October 5, 1962, and was a modest hit. 1963 and 1964 proved to be the most important years in their careers. In 1963 the “Beatlemania” craze had started in Britain and The Beatles were no longer support acts at concerts. Now they were starring in the Royal Variety Show and the highest rating TV show “Sunday Night At The London Palladium”.
Their biggest year was 1964 when they conquered the biggest record market in the world – America. The group became symbols. America was mourning the death of President John F. Kennedy and The Beatles appeared on the scene to bring them fun and excitement and end their mourning. They also brought back rock ‘n’ roll to America. After Elvis had join the army, he lost much of his early rebelliousness. Jerry Lee Lewis and Chuck Berry were rocked by scandals and their careers suffered. Buddy Holly, The Big Bopper and Ritchie Valens had been killed in an plane crash. The American media was promoting what The Beatles called “One-Hit-Wonders” such as Frankie Avalon, Tab Hunter, James Darren, etc.
Ed Sullivan had been at London airport when The Beatles return from Sweden and saw all the girls screaming, the boys cheering and the media taking pictures. He knew they were something special and he booked them on his TV show “The Ed Sullivan Show”. That show received the highest ratings in the history of television up to then. That same year The Beatles toured America for the first time and starred in their first motion picture “A Hard Day’s Night”. In 1965, The Beatles second motion picture “HELP!” premiered. Later that year, The Beatles performed at Shea Stadium in New York to a crowd of 55,000 screaming fans. The largest live audience in history. Their tours did have their darker moments. The first being in Tokyo, Japan where The Beatles were locked up in their hotel and were not allowed to come out until show time. The next was in the Philippines when, on a day off, Madam Marcos asked them to attend a Royal dinner. The Beatles politely turned down the invitation and the public was furious. The Beatles quickly left.
In 1966, The Beatles were under heavy pressure from the press after John made a remark that The Beatles were more popular than Jesus. John had to apologize and explain himself several times. Not only that but their tour of America was plagued with mishaps. On August 19, 1966 they receive a death threat in Memphis and a firecracker went off during the show terrifying The Beatles. The next day in Cincinnati a concert promoter failed to provide a stage canopy and can’t understand why The Beatles were unwilling to play electric guitars in a rainstorm. Paul becomes so agitated he becomes ill. On August 28, 1966 at Dodger Stadium, L.A. cops are seen beating teenage girls. Dozens are trampled in the chaos.
During the sixties, The Beatles not only became a musical phenomenon, they affected the styles and fashions of the decade. They transformed the record industry as well. They brought about royalties for artists and producers, revolutionized music tours, and started the Pop promo film or what we know today as “The Music Video”. Everyone of their albums, from Please Please Me to Abbey Road were all popular and unique in their own way. But after the death of their long time manager Brian Epstein, things would start to fall apart for The Beatles.
Due to outside interests the group focused less and less and the band. In late 1964 they were introduced to marijuana and would experiment with more drugs such as LSD which they were first introduced to in late 1965. The Beatles played their last concert at Candlestick Park in San Francisco on August 29, 1966. In 1967, their manager Brian Epstein died of a accidental drug overdose. Some friction was caused between John and Paul because Paul was trying to become the leader of the group after Brian’s death. Ties were still strong at this point between the band members despite Ringo leaving the band for a short time during The White Album because he felt left out. When Ringo decided to return he found his drum kit decked with flowers and the others tried to include him more. After The White Album they embarked on the “Let It Be” project. The idea was to see The Beatles jam, rehearse and record a whole new album of songs. At the end they would give a concert from some spectacular place. Tensions were high between Paul and George as they started recording at Twickenham Film Studios. John was off in his land of love with Yoko and Ringo was left in the background. One day George walked out on a session after a disagreement with Paul. George came back to finish up the album but as John would later explain, “We couldn’t play the game anymore, we just couldn’t do it”.
The Beatles gave their last public appearance on top of the Apple building on January 30, 1969. However their “Let It Be” album was deemed un-releasable. It was handed over to Phil Spector who added lush orchestrations to such songs as “The Long and Winding Road”, infuriating Paul. Despite all of this, The Beatles decided to get together to make one final album “Abbey Road” which would go on to become their biggest selling record in history. It was mainly Paul who kept the group together this long, encouraging them to make Magical Mystery Tour back in 1967 after Brian’s death and trying to get them all excited about recording and performing. Recording yes, performing no. From Sgt. Pepper’s through Abbey Road these were considered to be their “studio years” where they rarely got together except to record. The Let It Be album was finally released on May 8, 1970 less than a month after Paul publicly announced he was no longer a member of the group.
In the end, The Beatles became true legends. Their music touched all our lives. The Beatles wanted more than just to “Be Beatles”, they wanted happiness. A happiness that they once had back when they first became successful. John found happiness with his one true love Yoko, his Plastic Ono Band, and son Sean; Paul found happiness with Linda, his children, and Wings; George found happiness with his solo career, Olivia, and his son Dhani; and Ringo found happiness with his solo career, acting career, Barbara, and his sons. They will always be the greatest rock ‘n’ roll band in history.

Keynes, Bretton Wood Konferansı’ nda İngiltere’ yi temsil etti (Temmuz 1944). Bu konferansta, ingiliz kuruluna başkanlık eden J.M. Keynes tarafından önerilen, geleceğe ilişkin bir uluslararası para sistemi planı. Bu plan, uluslarüstü bir bankanın kurulmasını öneriyordu. Bu uluslararası banka (Clearing Union) bütün merkez bankalarının hesaplarını yönetecek ve “bankor” adıyla oluşturacak bir dünya parası üzerinden krediler verecekti (Tıpkı bir merkez bankasının, ulusal düzeyde, merkez bankası parasını dolaşıma arz edip öteki sıradan bankaları denetlemesi gibi). Uluslararası değişimlerde ödemeler, değeri belli miktardaki altınla belirlenen, ama altına çevrilebilir olmayan bancor ile yapılacaktı. Bancor altına çevirebilir olmamakla birlikte, borçlu ülkeler borçlarını Clearing Union’ a altın satarak ödeyebileceklerdi. Bu sistemin, dövizler arası kambiyo piyasalarını ortadan kaldıracağı ve spekülatif hareketleri önleyeceği düşünülüyordu.

2. Keynes Öncesi İktisat Teorisi:

Klasik İktisat teorisini savunan iktisatçılar, ekonominin tam istihdam seviyesinde dengeye geleceğini ve tam istihdam seviyesinin ayrılmaşar olsa bile kendiliğinden harekete geçen otomatik bir düzenleme mekanizması ile ekonominin yeniden tam istihdam seviyesine ulaşılacağını savunuyorlardı. Öyleyse nasıl oluyordu ki 1929 Büyük Buhranı sonrası A.B.D.’ de işsiz sayısı 15 milyona ulaşmıştı. O yıllarda, görülmedik bir işsizlik bütün dünyayı kaplamıştı.

Klasik iktisat teorisi, lojik bütünlüğü içinde gerçekten ekonominin daima tam istihdam seviyesine ulaşacağını temin etmiş durumdadır. Klasik teorinin esasını, 3 temel prensibe dayanarak izah etmek mümkündür. Bu temel prensibler sırası ile Say Kanunu, Faiz Fleksibilitesi ve Ücret Fleksibilitesi teorisi’ dir.

2.1. Say Kanunu:

Say Kanunu Fransız iktisatçı J.B. Say tarafından formüle edilmiştir. Say Kanunu ekonomide aşırı üretim ve dolayısıyla işsizlik halinin bahis konusu olmayacağı idda etmektedir. Say Kanunu’ na göre her arz kendi talebini yaratır. Bu kanuna göre bir mal üretilmesinin sebebi bu malı satıp yerine ihtiyaçlarını giderecek başka bir mal almaktır. Sonuçta bir ekonomide imal edilen her mal, diğer için bir talep yaratacaktır. Say Kanunu her ne kadar trampa ekonomisi şartlarına uygun düşünülmekle beraber, bügünkü ekonomide ise mübadelelerin para ile yapılmakta olmasının sistemin esasında bir değişiklik yapmayacağı farzedilir. Teknik terimlerde ifade edersek, yekun arz daima yekun talep’ e eşit olacaktır. Klasikçilere göre ara sıra ekonomide görülen aşırı imalat ve stok artışları Say Kanunu’ nun geçerliliğini sarsmaz.

2.2. Faiz Fleksibilitesi:

Say Kanunu, elde edilen gelirin tamamen harcandığı inancına dayanır. Oysa elde edilen gelirin tamamı harcanmaz ve bir kısmı tasarruf edilirse ne olur? İşte klasikçiler bu sorunun cevabını faiz fleksibilitesi teorisi ile bertaraf edilmiştir. Klasikçilere göre harcanmayıp tasarruf edilen gelir parçası, faiz geliri elde etmek için yatırım yapan müteşebbüslere kiralanır. Böylece tüketim malları piyasasında harcanmayan gelir parçaları üretim malları piyasasında harcanmış olur. Yatırımların tassaruflara eşit olduğu noktada meydana gelen faiz haddini gösteriyor. Eğer yatırım, çeşitli sebeblerle artarsa, yukarıda izah edilen durumun aksi olacak, faiz haddinin üstüne çıkacak, fakat o noktada uzun müddet kalamayarak yine denge noktasına geri dönecektir. Çünkü faiz haddi yükselince yatırımlar azalacak, tasarruflar artacak ve denge yine faiz haddinde oluşacaktır.

2.3. Ücret Fleksibilitesi:

Klasikçilerin üçüncü temel prensibi ücret fleksibilitesidir. Ücret fleksibilitesinden kastedilen ücret haddinin, emek arz ve talebine bağlı olarak alçalıp yükselmesidir. Klasikçilere göre ücret haddi emek arz ve talebine bağlı olarak değişir. Emek arzı arttığı zaman ücretler düşer, emek arzı azaldığı zaman ücretler yükselir. Yine emek talebi arttığı zaman ücret haddi yükselir, emek talebi azaldığı zaman ücret haddi düşer. Kısaca ücretler de fleksibldir. Yani esnektir.

3. Keynes’ in Klasik Teoriye Olan Eleştirisi:

Keynes, klasik istihdam teorisinin şu iki prensibe dayandırıldığını düşünmektedir. Bu prensibler şunlardır:

1- Ücret , emeğin marjinal hasılasına eşittir. Yani bir işçinin ücreti, o işçi çalışmamış olsa idi kaybedilecek olan üretim miktarına eşittir.
2- Belli bir istihdam seviyesinde üretim faydası o istihdam hacminin marjinal zahmetine eşittir.

Klasik istihdam teorisine göre istihdam edilmiş kaynakların hacmi iki durum ile uygunluk halinde belirlenmiş bulunmaktadır. Bu prensiblerden birincisi bize işçilik talebinin eğrisi, ikincisi ise arz eğrisini verir ve istihdam hacmi marjinal üretim faydasının marjinal istihdamın zahmetine eşit olduğu noktada belirlenir. Bundan anladığımıza göre istihdamı arttırmanın dört yolu vardır:

A- Arazi işsizliğini azaltacak biçimde örgütlenmeyi ve öngörürlüğü iyileştirmek.
B- İşin marjinal zahmetinde bir azalma.
C- Ücret malları endüstrisinde emeğin marjinal maddi verimliliğinde bir artış.
D- Ücret malları fiyatlarına nazaran, öbür malların fiyatlarında bir artış.

Keynesin bu teorinin ikinci durumuna iki itirazı vardır. Birinci itiraz, işçinin fiili davranışı ile ilgilidir. Fiyatlardaki yükselme sebebi ile reel ücretlerde bir düşme nakdi ücret değişmemişken, hali hazır emek arzının fiyatlar yükselmeden önceki seviyesinin altına düşmesine, kaide olarak sebeb olamaz. İkinci itiraz ise reel ücret genel seviyesinin doğrudan doğruya ücret pazarlıkları tarafından tayin edildiği yolundaki faraziyi reddetmemizden doğmaktadır. Klasik teorinin şu üç prensibe dayandığını anlatır.

a) Reel ücret, cari istihdamın marjinal zahmetine eşittir.
b) Gerçek manada bir gayriiradi işsizlik yoktur.
c) Arz kendi talebini yaratır.

3. Keynes’ in Genel Teorisinin Özeti:

1- Teknik kaynaklardan ve değerlerden kurulu bir veride, N gelir istihdam hacmine bağlıdır.
2- D1 ile belirtilen bir topluluğun geliriyle para tutarı arasındaki ilinti, ki tüketim için harcanması beklenir, tüketim eğilimi diye adlandıracağımız eğilimin psikolojik ayırıcı niteliklerinden birine bağlıdır. Diğer değişle, her ne kadar tüketim eğilimi değişmezse de, tüketim toplam tutarına, yani N istihdam hacmine bağlıdır.
3- Girişimcilerin istihdama karar verdikleri işçilik miktarı, iki miktarın D tutarına bağlıdır. D1, toplumun tüketim için kazanması beklenen tutar ve D2 de yeni yatırıma ayrılması beklenen tutardır. D ise, daha önce adlandırdığımız gibi, efektif taleptir.
4- D1 + D2 = D = φ (N) ve bunda φ toplam arzın fonksiyonu bulunduğu- na ve yine § 2’ de gördüğümüz gibi, D1 tüketim eğilimine bağlı X (N) tarafından temsil edilen bir N fonksiyonu olduğuna göre, φ (N) – X (N) = D2 şeklinde sonçlanır.
5- Sonuç olarak, istihdam dengesi hacmi: a) φ, b toplam arzın fonksiyonuna b) X ve C tüketim eğilimine; c) D2 yatırım tutarına bağlıdır. İstihdam Genel Teorisi’ nin esası da işte budur.
6- N’ in her değeri için, ücret malları endüstrisinde bu değere tekabül eden bir emeğin marjinal etkinliği vardır ve reel ücreti tayin eden budur.
7- Bütün N değeri için D toplam talebinin φ (N) toplam arza eşit olduğunu ileri süren klasik teoriye göre istihdam hacmi, maksimum değerinin altındaki N değerinin her değeriyle farksız dengeliktedir. Şu halde girişimciler arasındaki rekabet oyunu bu maksimum değerdeki istihdam hacmine yönelir. Klasik teoriye göre yalnız bu noktada sağlam bir denge elde edilebilir.
8- İstihdam arttığı zaman, D1 artacak bu artışlar D’ deki artışlar kadar olmayacaktır. Çünkü gelirimiz arttığı zaman tüketim harcamalarımızda artacaktır. Fakat bu artış gelirdeki artış kadar fazla değildir. Bunun nedeni ise psikolojik faktörlerde bulunabilir.

Around 1886 Albert Einstein began his school career in Munich. As well as his violin lessons, which he had from age six to age thirteen, he also had religious education at home where he was taught Judaism. Two years later he entered the Luitpold Gymnasium and after this his religious education was given at school. He studied mathematics, in particular the calculus, beginning around 1891.
In 1894 Einstein’s family moved to Milan but Einstein remained in Munich. In 1895 Einstein failed an examination that would have allowed him to study for a diploma as an electrical engineer at the Eidgenössische Technische Hochschule in Zurich. Einstein renounced German citizenship in 1896 and was to be stateless for a number of years. He did not even apply for Swiss citizenship until 1899, citizenship being granted in 1901.
Following the failing of the entrance exam to the ETH, Einstein attended secondary school at Aarau planning to use this route to enter the ETH in Zurich. While at Aarau he wrote an essay (for which was only given a little above half marks!) in which he wrote of his plans for the future, see [13]:-
If I were to have the good fortune to pass my examinations, I would go to Zurich. I would stay there for four years in order to study mathematics and physics. I imagine myself becoming a teacher in those branches of the natural sciences, choosing the theoretical part of them. Here are the reasons which lead me to this plan. Above all, it is my disposition for abstract and mathematical thought, and my lack of imagination and practical ability.
Indeed Einstein succeeded with his plan graduating in 1900 as a teacher of mathematics and physics. One of his friends at ETH was Marcel Grossmann who was in the same class as Einstein. Einstein tried to obtain a post, writing to Hurwitz who held out some hope of a position but nothing came of it. Three of Einstein’s fellow students, including Grossmann, were appointed assistants at ETH in Zurich but clearly Einstein had not impressed enough and still in 1901 he was writing round universities in the hope of obtaining a job, but without success.
He did manage to avoid Swiss military service on the grounds that he had flat feet and varicose veins. By mid 1901 he had a temporary job as a teacher, teaching mathematics at the Technical High School in Winterthur. Around this time he wrote:-
I have given up the ambition to get to a university …
Another temporary position teaching in a private school in Schaffhausen followed. Then Grossmann’s father tried to help Einstein get a job by recommending him to the director of the patent office in Bern. Einstein was appointed as a technical expert third class.
Einstein worked in this patent office from 1902 to 1909, holding a temporary post when he was first appointed, but by 1904 the position was made permanent and in 1906 he was promoted to technical expert second class. While in the Bern patent office he completed an astonishing range of theoretical physics publications, written in his spare time without the benefit of close contact with scientific literature or colleagues.
Einstein earned a doctorate from the University of Zurich in 1905 for a thesis On a new determination of molecular dimensions. He dedicated the thesis to Grossmann.
In the first of three papers, all written in 1905, Einstein examined the phenomenon discovered by Max Planck, according to which electromagnetic energy seemed to be emitted from radiating objects in discrete quantities. The energy of these quanta was directly proportional to the frequency of the radiation. This seemed to contradict classical electromagnetic theory, based on Maxwell’s equations and the laws of thermodynamics which assumed that electromagnetic energy consisted of waves which could contain any small amount of energy. Einstein used Planck’s quantum hypothesis to describe the electromagnetic radiation of light.
Einstein’s second 1905 paper proposed what is today called the special theory of relativity. He based his new theory on a reinterpretation of the classical principle of relativity, namely that the laws of physics had to have the same form in any frame of reference. As a second fundamental hypothesis, Einstein assumed that the speed of light remained constant in all frames of reference, as required by Maxwell’s theory.
Later in 1905 Einstein showed how mass and energy were equivalent. Einstein was not the first to propose all the components of special theory of relativity. His contribution is unifying important parts of classical mechanics and Maxwell’s electrodynamics.
The third of Einstein’s papers of 1905 concerned statistical mechanics, a field of that had been studied by Ludwig Boltzmann and Josiah Gibbs.
After 1905 Einstein continued working in the areas described above. He made important contributions to quantum theory, but he sought to extend the special theory of relativity to phenomena involving acceleration. The key appeared in 1907 with the principle of equivalence, in which gravitational acceleration was held to be indistinguishable from acceleration caused by mechanical forces. Gravitational mass was therefore identical with inertial mass.
In 1908 Einstein became a lecturer at the University of Bern after submitting his Habilitation thesis Consequences for the constitution of radiation following from the energy distribution law of black bodies. The following year he become professor of physics at the University of Zurich, having resigned his lectureship at Bern and his job in the patent office in Bern.
By 1909 Einstein was recognised as a leading scientific thinker and in that year he resigned from the patent office. He was appointed a full professor at the Karl-Ferdinand University in Prague in 1911. In fact 1911 was a very significant year for Einstein since he was able to make preliminary predictions about how a ray of light from a distant star, passing near the Sun, would appear to be bent slightly, in the direction of the Sun. This would be highly significant as it would lead to the first experimental evidence in favour of Einstein’s theory.
About 1912, Einstein began a new phase of his gravitational research, with the help of his mathematician friend Marcel Grossmann, by expressing his work in terms of the tensor calculus of Tullio Levi-Civita and Gregorio Ricci-Curbastro. Einstein called his new work the general theory of relativity. He moved from Prague to Zurich in 1912 to take up a chair at the Eidgenössische Technische Hochschule in Zurich.
Einstein returned to Germany in 1914 but did not reapply for German citizenship. What he accepted was an impressive offer. It was a research position in the Prussian Academy of Sciences together with a chair (but no teaching duties) at the University of Berlin. He was also offered the directorship of the Kaiser Wilhelm Institute of Physics in Berlin which was about to be established.
After a number of false starts Einstein published, late in 1915, the definitive version of general theory. Just before publishing this work he lectured on general relativity at Göttingen and he wrote:-
To my great joy, I completely succeeded in convincing Hilbert and Klein.
In fact Hilbert submitted for publication, a week before Einstein completed his work, a paper which contains the correct field equations of general relativity.
When British eclipse expeditions in 1919 confirmed his predictions, Einstein was idolised by the popular press. The London Times ran the headline on 7 November 1919:-
Revolution in science – New theory of the Universe – Newtonian ideas overthrown.
In 1920 Einstein’s lectures in Berlin were disrupted by demonstrations which, although officially denied, were almost certainly anti-Jewish. Certainly there were strong feelings expressed against his works during this period which Einstein replied to in the press quoting Lorentz, Planck and Eddington as supporting his theories and stating that certain Germans would have attacked them if he had been:-
… a German national with or without swastika instead of a Jew with liberal international convictions…
During 1921 Einstein made his first visit to the United States. His main reason was to raise funds for the planned Hebrew University of Jerusalem. However he received the Barnard Medal during his visit and lectured several times on relativity. He is reported to have commented to the chairman at the lecture he gave in a large hall at Princeton which was overflowing with people:-
I never realised that so many Americans were interested in tensor analysis.
Einstein received the Nobel Prize in 1921 but not for relativity rather for his 1905 work on the photoelectric effect. In fact he was not present in December 1922 to receive the prize being on a voyage to Japan. Around this time he made many international visits. He had visited Paris earlier in 1922 and during 1923 he visited Palestine. After making his last major scientific discovery on the association of waves with matter in 1924 he made further visits in 1925, this time to South America.
Among further honours which Einstein received were the Copley Medal of the Royal Society in 1925 and the Gold Medal of the Royal Astronomical Society in 1926.
Niels Bohr and Einstein were to carry on a debate on quantum theory which began at the Solvay Conference in 1927. Planck, Niels Bohr, de Broglie, Heisenberg, Schrödinger and Dirac were at this conference, in addition to Einstein. Einstein had declined to give a paper at the conference and:-
… said hardly anything beyond presenting a very simple objection to the probability interpretation …. Then he fell back into silence …
Indeed Einstein’s life had been hectic and he was to pay the price in 1928 with a physical collapse brought on through overwork. However he made a full recovery despite having to take things easy throughout 1928.
By 1930 he was making international visits again, back to the United States. A third visit to the United States in 1932 was followed by the offer of a post at Princeton. The idea was that Einstein would spend seven months a year in Berlin, five months at Princeton. Einstein accepted and left Germany in December 1932 for the United States. The following month the Nazis came to power in Germany and Einstein was never to return there.
During 1933 Einstein travelled in Europe visiting Oxford, Glasgow, Brussels and Zurich. Offers of academic posts which he had found it so hard to get in 1901, were plentiful. He received offers from Jerusalem, Leiden, Oxford, Madrid and Paris.
What was intended only as a visit became a permanent arrangement by 1935 when he applied and was granted permanent residency in the United States. At Princeton his work attempted to unify the laws of physics. However he was attempting problems of great depth and he wrote:-
I have locked myself into quite hopeless scientific problems – the more so since, as an elderly man, I have remained estranged from the society here…
In 1940 Einstein became a citizen of the United States, but chose to retain his Swiss citizenship. He made many contributions to peace during his life. In 1944 he made a contribution to the war effort by hand writing his 1905 paper on special relativity and putting it up for auction. It raised six million dollars, the manuscript today being in the Library of Congress.
By 1949 Einstein was unwell. A spell in hospital helped him recover but he began to prepare for death by drawing up his will in 1950. He left his scientific papers to the Hebrew University in Jerusalem, a university which he had raised funds for on his first visit to the USA, served as a governor of the university from 1925 to 1928 but he had turned down the offer of a post in 1933 as he was very critical of its administration.
One more major event was to take place in his life. After the death of the first president of Israel in 1952, the Israeli government decided to offer the post of second president to Einstein. He refused but found the offer an embarrassment since it was hard for him to refuse without causing offence.
One week before his death Einstein signed his last letter. It was a letter to Bertrand Russell in which he agreed that his name should go on a manifesto urging all nations to give up nuclear weapons. It is fitting that one of his last acts was to argue, as he had done all his life, for international peace.
Einstein was cremated at Trenton, New Jersey at 4 pm on 18 April 1955 (the day of his death). His ashes were scattered at an undisclosed place.
Pictures of Albert Einstein

Drawing by Iutta Waloschek.

Further pictures of Albert Einstein

With his wife Mileva and first son Hans Albert in 1904
Becoming an American citizen in 1940 with his secretary Dukas and stepdaughter Margot

Visiting the USA in 1921 with his second wife Elsa

A larger copy of this USA stamp is at this link.

On a Ghanaian stamp

A larger copy of this Israeli banknote is at this link.

Albert Einstein, 1879 – 1955
Albert Einstein, a German-American physists, gave so much to this country. Einstein was born in Ulm on March 14, 1879, and spent his youth in Munich, where his family owned a small shop that manufactured electric machinery. He died in Princeton, April 18, 1955.
When repeated business failure led the family to leave Germany for Milan, Italy, Einstein, who was then 15 years old, withdrew from the schools of Munich. He stayed a year with his parents in Milan ,then left to finish secondary school in Arrau, Switzerland, and entered the Swiss National Polytechnic in Zürich .Again the schools here didn’t satisfy Einstein. He often cut classes and used the time to study physics on his own or to play violin. He graduated in 1900 but his professors disliked him and wouldn’t recommend him for a position in the University.
For two years Einstein was a tutor and substitute teacher but, in 1902 he secured a position as an examiner in a Swiss patent office in Bern. He married Mileva Mariç in 1903, one of his classmates at the polytechnic. They had two sons before getting a divorced. Later, Einstein remarried.
In 1905 Einstein received his doctorate from the University of Zürich for a theoretical dissertation on the dimensions of molecules, and he also published three theoretical papers important to the development of 20th-century physics. The first of these, on Brownian motion, made significant predictions about the motion of particles that are randomly distributed in a fluid, which were later proved by an experiment. The second paper, on the photoelectric effect, presented a hypothesis on the nature of light. Einstein not only proposed that under certain circumstances light can be considered as consisting of particles, but he also hypothesized that the energy carried by a photon is proportional to the frequency of the radiation. The formula for this hypothesis is stated , E being the energy of the radiation, h being a universal constant known as Planck’s constant,and u being the frequency of the radiation, E=hu .The proposal that the energy contained within a light beam is transferred in individual units,called quanta, contradicted the hundred-year-old belief that light energy was a manifestation of continuous processes. Virtually no one accepted Einstein’s proposal, even Robert Andrews Millikan was surprised when he proved the theory correct.
Einstein’s third major paper finished 1905, ” On the Electrodynamics of Moving Bodies “, contained what became known as the special theory of relativity. For so long philosophers had been trying to understand the nature of matter and radiation, and how they interacted together. Neither the mechanical world view or the electromagnetic world view was capable of providing a consistent explanation for the way radiation and matter interact when viewed by an observer at rest and an observer moving at uniform speed.
In the spring of 1905, after considering these problems for ten years, Einstein realized that the problem lay in a theory of measurement, not in a theory of matter. At the center of this special theory of relativity was the realization that all measurements of time and space depend on judgments as to whether two distant events occur simultaneously. This led him to develop a theory based on the principle of relativity, that says physical laws are the same in all inertial reference systems, and the principle of the invariance of the speed of light, which states that the speed of light in a vacuum is a universal constant. He was then able to provide a correct description of physical events in different inertial frames of reference.Again, no one understood Einstein’s argument.
Einstein beleived that a good theory is one in which a minimum number of postulates is required to account for the physical evidence. This sparseness of postulates was what made his work so difficult for colleagues to comprehend, let alone support.However, Einstein did have important supporters. His chief patron was the German physicist Max Planck.After staying at the patent office for four years he moved rapidly upward in the German-speaking academic world. His first academic appointment was in 1909 at the University of Zürich, then in 1911 he moved to the German-speaking university at Prague, and in 1912 he returned to the Swiss National Polytechnic in Zürich. Finally,he was appointed director of the Kaiser Wilhelm Institute for Physics in Berlin in 1913.
After 1919, Einstein became internationally renowned. He accrued honors and awards, including the Nobel Prize in physics in 1922, from various world scientific societies.The two social movements that received his full support were pacifism and Zionism. During World War I he was one of a handful of German academics willing to publicly decry Germany’s involvement in the war. After the war his continued public support of pacifist and Zionist goals made him the target of vicious attacks. Even his scientific theories were publicly ridiculed, especially the theory of relativity. When Hitler came to power, Einstein immediately decided to leave Germany and move to the United States. He took a position at the Institute for Advanced Study at Princeton, New Jersey. While continuing his efforts on behalf of world Zionism, Einstein renounced his former pacifist stand in the face of the huge threat to humankind posed by the Nazis in Germany.
In 1939 Einstein collaborated with several other physicists in writing a letter to President Franklin D. Roosevelt, pointing out the possibility of making an atomic bomb and the likelihood that the German government was embarking on such a course. The letter, which bore only Einstein’s signature, helped lend urgency to efforts in the U.S. to build the atomic bomb, even though Einstein himself played no role in the work and knew nothing about it .
After the war, Einstein was active in the cause of international disarmament and world government. He continued his active support of Zionism but declined the offer made by leaders of the state of Israel to become president of that country. In the U.S. he spoke out on the need for the nation’s leaders to make any sacrifice necessary to preserve political freedom. Einstein died in Princeton on April 18, 1955. Einstein’s efforts in behalf of social causes have sometimes been viewed as unrealistic. In fact, his proposals were always carefully thought out. Like his scientific theories, they were motivated by sound intuition based on a careful assessment of evidence and observation. Einstein gave much of himself to political and social causes,but, science always came first, because, he often said, only the discovery of the nature of the universe would have lasting meaning.

Freud’un Psikoseksüel Gelişim Kuramı

Freud’un Psikoseksüel Gelişim Kuramından bahsetmeden önce özellikle şu noktayı belirtmemiz gerekir. Freud “cinsel” derken yalnız eşeysel organların birleşme-üretme amacına yönelik duygu ve eylemlerini ihtiva eden dar bir kavrama bağlı kalmamıştır. Freud “cinsel” terimini haz veren herhangi bir nesne ya da uyarana organizmanın yönelişi anlamında kullanılmıştır. Bu anlamda sevilen, haz verilen, doyum sağlıyan her nesnenin cinsel niteliği vardır. Mesela çocuğun emerek karnının doyurduğu meme, hem çocuk yetişkinler için haz kaynağıdır ve bu nedenle Freud’a göre cinsel bir organdır. Freud çağına dek, çocuğun haz veren nesnelerine karşı yönelişi, bağlanışı cinsel bir olay olarak görülmez ve cinsel davranışların ancak ergenlik çağında başladığı sanılırdı. Freud;

1. Cinsel sapıklıkların incelenmesinde,
2. Cinsel organların dışında birçok beden parçasının haz kaynağı olabilmesinde,
3. Çocukluk çağında da cinsel uyanışlarının olabilmesine dayanarak, cinsel hayatın, çocukluğun ilk çağlarında başladığı görüşünü savundu ve Psikanalizin, cinsellik konusunda getirdiği yenilikleri şöyle özetledi:
a. Cinsel hayat ergenlik çağında değil, doğumdan hemen sonra açık belirtiler ile başlar.
b. Cinsel (Seksüel) ve eşeysel (Genital) kavramlarını birbirinden kesinlikle ayırmak gerekir. Cinsel çok daha geniş bir kavramdır ve eşeysel organlarla ilgisi olmayan birçok duygu, eylem ve beden bölgelerini kapsar.
c. Cinsel hayat, bedenin belirli bölgelerinden haz duyma ile başlar. Bu haz duyma, sonunda ürüme amacına da götürür. Ancak üreme ile bedenin belirli bölgelerinden haz duyma her zaman birlikte gitmeyebilir.

Freud, ruhsal bozuklukların, özellikle nevrozların oluşumunda Psiko-seksüel gelişme teorisine çok yer vermiş ve Psiko-seksüel gelişme dönemlerindeki problem ve saplantıların, nevrozların kaynağını oluşturduğunu ileri sürmüştü. Çocukluk çağında yaşanılan cinsel yönelişlerin ve çatışmaların bilinç dışına itildiğini ve bunların ancak analitik yöntemlerle bilinç düzeyine çıkarabileceğini açıklamıştır. Psiko-seksüel gelişme dönemlerini ve bu dönemlere özgü özellikleri libidinal zon diye bilinen bölgelere göre sıralamıştır.

Psikoanaliz

Fizyolojiye yönelik yöntemlerle çözümlenemeyen bazı ruhsal süreçleri açıklamak psikoanalitik görüşe düşer. Ruhsal süreçler öznel ve soyuttur. Ölçülemez, metreye, tartıya, kiloya vurulamaz. Mikroskop altında incelenemez.

Temel Kavramlar

Freud ‘’cinsel’’ derken yalnız eşeysel organların birleşme-üretme amacına yönelik duygu ve eylemleri ihtiva eden dar bir kavrama bağlı kalmamıştır. ‘’cinsel’’ terimini haz veren her hangi bir nesne ya da uyarana organizmanın yönelişi anlamında kullanmıştır.

Cinsel hayat ergenlik çağında değil, doğumdan hemen sonra açık belirtiler ile başlar. Cinsel (seksüel) ve eşeysel (genital) kavramlarını birbirinden kesinlikle ayırmak gerekir. Cinsel çok daha geniş bir kavramdır ve eşeysel organlarla ilgisi olmayan bir çok duygu, eylem ve beden bölgelerini kapsar. Cinsel hayat, bedenin belirli bölgelerinde haz duyma ile başlar. Bu haz duyma, sonunda üreme amacına da götürür.

Freud çocukluk dönemine ilişkin cinsel olayların nevrozların gelişiminde önemli rol oynadığını görmüştür. Çocukta cinselliğin ilk belirtileri beslenme, idrar, barsak denetiminin kazanılması gibi cinsel nitelikli olmayan işlevlerden kaynaklanır.

İçgüdü Kavramı

İçgüdü bir tepki değildir. İçgüdü davranış örüntüsü de değildir. İçgüdü kişinin ruhsal dünyasında yaşanan bir ihtiyaçtır. Onu haz uyandıran bir duruma iter. Hazzı sağlayacak davranışı harekete geçirir. İçgüdü dış uyarılarla uyarılabilir. İçgüdü ruhsal enerjidir. Bu enerji insanın belirli bir yaşantıyı gereksinmesini sağlayan güçleri doğurur.

İçgüdünün Özellikleri

• Amaç : Doyumdur.
– Enerji dağılımındaki gerginliği (acıyı) giderecek enerji boşalımını sağlayıp bozulmuş dengeyi yeniden kurup, haz duymaktır.
• Nesne : İçgüdü amacına nesneyi elde ederek veya nesne yoluyla ulaşır.
• Kaynak : Gövdedir.
• Hızı : İtilim gücüdür.

İçgüdünün Sınıflaması

Nesneler ve amaçlar kolaylıkla değişebildiğinden kaynağa göre sınıflanır.

1. Basit bedensel ihtiyaçlar

2. Cinsel (libido) ve saldırgan içgüdüler

Cinsel ve saldırgan ego her ikisi de doyum arar.
Ego bu doyumu sağlamakla yükümlüdür. Süperego da bu doyumu onaylayan veya onaylamayan dış dünya yasalarını simgeler. Bu iki güdü bazen biribiriyle bağdaşır bazen de çatışır. Freud bunların YAŞAM ve ÖLÜM içgüdüleri olduğunu söyler.

Bilinç (Conscious)

Dış dünyayı algılayan, tanıyan, ayıran, farkeden bölümdür. Olaylar, dürtüler, duygulardan oluşur. Kişi bunların “farkındadır”. Bilinçli ve “amaçlı” olaylardan oluşur. İkincil süreç düşünce egemendir. Bilinçli olaylarda neden-sonuç ilişkileri ve olayların sıralanmaları gerçeğe uygundur.

Bilinçöncesi (Preconscious)

Bilinçdışı – bilinç arasındadır. Kişinin farkında olmadığı ancak gerektiğinde kolayca anımsanabilen dürtüler, düşünceler, duygu ve gereksinimlerden oluşur. Bu bilgi ve yaşantılar gerekmedikçe bilinçten uzak tutulur, gerektiğinde “istemli çaba ile” kolayca bilinçli hale gelir

Bilinçdışı (Unconscious)

Kişi farkında değildir. Düşünce ve dürtülerden oluşur. Doğumda vardır. İçeriği bilinçli olarak kabul edilmez. Nevrozlarda, rüyalarda, şakalarda ortaya çıkar. İçeriği doyum bulmayı bekleyen isteklerle dürtülerle sınırlıdır.

Birincil Süreç Düşünce

Doğumda vardır. Rüyalarda, çocuklarda, psikopatolojilerde izlenir. Haz ilkesi geçerlidir: dürtülerin bekletilmeden hemen doyurulması. Çocukluk döneminde de önde gelen budur. Başı sonu birbirini tutmayan, nedensellik ilkesine uymayan, gerçekle ilişkisi olmayan düşünce biçimidir.

İkincil Süreç Düşünce

Burada dürtülere dış dünyanın gerçeklerine göre izin verilir. Bilinç öncesi ya da bilinçli niteliktedir. Gerçeklik İlkesi geçerlidir.

Yapısal Teori

Ego Arnalistleri: Freud’un kavramlarından, en fazla ego id ve çevre ilişkileri üzerinde durduklarından bu adı almaktadırlar. Ego idealistlerine göre: Ego doğmada id’in yanında Ego mevcut enerjisini id’den almayıp, kendine mahsus kaynaklardan temin etmekte…

Yani: 1- Ego özerk bir sistem,
2- Freud’un çatışmalı bölgelerinden başka, çatışmasız bölgelerindeki davranışlarını da kontrol eder. Zaman zaman özellikle çatışmaları çözümlerken id’den enerji alabilir. Sadece çevreye uyum yapmaz, gereğinde çevreyide kendine uydurmaya çalışır. Olabildiğine çevreyi değiştirip yapamadığı yerde çevreye uyar. Bu durum insanın verimli ve yaratıcı olmasını sağlar. İnsan sadece dengeleme, gerilimleri yok etme için yaşamaz, kendi içinden gelenlerle dıştan gelenlerin muhasebesini yaparak çevreye uyar.

• 1) İd (Altbenlik)

• 2) Ego (Benlik)

• 3) Süperego (Üstbenlik)

İd (Altbenlik)

Dürtülerin kaynağıdır. Dezorganizedir “Haz ilkesi”ne göre hareket eder. Kalıtımla geçen, doğuştan var olan her tür dürtü ve gereksinimden oluşur. Tamamen “bilinçdışı” özellik taşır. “Birincil süreç düşünce” geçerlidir.

Ego (Benlik)

Kişiliğin dış dünya ile etkileşime giren, bütünleştirici ya da aracı rolü oynayan bölümüdür. Organize bir yapıdır. Dış dünya gerçeklerine göre hareket eder. Dürtüsel gereksinimleri gerektiğinde erteleyerek onların uygun bir şekilde doyumunu sağlar. Ego gelişimi kendi bedenini çevreden ayırmayı öğrenmeyle başlar ve belirginleşir. “Gerçeklik ilkesi” geçerlidir.

Ego İşlevleri

Dürtülerin algılanması, düzenlenmesi ve kontrolünü sağlar.
Gerçeklik duygusu: önce kendi bedeninin sonra dış gerçeklerin farkına varma
Gerçeği değerlendirme: neyin gerçek neyin dürtüsel olduğunun ayrılması
Gerçeğe uyum: hangi dürtünün hangi koşullarda doyurulacağına karar verme, bekletilen dürtüler karşısında aşırı kaygı yaşanmaması (engellenmeye dayanma gücü)
Doyum veren ilişkiler kurulması acıdan kaçınma

Süperego (Üstbenlik)

Kişiliğin denetleyici bölümüdür. Egonun bir bölümü zaman içinde ayrışarak ahlaki değerler, toplumsal değer yargıları, inançlar, anababa değer yargılarından oluşan bir bölüm oluşturur.
Çocuğun çevresindeki otorite figürleriyle ilişkisinden doğar, anababayla özdeşleşme yoluyla biçimlenir.
Bilinçli kısmı: vicdan
Bilinçsiz kısmı: anababanın nitelikleri

Freud’a göre Çocuk

Çocuk kendi kendini sever yani OTOEROTİK’tir.
– Cinsel içgüdüler tüm gövdesine yayılmıştır.
– Örneğin yemek, yutmak cinsel doyum oluşturabilir.
Küçük çocuk sapıktır
– Cinsel organını göstermekten , incelemekten, cansız nesnelere bağlanmaktan haz alır.
– Sallanmayı sever
Çocuk kendini sevdiği için amacı cinsel ilişki değildir.

• Çocuksu cinsellik çağı (0- 6,7 yaş)
– Ağızcıl Dönem
– Dışkıl Dönem
– Üretken Dönem
• Durgunluk çağı (latans) (6,7- 11 yaş)

• Gençlik çağı

• ORAL DÖNEM (0- 1,5 yaş)
• ANAL DÖNEM (1-1,5-3 yaş)
• FALLİK DÖNEM (3-5 yaş)
• LATENT DÖNEM (5-11-13 yaş)
• GENİTAL DÖNEM (11-13 — yaş)

ORAL DÖNEM (0-1.5 yaş)

İhtiyaç, algı ve anlatım ağız bölgesinde toplanmıştır. Ağız bölgesinde algılanan duyular açlık, susuzluk, meme veya yerine geçen nesnelerin oluşturduğu hoşlanma, yutma ve doyma duyularıdır. Ego idden ayrışmaya yüz tutar (yutmak-yutmamak).

ORAL EROTİZM
Libidoya yöneliktir, oral gerginliğe son vermeyi amaçlar.
Amaca ulaşmak kişide gevşeme yaratır (açlık doyma).
Oral erotizm ilk aylarda egemendir.

ORAL SADİZM
Oral dönemin son aylarında ısırma, tükürme, ağlama ile anlatım bulur.
İnsandaki yıkıcı eğilimlerin ilk belirtisidir.
Bu dönemde annenin rolü büyüktür, gereksinmeleri karşılandıkça bebekte dış dünyaya güven duygusu oluşmaya başlar.

• Besinin verilmesi sevildiğini verilmemesi ise sevilmediğinin kanıtıdır.
• Bu dönemde anneyle sıcak, sevecen, güven verici ilişki yaşayan çocuğun hayatı boyunca diğer insanlarla benzer ilişkiler kurması beklenir.
• Dönemin başarılı tamamlanması halinde kendine, insanlara güvenen kişilik özellikleri gelişir.
• Besinin yerini bilgi alabilir. Okudukça mutluluğu artar. Konuşarak başarmayı seçebilir.

Oral ihtiyaçların yeterli karşılanmaması veya aşırı doyurulması halinde
• Abartılmış iyimserlik
• Özseverlik
• Arada yoğun karamsarlık
• Bağımlı kişilik
• Karşılık alabilmek için yardım etme
• Haset ve kıskançlık görülür.
• Yapışkanlık
• Tıkınmak
• Bu kişilerin kendilerine olan saygıları diğer insanların yargılarına bağlıdır.
 Almak yaşamın öz ilkesidir.

ANAL DÖNEM (1-1,5-3 yıl)

Bebekler dışkının tutulması ya da boşaltılması üzerinde denetim kurmayı öğrenirler. Bu denetim edilgin varoluştan etkinliğe geçişi içerir. Anne denetiminden bağımsızlaşma eğilimlerinin ilk belirtileri gözlenir. Kendini yönetebilme yetkisi kazanır.

Tuvalet eğitimi sırasında anneyle çatışmalar sonucu çocuk bir yandan bağımlılık duyguları, öte yandan ayrılma, bireyselleşme, bağımsız isteklerini içeren karşıt duyguları birarada yaşar.

Dışkıyı denetleme (tutma) veya denetimi yitirme (ıslatma) durumlarında kendine karşı kuşku geliştirmeden ve aşırı utanç duygularına kapılmadan yaşama ve özerklik kazanma yolundaki ilk denemelerdir.

Değerli nesne gibi algılanan dışkıyı tutmak ya da anneye sunmaktan duyulan haza anal erotizm denir. Dışkıyı yıkıcı silahmışcasına saldırgan duygularla atma eğilimine de anal sadizm denir.

Anal dönem eylemlerinin verdiği haz annenin isteklerine göre ertelenir. Anal dönem çocuğun ne zaman , nasıl, ne biçimde doyumu sağlayabileceği konusunda anne ile çocuk arasında güç gösterisine dönüşür. Barışçıl olmayan tuvalet eğitimi ileride uygunsuz karakter özellikleri kazandırır. Annenin anlayışsızlığının verdiği yalnızlık duygusunu dışkıyı içerde tutmanın verdiği basınç hissiyle gidermeye çalışma veya denetimi yitirdiğinde cezalandırılma korkusu sonucu oluşan sıkıntı çocukta yaşam boyu aşırı düzenlilik, katı görüşlülük, inatçılık, cimrilik gibi eğilimlere neden olur.

Dışkının bırakılması saldırgan davranışın ifadesi olabilir (Büyüklerde küfür). Sfinkter kontrolü güçlülük (kızgınlık) duygularının ifadesi olabilir. Bu dönemin sağlıklı geçirilmesi bireysel özgürce seçim, bağımsızlık, kararlılık, sonuçları kabullenebilme gibi erişkinlik özelliklerini kazandırır.

Anal tutucu karakter

Zorlayıcı tuvalet eğitimi sonucu kızgınlık duygularını (dışkıyı) tutma çabası tüm duygusal tepkilerin kilitlenmesine neden olabilir.

Anal tepkici karakter

Annenin ilgisizlik ve tutarsızlığına duyduğu öfkeye karşı boşalma alışkanlığı geliştiren çocuklarda karşıt duyguları birlikte yaşama, öfke tepkileri gösterme, başkaldırma, sadomazoşist eğilimler yaşamboyu izlenir. Bunlar özellikle otoriteye karşı çıkar.

FALLİK DÖNEM (3-5 yaş)

Cinsel içgüdü (libido) ayrışır.
– bir bölümü egonun kontrolü altına girer. Bir bölümü de cinsel niteliğini korur ve üreme organı ve eylemlerine bağlanır.

Cinsel bölgelerin uyarılmasından heyecan duyma ve cinselliğe karşı aşırı ilgi biçiminde davranışlarla belirlenen dönemdir. Bu dönemde her iki cins içinde penis ilgi odağıdır. Kız çocukta bu organa sahipken yitirildiği yorumu gözlenir.

Cinsel organlara ilgi ve karşı cins ebeveyne dönük, çoğu bilinç dışı cinsel düşler gelişir. Buna bağlı cinselliğe ilişkin suçluluk duyguları ve Oedipus kompleksine ilişkin kaygılar yaşanır. Erotik dürtü ve ilgileri cinsel organlar ve işlevlerine yöneliktir. Çocuk kendi cinsiyle özdeşleşir.

Diğer dönemlerden farklı olarak libido beden dışında bir nesnede doyum arar.
Ayıcığı olmadan uyumaz, kedi köpeklere aşırı sevgi gösterir.

Anne baba ve çocuk ilişkilerinde aksaklıklar ilerideki yaşamın nevrotik belirtilerine temel oluşturur. Çocukla ana-baba arasında yoğun sevgi ilişkileri gözlenir. Yarışma, düşmanlık ve giderek özdeşimi de içeren bu ilişkilere Oedipus karmaşası denir. Erkek çocukta annesine yönelik cinsel dürtüleri babadan gelebilecek hadımlaştırılma korkuları nedeniyle sona erer. Kızlarda ise kız esasen hadımdı ve bunun düş kırıklığı içinde yaşar. Sevgi ve beklentilerini bu organa sahip olan babasına yöneltir. Odipal dönemde ilk sevgi nesnesi anne, erkek çocukta yerini korurken kız çocukta yerini baba alır.

Erkek çocukta Odipus karmaşasının sona ermesi

Erkek çocuk cinsel organını yitirme kaygısıyla anneye yönelik Odipal bağlantısını azaltır ve babayla özdeşleşmeye başlar. Böylece otorite tarafından cezalandırılma korkuları ergenlikte bir kez daha yaşanmak üzere bir süre ortadan kalkar.

Kız çocukta Odipus karmaşasının sona ermesi

Babaya yönelik cinsel isteklerin ve kendisine penis veya bebek verileceği beklentilerinin gerçekleşmesinin yarattığı engellenme ve düş kırıklığı ile olur.

Freud erkekte hadımlaştırılma korkusunun ve kızlarda penise imrenme duygularının fallik dönem içerisinde çözümlenmemesinden nevrozların ve karakter bozukluklarının meydana geldiğini ısrarla savunmuştur. Başkalarıyla kendini karşılaştırdığında duyduğu ezikliği yaşamak, ego için hadımlık endişesini yaşamaktan daha dayanılır bir duygudur. Aşağılık kompleksi oluşabilir. Sağlıklı fallik dönem cinsiyetini benimsemeyi, utanç duymadan meraklarını giderebilmeyi, dürtülerine egemen olabilmeyi sağlar.

Oral dönemin ilkel endişesi yenerek yutularak yok olmaktır. Anal dönemin ilkel endişesi gövdenin içindekilerin zorla alınmasıdır. Fallik dönemin ilkel endişesi gövdeyi parçalayan korkunç cezalardır. Kısasa kısas; kabahatli organ cezalandırılır.

LATENT DÖNEM (5-11-13 yaş)

Cinsel dürtüler durgundur. Kız ve erkek çocuk hemcinslerine yakınlaşır. Cinsel ve saldırgan enerjilerini öğrenme, oyun, diğer insanlarla ilişki kurmada kullanırlar. Bu dönemin amacı çocuğun hemcinsi olan ebeveyne özdeşimini ve cinsiyetine ilişkin toplumsal rolünü güçlendirmektir. Bu dönemde öğretmenle de özdeşim başlar.

GENİTAL DÖNEM(11-13 –yaş)

Fizyolojik olgunluk, hormonal etkinlikler ve özellikle artan cinsel dürtülerin olduğu dönemdir. Bu yoğunlaşma eski çatışmaların canlanmasına yol açar. Bu çatışmalara yeni çözüm yolları aranır ve bulunabildiğinde yetişkin bir insan kimliği kazanılmış olur. Bu dönemin amacı anne-baba bağımlılığından koparak karşı cinsle olgun ilişkiler kurabilmek, özsever duyguları gerçek kişilere yöneltmeye başlamaktır.

Erikson ve Freud arasındaki farklar ;

- Freud’a gore kişilik çok kararlıdır, orta – ileri erişkinlik döneminde değişiklik olmaz.
-
- Erikson’a gore psikolojik büyüme ve gelişme bütün hayat evresi süresince devam eder.

Erikson’un hemen hemen bütün çalışmaları Psikanalatik gelişim teorisi üzerinde yoğunlaşmıştır. Konu ne kadar Psikanaliz olursa olsun gelişmeyi yalnızca Freud’un tanımladığı çerçeve içinde tutarsak Psikanalizin gelişme Psikolojisine katkısını, tam olarak tanımlayamayız. Freud’dan sonra psikanalatik gelişim Psikiolojisine en önemli katkıyı Erik Erikson yapmıştır. Erikson’un teorisi, tamamlayıcı bir nitelik taşır ve Psikanalizin özüyle çelişmez. Psikiyatri Kliniklerinde konuyu Freud gibi yalnızca cinsel açıdan ele almanın yetersiz kalabildiğini görmektedir.

FREUD VE ERİKSON’UN KURAMLARININ EĞİTİM AÇISINDAN DOĞURGALARI :

Her iki kuramcıya görede her dönemde o döneme özgül olan krizlerin çözümlenmesi ve doyurulması gerekmektedir. Her dönemde rol alan kişilerde değişiklik gösterirler.
Birinci dönem :
Bu dönemde anne yada onun yerine geçen kişinin bebeğin ihtiyaçlarını giderirken veya uyanık olduğu zamanlarda onu sevmesi, okşaması, ilgilenmesi onunla konuşması temel güven duygusunu oluşturan davranışlardır.
İkinci dönem :
Çocuğun kaslarını kontrol altına alması ve psikomotor davranışlarındaki gelişme kendi kendini kontrol etmesine ve bağımsız haraket etmesine neden olur. Çocuğun kendi başına yapmak istediği haraketlere izin verilerek bağımsız ve kendi kendini kontrol özelliklerinin temelleri atılmış olur. Çok sıkı kontrolde çocuğun öz saygısı gidebilir ve utangaç olabilir.
Üçüncü dönem :
Çocuk motor ve dil gelişimindeki hızlı artış ile çevresini daha fazla araştırmaya ve girişken olmaya başlar. Bu dönemde çocuk desteklenmelidir ki girişken olabilsin. Doğal meraklarını tatmin edecek araştırma ve gözlem yapabilecekleri,problem çözebilecekleri ortamlar hazırlanmalıdır. Bu dönemde baskılanan çocuk yaptıklarının yanlış olduğunu düşünür ve suçluluk duyar.
Ayrıca bu dönemde çocuk cinselliğe merak duymaya başlar. Çocuğun sorularına cevap verilmeli, yasaklar konmamalı ve anlayamayacağı ayrıntılı açıklamalardan kaçınılmalıdır.
Dördüncü dönem :
Okul ile beraber öğretmenin ve arkadaşların çocuk üzerindeki etkisi artar ve ebeveynlerin etkileri azalır. Artık çocuk sosyalleşmeye başlamıştır. Bu dönemde çocuğun kazanacağı başarılar çalışkanlık duygusunu kazanmasına neden olur.Ebeveynler ve öğretmenler çocuğa uygun sorumluluklar verip iş başarabilme kıvancını tattırmalıdırlar.
Beşinci dönem :
Anne baba ve öğretmenler ergene artık çocuk gibi değil yetişkin gibi davranmalıdırlar. Ergen arkadaş gruplarının etkisinde daha çok kalmaya yatkındır.Anne baba ve öğretmenler ergenin arkadaşlarını hatta liderlerini yanlarına aldıklarında ergene ulaşmları daha kolay olmaktadır. Ergenin uygun özdeşim yapabileceği kişiler ile karşılaşması sağlanmalıdır.

Sonuç olarak ; mutlu ve ruhsal yönden sağlıklı insanlardan oluşan bir toplum meydana getirmek istiyorsak bireyin her dönemdeki ihtiyaçlarını en iyi şekilde doyurmasını sağlamak ,çatışmalarını çözmesine yardım etmek üzere çaba harcamamız gerekmektedir.

1812—1870
Charles Dickens was born in Portsea in Hampshire, England. He did not have a happy childhood. His father was a clerk
who loved his family but often owed money. At the age of twelve Charles was sent to work in a factory, and had to
work twelve hours a day.When his father was sent to prison for debt, the whole family had to live in the prison for a time. This unhappy experience left a strong impression on Charles. Later he worked in a lawyer’s office, and then as a journalist.
Dickens’ writing was published in monthly instalments in magazines, and soon became extremely popular. He produced a large number of novels and short stories, and he travelled round Britain and the United States, giving readings of his works. He was highly successful and well paid, but overwork contributed to his early death. Dickens is one of the best-known English novelists. His books have probably been read by more people than any other English works of fiction, and they are still widely read today. He was a strong critic of the social injustice of Victorian England, publicizing issues
such as child labour, poor working conditions and poverty, all of which he experienced in his childhood.
He was an exçellent_story teller, with a keen ear for
~ However, he is best known for
the great variety of characters in his writing and for
the~humour~and sympathy with which he describes
them and their lives.
Well-known works by Charles Dickens include:
The Pickivick Papers (1837),
Oliver Twist (1838),
Nicholas Nickleby (1839),
The Old Curiosity Shop (1841),
A Christmas Carol (1843),
David Coppeifield (1850),
Bleak House (1853),
A Tale of Two Cities (1859),
Great Expectations (1861).
CHARLOTTE BRONTE

1816— 1855

writers3.html Charlotte Brontë was born in Thornton in Yorkshire, England, the daughter of a clergyman. Her mother died in 1821, so four
of the Brontë daughters were sent to a boarding school (which Charlotte portrayed as Lowood school in Jane Evre). Charlotte blamed this school for the early deaths of her two older sisters Maria and Elizabeth, and for her own poor health in later life.
At home the girls and their brother Branwell read widely, and invented and wrote highly imaginative stories.
Charlotte taught as a governess in two private families,
and then, in her early twenties, went to Brussels to study languages. She fell deeply in love with her French teacher,
and suffered greatly when he did not reply to the letters she wrote to him after returning home.
Charlotte helped her sisters Emily and Anne to publish
their first novels, and began to write Jane Eyre.
Although this novel was very successful, Charlotte
was now living through a tragic period in her personal
life. Branwell and Emily died in the same year, 1848,
and her remaining sister Anne the following spring.
In spite of this great emotional loss, and the terrible
loneliness which followed, she struggled to continue
writing. In 1854, after some hesitation, she agreed
to marry her father’s assistant, Arthur Nicholls, but
she died a few months after her wedding, when she
was expecting their first child.
Charlotte Bront~ is widely praised for her depth of
feeling and the realism of her writing. Her works
continue to be read and appreciated. Her most
famous novel is Jane Eyre (1847), which has great
emotional interest and narrative
power. Her other published works are: Shirley
(1849), Villette (1853) and The Professor, her first
novel, published in 1857 after her death.
DANIEL DEFOE

1660— 1731

writers4.html Daniel Defoe was born in London, the son of a butcher.
As a salesman of tights and stockings, he traveled
widely in Europe. Travel was one of his great interests throughout his life. He was also actively interested in
politics. He wrote articles and poems attacking people’s prejudices, and so angered Queen Anne that he was
sent to prison from 1702-4. He was rescued from
prison by a Conservative politician, who employed him
as a secret agent, sending him round the country to
gather information about people’s political opinions.
He was again sent to prison when he wrote articles
criticizing King George I, but when he was set free
he continued his writing.
During his life Defoe wrote over five hundred articles
and books, but he is best known for the works he
produced in his later years, and especially for
Robinson Crusoe, one ofthe most familiar stories
in English literature. This is considered by many to
be the first English novel, and is based on the true
story of Alexander Selkirk, a Scottish sailor. When
it was published it was an immediate success.
It was translated into many languages, and
influenced many later writers and thinkers.
Defoe’s influence on the development of the
English novel was enormous. He wrote plainly
and clearly, with realistic descriptions of people,
places and action.
His writing shows a reporter’s love of detail as
well as a writes’ spowerful imagination.
Well-known works by Daniel Defoe include:
Robinson Crusoe (1719),
Captain Singleton (1720),
Moll Flanders (1722),
A Journal of the Plague Year (1722),
Roxana (1724),
A Tour Through the Whole Island of Great Britain (1724-7).
D.H. LAWRENCE

1885—1930

writers5.html David Herbert Lawrence was born in Eastwood in Nottinghamshire, England/ His father, a coalminer,
was comparatively uneducated, but his mother
had been a teacher and wanted her children to
have a good education. Lawrence won a scholarship
to Nottingham High School and did well there.
But the family was very poor, so at sixteen he
began work as a junior clerk, working long hours
and travelling a tong way to work each day.
He became ill as a result, but was nursed back to
health by his mother, who loved him devotedly and
possessively.
Lawrence became a teacher, and started writing poetry
and a novel. When this first novel, The White Peacock,
was published, he gave up teaching to write full-time.
He travelled widely with his German wife, living in Italy, Australia, the USA and Mexico, and wrote many fine
poems, stories, travel books and novels. He died of
tuberculosis at the age of 44 near Nice in France.
D. H. Lawrence is one of the best known-literary figures
of the twentieth century. His writing often deals with
the negative aspects of modern industrial society,
contrasted with the beauty of nature and natural feeling.
Many people found his books offensive: Lady Ghattcrle
Lover was banned for. several years
in Britain because of the directness of its language.
His novels reflect much of his personal experience,
including his uneasy adolescence and his parents’
unhappy relationship.
Well-known works by D. H. Lawrence include:
The White Peacock (1911),
Sons and Lovers (1913),
The Rainbow (1915),
Women in Love (1921),
The Plumed Serpent (1926),
Lady Chatterley’s Lover (1928).

Şam’da 5. Ordu’nun emrinde kaldığı üç yıl içinde Suriye’nin hemen her yerini görevle dolaşmış, memleket idaresindeki aksaklıkları, ordunun eğitim ve öğretimindeki eksiklikleri daha da yakından görmüştü. Mustafa Kemal, burada 1906 yılı Ekim ayı içinde güvendiği bazı arkadaşlarıyla gizli olarak “Vatan ve Hürriyet Cemiyeti”ni kurdu. Bu arkadaşlarıyla beraber Beyrut, Yafa ve Kudüs’te de kurdukları cemiyeti genişletti. Bir ara gizli olarak Mısır ve Yunanistan yoluyla Selânik’e geçerek burada da “Vatan ve Hürriyet Cemiyeti”nin bir şubesini açtı ve tekrar Şam’a döndü. Şam’dan uzaklaşışı hükûmetçe duyuldu ise de âmirleri kendisini koruduğundan bir ceza yoluna gidilmedi. Bir süre daha Şam’da kaldı. Bu sıralarda 20 Haziran 1907 tarihinde Kolağası (kıdemli yüzbaşı) oldu ve Şam’daki Ordunun Kurmay Başkanlığında bir göreve getirildi.

Mustafa Kemal 13 Ekim 1907′de merkezi Manastır’da bulunan 3. Ordu Karargâhına atandı. Bu Karargâhın Selânik’teki şubesinde çalışmak üzere Selânik e geldi. Bu sıralarda Selânik’teki “Vatan ve Hürriyet Cemiyeti” üyelerini de içine almış olan ittihat ve Terakki Cemiyeti” faaliyet halinde idi. Mustafa Kemal de Selânik’e gelişini takiben bu cemiyete dahil olarak hizmet görmeye başladı. Memleketin istibdat idaresinden kurtarılması, yapılacak yenilikler onun da baş düşüncesiydi. Selânik’e gelişini takiben kısa bir süre sonra 22 Hazıran 1908 de Üsküp-Selânik arasındaki demiryolu müfettişliği de 3. Ordu Karargâhındaki görevine ek olarak kendisine verildi.
Bu esnada Rumeli’de büyük faaliyet gösteren “İttihat ve Terakki Cemiyeti” Abdülhamit’i,1876 Anayasasını yeniden yürürlüğe koymaya ve kapatılan Meclis-i Mebusan’ı tekrar toplantıya çağırmaya zorlamaktadır. “Ittihat ve Terakki Cemiyeti nin bu girişimleri adım adım II. Meşrutiyetin ilânına uzandı.
23 Temmuz 1908 tarihinde İkinci Meşrutiyet ilân edildiği zaman Mustafa Kemal, Kolağası rütbesiyle Selânik’te askerî görevini sürdürmekte, bir yandan da “İttihat ve Terakki Cemiyeti” içinde çalışarak İstanbul’daki siyasi gelişmeleri yakından izlemektedir. O, II. Meşrutiyet gibi büyük bir inkılâbı takiben yapılanları kâfi görmüyor; bu fırsattan yararlanılarak memlekette daha büyük ve daha köklü değişikliklerin gerçekleştirilmesi gereğine inanıyordu.Fakat kendisinin görüşleri “İttihat ve Terakki Cemiyeti ileri gelenlerinin görüş ve düşüncelerine uymadı. Buna rağmen fikirleriyle zamanın söz sahibi kişilerini uyarmaktan da çekinmiyordu.
II. Meşrutiyet’in ilânı üzerinden henüz bir sene geçmemişti ki İstanbul’da 13 Nisan 1909′da bu harekete karşı, gerici çevrelerce desteklenen büyük bir isyan gelişti. Mustafa Kemal, 31 Mart Vak’ası olarak bilinen bu isyanı bastırmak üzere Rumeli de oluşturulan Hareket Ordusu’nun Kurmay Başkanlığına getirildi ve bu ordu ile 19 Nisan 1909 tarihinde İstanbul’a geldi. Hareket Ordusu’nun gerek yolda gerekse İstanbul’daki sevk ve idaresinde Kurmay Başkanı olarak önemli hizmetler gördü. Hareket Ordusu’nun İstânbul’a girdiği gün halka hitaben yayımlanan beyannameyi kendisi yazmıştı. Hareket Ordusu’nun duruma hakim oluşundan sonra Abdülhamit tahttan indirildi, yerine Sultan Reşat getirildi. Mustafa Kemal, bu gerici olayın bastırılmasından sonra İstanbul’da çok kalmayarak 16 Mayıs 1909′da tekrar Selânik’e döndü. Bu sıralarda Selânik ve çevresinde yapılan mânevralarda, tatbikatlarda düşünce ve görüşlerini cesaretle savunuyor; bu ise bazı üstlerinin dikkatini çekerken bazılarının da tahammülsüzlüğüne sebep oluyordu. Kendisi, bir yandan da askerî eğitim konuları üzerinde telif ve tercüme eserler hazırlıyordu.
O, II. Meşrutiyet’i takiben Ordu’nun “İttihat ve Terakki Cemiyeti” ile sıkı alâkasının ve siyasete karışmasının tehlikelerini sezinlemeye başlamış, bu görüşlerini 22 Eylül 1909′da Selânik’te toplanan “İttihat ve Terakki Bûyük Kongresi”nde açıkça dile getirmişti. Fâkat Cemiyetin önde gelenleri onun bu görüşlerini paylaşmadılar. Mustafa Kemal de kendisini Cemiyetten uzak tutarak doğrudan doğruya askeri vazifesine verdi. “İttihat ve Terakki Cemiyeti” ile anlaşmazlığı ve aralarının açılması böyle başladı.
Mustafa Kemal, Selânik’teki görevini başarı i1e yürütürken 1910 yılı Eylül ayında Pik2ırdi manevralarını izleme amacıyla Fransa’ya gönderildi. Burada Fransız Ordusunu ve komutanlarını yakından tanıdı. Selânik’e dönüşünden kısa süre sonra 1911 Mart’ında Arnavutluk’ta bir isyan çıktı. Bu isyanı bastırmak üzere düzenlenen harekâtta Harbiye Nazırı Mahmut Şevket Paşa’nın yanında görev aldı.
Mustafa Kemal, 15 Ocak 1911′de 3. Ordu Karargâhındaki görevinden alınarak evvelâ 5. Kolordu Karargâhında, daha sonra yine Selânik’te bulunan 38. Piyade Alayı’nda görevlendirildi. Bu atamadan amaç, kendisine kıta hizmeti gördürerek onu başarısızlığa sürüklemek; bu suretle şevk ve hevesini bir ölçüde kırmak idi. Ama O, bu görevde de büyük başarılar gösterdi; eskiden olduğu gibi yine kumandanlarının, arkadaşlarının sevgi ve saygısını kazandı. Selânik garnizonundaki subaylar gittikçe onun etrafında toplanıyorlardı. Bu durum 3. Ordu Müfettişliğinin hoşuna gitmedi. Onu Selânik’teki vazifesinden ayırarak 27 Eylül 1911 tarihinde İstanbul’da Genelkurmay Başkanlığında bir göreve tayin ettiler. Mustafa Kemal bu atama üzerine İstanbul’a gelerek bir süre Genelkurmay Başkanlığında çalıştı.
5 Ekim 1911′de İtalyanlar Trablusgarp’a hücum ederek istilâ hareketlerine başlamışlardı. Mustafa Kemal, bu bölgede görev almak üzere 15 Ekim 1911′de İstanbul’dan ayrıldı. Trablusgarp’a gelişini takiben bir süre Tobruk ve Derne Bölgelerinde gönüllü mahalli kuvvetlerin başında bulundu.12 Mart 1912 de Derne Komutanlığına getirildi. Bu sıralarda 27 Kasim 1911 tarihinde binbaşılığa terfi etti.
1912 yılı Ekiminde Balkan Harbi başlamıştı. Mustafa Kemal, 24 Ekim 1912′de Trablusgarp’tan hareket ederek İstanbul’a geldi. 21 Kasım 1912′de Gelibolu’da bulunan Bahr-i Sefîd (Akdeniz) Boğazı Kuvay-ı Mürettebesi Komutanlığı Harekât Şubesi Müdürlüğüne atandı. Bu atama üzerine Gelibolu ya geldi. Olaylar süratle gelişmiş, baba memleketi Selânik düşmüş, Bulgar Ordusu ilerleyerek Çatalca’ya kadar gelmişti. Bu elim vaziyet kendisini çok üzdü. Bu cephede bir süre sonra Bolayır Kolordusu Kurmay Başkanlığına getirildi. Bu görevde iken Dimetoka ve Edirne’nin düşmandan geri alınışında büyük hizmetleri gördü.
Mustafa Kemal, Balkan Harbinden sonra, 27 Ekim 1913 tarihinde Sofya Ataşemiliterliğine atandı.11 Ocak 1914 tarihinden itibaren Belgrat ve Çetine Ataşemiliterliklerini yürütme görevi de kendisine verildi. Sofya Ataşemiliterliğine atandığı günlerde yakın arkadaşı Ali Fethi (Okyar) de Sofya Elçiliğine atanmıştı. Mustafa Kemal Sofya Ataşemiliterliği esnasında 1 Mart 1914 tarihinde yarbaylığa terfi etti.1915 yılı Ocak sonlarına kadar Sofya’da kaldı.
Bu sıralarda 1 Ağustos 1914′te Almanya’nın Rusya’ya harp ilanı ile I. Dünya Savaşı başlamıştı. Mustafa Kema1 gelişen siyasi ve askeri olayları büyük bir dikkatle izlemekte; bir taraftan da görüş ve düşüncelerini Harbiye Nezaretine bildirmekte idi. Ona göre katılma zorunlu hale gelmedikçe Osmanlı Devleti bu büyük savaşın dışında kalmalıydı. Ancak olayların süratle gelişmesi 29 Ekim 1914′te Osmanlı Devletini de ister istemez İttifak Devletleri yanında harbe girmek mecburiyetinde bıraktı. Mustafa Kema1 bu gelişmeler üzerine Başkumandanlıktan kendisine faal bir hizmet istedi ise de uzun süre bu isteği yerine getirilmedi. Nihayet ısrarı üzerine, kendisini 20 Ocak 1915 tarihinde, Tekirdağ’da teşkil edilecek 19. Tümen Komutanlığına tayin ettiler. Mustafa Kemal, bu tayin üzerine Sofya dan ayrılarak İstanbul a döndü; derhal yeni görev yerine hareket ederek Tümenini kurdu. Bu Tümen kısa süre sonra görülen lüzum üzerine 25 Şubat 1915′te Tekirdağ’dan Maydos (Eceabat)’a nakledildi. Mustafa Kemal burada,19. Tümene ilâveten 9. Tümenin 2 Piyade Alayı ve bazı topçu birlikleri de emrine verilerek Maydos Mıntıkası Kumandanı olarak görev yaptı.
Gelibolu Yanmadasında önemli olaylar oluyordu. İngiliz donanması 18 Mart 1915 günü Çanakkale Boğazını geçmeye teşebbüs etti ise de kıyı topçusunun başarılı savunması karşısında, muvaffak olamayarak ağır zayiat verdi. Donanması ile Boğazı geçemeyen düşman, bu defa Gelibolu Yarımadasını çıkarma ile zorlamaya karar verdi. Olaylar bu şekilde gelişirken, Genelkurmay Başkanlığı da 23 Mart 1915 tarihinde Gelibolu’da 5. Ordu kurulmasına karar vermiş, Komutanlığına da Alman Generali Liman von Sanders’i atamıştı.
Liman von Sanders, muhtemel düşman taarruzuna karşı kuvvetlerini üç gruba ayırarak planını yapmış; Mustafa Kemal’in başında bulunduğu kuvvetleri ordu ihtiyatına almıştı. Mustafa Kemal bu plan gereğince 18 Nisan 1915 günü Tümeniyle Bigalı’ya geçti.
Düşman birlikleri 25 Nisan 1915 günü Seddülbahir ve Arıburnu bölgesinden ilk çıkarma hareketine başladı. Ancak çıkarma hareketi ilk gün karşısında Mustafa Kemal’i buldu. Mustafa Kemal, çıkarmanın başladığını görür görmez, kuvvetlerini süratle Bigalı’dan Conkbayırı’na sevketmişti. Arıburnu’ndan Conkbayırı’na ilerleyen İngiliz kuvvetleri, o gün, Mustafa Kemal’in komuta ettiği 19. Tümen kuvvetlerinin taarruzu ile geri çekilmeye mecbur edildi.
Conkbayırı taarruzunda Türk askeri görülmemiş bir inanç ve cesaretle savaşıyor, tarihin en büyük kahramanlık sahneleri sergileniyordu. Dâhi komutan, kumandanlara verdiği emre şu cümleleri de ilâve etmişti: “Ben, size taarruz emretmiyorum; ölmeyi emrediyorum! Biz ölünceye kadar geçecek zaman zarfında yerimize başka kuvvetler ve kumandanlar geçebilir!”
25 Nisan 1915 günü başlayan çıkarma, kuvvetlerimiz tarafından kıyıya kadar itilmesine rağmen düşman, 26 ve 27 Nisan 1915 günleri de çıkarma harekâtına devam etti. İlerlemek isteyen İngilizlerle yer yer şiddetli çarpışmalar oldu; ancak her taarruz Türk askerinin kahramanca savunması karşısında başarısız kaldı. Mustafa Kemal, Çanakkale Cephesindeki bu üstün başarıları üzerine 1 Haziran 1915′de Albaylığa terfi etti.
Düşman, Çanakkale’de başarı sağlayamamasına, ilerleme gösterememesine rağmen, yeni bir çıkarma yapmada kararlıydı. Düşünülen çıkarmanın gerçekleşebilmesi için, her şeyden önce ilk direnç hatlarını oluşturan Arıburnu ve Seddülbahir’deki Türk kuvvetlerinin yerlerinden sökülmesi gerekiyordu. İngilizler bu amaçla 6 ve 7 Ağustos l9l5 günleri, takviyeli kuvvetlerle yeni bir taarruz daha denediler; düşman kuvvetleriyle, kuvvetlerimiz arasında şiddetli muharebeler oldu. Ancak, Mustafa Kemal’in aldığı önlemIer sayesinde düşmanın bu taarruzu da gelişme imkânı bulamadı. Arıburnu ve Seddülbahir’deki taarruz devam ederken İngilizler 6 Ağustos 1919 akşamı Çanakkale’nin güney kıyılarına da asker çıkararak ilerlemeye başladı. Bu suretle Anafartalar Bölgesi de ansızın kritikleşti. Gelişen bu buhranlı durum üzerine Liman von Sanders’in emri ile komuta değişikliği yapılarak, “Anafartalar Grubu Komutanlığı’na 8 Ağustos 1915 tarihinde Albay Mustafa Kemal. qetirildi. 9 Ağustos 1915 günü komutayı ele alan Mustata Kemal beklemeksizin aynı gün yaptığı taarruz ile ilerleyen İngiliz kuvvetlerini tekrar çıkarma yaptıkları kıyılara itti. Aynı günün akşamı Conkbayırı bölgesine geçerek buradaki kuvvetleri de 10 Ağustos 1915 sabahı taarruza geçirdi. Böylece düşmanın ilerlemesine imkân verilmemiş; aksine tutunduğu mevzilerden tamamen çıkarılarak Anafartalar bölgesine tam anlamıyla hâkim olunmuştu.
Mustata Kemal, 25 Nisan 1915 taarruzunda olduğu gibi 9 ve 10 Ağustos taarruzlarında da bizzat ateş hattında bulunmuş, ateş hattından emirler vermiş, bu davranışı yanındaki subay ve erler için ifadesi imkânsız cesaret kaynağı olmuştu. Conkbayırı’nda kalbini hedef alan bir kurşun, cebindeki saate çarpıp geri döndüğünden mutlak bir ölümden kurtuldu. Bu muharebeler esnasında gösterdiği kahramanlık, azim ve yüksek kumanda kudreti, kendisine memleket içinde ve dışında büyük ün sağladı. Artık o, “Anafartalar Kahramanı” olarak anılıyordu. Aylarca süren çıkarma ve savaşlar sonucu ilerleme kaydedemeyen İngilizler; nihayet 1915 yılı Aralık sonunda müttefikleriyle beraber Çanakkale’den çekildiler. Düşmanların Çanakkale Boğazı’nı geçememesi, İstanbul’un işgalini önlemiş; İngilizlerin, Marmara ve Karadeniz üzerinden müttefikleri Rusya ile bağlantı kurma hayallerini söndürmüştü. Bütün bu olaylar, bir anlamda, I. Dünya Savaşının akışını da etkiliyor, dünya tarihinin yönünü değiştiriyordu. Bu savaşlarda İngilizler insan, araç ve gereç yönünden Türklerden şüphesiz ki çok fazla idi; ancak onların unuttukları nokta, Türk askerinin tarihsel kahramanlığı ve bu kahramanlığı yönlendiren Mustafa Kemal faktörü idi.
Mustafa Kemal, Çanakkale Muharebelerinin eski şiddetini kaybettiği 1915 yılının son aylarında, son bir taarruzla düşmanı tutunduğu kıyılardan da sökerek onu tam mağlûp duruma düşürmek görüşünde idi. Ancak bu teklifi, Ordu Komutanı Liman von Sanders tarafından, düşmanın da kıyıdan yapacağı topçu ateşinin ağır zayiat verdirebileceği endişesiyle benimsenmedi. Artık bu cephede yapacak bir şey kalmamıştı. Mustafa Kemal,10 Aralık 1915′te “Anafartalar Grubu Komutanlığı”nı, Fevzi (Çakmak) Paşa’ya bırakarak izinli olarak Çanakkale den ayrıldı; İstanbul a döndü.
Mustafa Kemal, 27 Ocak 1916′da karargâhı Edirne’de bulunan Onaltıncı Kolordu Komutanlığına atandı. Kısa süre sonra bu Kolordu’nun aynı isimle Diyarbakır’da kurulması kararı üzerine yine Kolordu Komutanı olarak 11 Mart 1916′da Diyarbakır-Bitlis-Muş Cephesine tayin edildi. Mustafa Kemal, 26 Mart 1916′da Diyarbakır’a gelerek komutayı ele aldı.1 Nisan 1916 da Generalliğe yükseltildi. Diyarbakır’a gelişini takiben kısa bir hazırlıktan sonra 3 Ağustos 1916 sabahı emrindeki kuvvetleri Bitlis ve Muş yönünde taarruza geçirdi; Ruslarla iki tümenimiz arasında taarruz ve karşı taarruz şeklinde şiddetli çarpışmalar oldu. Nihayet 8 Ağustos 1916 sabahı Muş, aynı günün akşamı Bitlis kuvvetle rimiz tarafından düşman işgalinden kurtarıldı. Muş; ne yazık ki 25 Ağustos 1916′da tekrar Rusların eline düşmüştü. Mustafa Kemal Paşa, 2. Ordu Komutanlığı sırasında, 14 Mayıs 1917′de Muş’u ikinci defa Rus işgalinden kurtardı.
Mustafa Kemal Paşa, Aralık l9l6′da Ahmet İzzet Paşa’nın izinli olarak bir süre İstanbul’a gitmesi üzerine vekâleten 2. Ordu Kumandanlığına tayin edildi. Karargâhı Diyarbakır’da olan bu ordunun Kurmay Başkanı Albay İsmet (İnönü) Bey’di. Büyük Kumandanın, İnönü ile yakından tanışması, emir-komuta zinciri içinde çalışması bu tarihlere rastladı.
Mustafa Kemal Paşa,14 Şubat 1917′de Hicaz Kuvve-i Seferiyesi Komutanlığına atanması üzerine Şam’a giderek Sina Cephesini teftiş etti ise de 5 Mart 1917 tarihinde Diyarbakır’da 2. Ordu’ya vekâleten komutan atandı. Tekrar Oiyarbakır’a dönen Mustafa Kemal Paşa,16 Mart 1917′de asaleten 2. Ordu Komutanlığına getirildi. Fakat bu görevde de çok kalmayarak 5 Temmuz 1917 tarihinde Yıldırım Orduları Grubu Komutanlığına bağlı olarak Halep’te kurulması kararlaştırılan 7. Ordu’nun başına getirildi. Bu cephenin umumî idaresi Falkenhein adlı bir Alman generaline verilmişti. Mustafa Kemal Paşa,15 Ağustos 1917 günü Halep’e gelerek göreve başladı. Fakat bir süre sonra General Falkenhein ile aralannda askeri görüşler ve uygulanacak harekat bakımından anlaşmazlık çıktı; bu anlaşmazlık sonucu Mustafa Kemal Paşa,1917 Ekim başlarında istifa mecburiyetinde kaldı. Kendisine tekrar Diyarbakır’daki eski görevi teklif edildi ise de kabul etmeyerek İstanbul’a geldi. 7 Kasım 1917′de Genel Karargâh’ta görevlendirildi. Ancak kısa süre sonra Veliaht Vahdettin Efendi’nin maiyetinde Alman Umumî Karargâhını ve Alman Cephelerini ziyaret etmek üzere Almanya seyahatine iştirak etti.15 Aralık 1917 – 4 Ocak 1918 arasını kapsayan bu seyahat esnasında Mustafa Kemal, Alman askeri çevrelerinde incelemeler yaparak, Alman İmparatoru II. Wilhelm ve devrin tanınmış komutanlarıyla görüştü. Onlara -hoşlanmasalar da- I. Dünya Harbinin muhtemel sonuçlan hakkındaki görüşlerini açıkça ve belirgin şekilde anlatıyordu.
Mustafa Kemal Paşa, 20 gün süren Almanya seyahatinden İstanbul’a döndükten bir süre sonra böbrek rahatsızlığı nedeniyle Viyana ve Karlsbad’a giderek tedavi gördü. 13 Mayıs 1918 – 4 Ağustos 1918 arasını kapsayan bu seyahat dönüşü General Falkenhein’in yerine Yıldırım Ordular Grubu Komutanlığına getirilmiş olan General Liman von Sanders’in emrindeki 7. Ordu’ya Ağustos 1918′de tekrar komutan oldu ve 15 Ağustos 1918 günü Halep’e geldi. Mustafa Kemal, bu cephede İngilizlere karşı başarılı müdafaa savaşları yaptı. Takviyeli İngiliz kuvvetleri karşısında, O’nun maharet ve dirayeti sayesinde, bu bölgedeki Türk Ordusu dağılmaktan kurtarılmiş; büyük bir düzen içinde Halep’e kadar çekilme başarısını göstermişti. Fakat I. Dünya Savaşı Almanya ve müttefikleri aleyhine gelişiyordu. 29 Eylül 1918 tarihinde Bulgaristan savaştan çekilmiş, 4 Ekim 1918 tarihinde de Almanya mütareke istemişti. İstanbul’da Talat Paşa Kabinesi istifa etmiş, yeni Kabineyi Ahmet İzzet Paşa kurmuştu. Bu gelişmeler karşısında Mustafa Kemal Paşa yetkili makamlara, askerî ve siyasî önerilerine devam etti ise de yine kabul ettiremedi. Nihayet 30 Ekim 1918 tarihinde de Osmanlı Devleti, itilâf devletleri ile Mondros Mütarekesi’ni imzalayarak l. Dünya Savaşından çekildi.
Mustafa Kemal Paşa, Mondros Mütarekesi’nin imza edildiği günün ertesi, 31 Ekim 1918 tarihinde Yıldırım Ordular Grubu Komutanlığına getirildi ise de artık yapacak birşey kalmamıştı. 7 Kasım 1918 tarihinde bu Grup Kumandanlığı’nın da Padişah iradesiyle kaldırılması üzerine Adana’dan hareketle 13 Kasım 1918 günü İstanbul’a geldi. Artık Türkiye, mütareke şartlarını yaşıyordu ve kendisi de Harbiye Nezareti emrine verilmiş bir Ordu Kumandanı idi.
Memleket ve milletin içinde bulunduğu şartlar ağır idi. Büyük bir savaş sonunda, mağlup bir devlet olarak 30 Ekim 1918′de “Mondros Mütarekesi” adı verilen şartları ağır bir anlaşma imzalanmış, bu anlaşma şartlarına dayanılarak memleketin birçok bölgesi galip devletlerce işgal edilmiş, ordumuz dağıtılmış, bütün silâh ve cephane galip devletlerin emrine verilmişti. Osmanlı memleketleri tamamen parçalandığı gibi, Türk’ün ana yurdu, Anadolu da galip devletler arasında taksime uğruyordu. İtalyanlar Antalya’ya çıkmıştı. İskenderun, Adana, Mersin, Antep, Maraş, Urfa işgal altında idi. Kars’ta İngilizler idareyi ele almıştı. Trakya işgal altında idi. Düşman donanması İstanbul sularında demirlemişti. Çanakkale ve İstanbul Boğazları tutulmuştu. İstanbul ve İstanbul Hükûmeti İtilâf Devletlerinin baskı ve kontrolü altında idi. Padişah ve hükümet, düşmanlara âlet olmuş, âciz ve şaşkın bir vaziyette sadece kendileri için emniyet ve kurtuluş yolu aramakta idiler. Anadolu’nun her şehrinde ecnebi subaylar dolaşıyor, İtilâf Devletleri temsilcisi sıfatıyla direktifler veriyorlardı. Yunanlılar da İzmir’i işgal hazırlıklarıyla meşguldu; bu yolda büyük çaba harcıyorlar, İtilâf Devletlerini iknaya çalışıyorlardı. Nihayet 15 Mayıs 1919′da bu gayelerine eriştiler.
Olayların bu şekilde gelişeceğini Mustafa Kemal, önceden sezinlemişti. Nitekim Mondros Mütarekesi’nden 5 gün sonra, 5 Kasım 1918′den itibaren Harbiye Nezaretinden Mondros Mütarekesi gereğince ordulara terhis emirleri gelmeğe başladı. Atatürk, aynı gün Adana’dan Sadrazam Ahmet İzzet Paşa’ya ilk ikaz telgrafını çekti: “Ciddî olarak arzederim ki gereken tedbirleri almadıkça orduyu terhis etmeyiniz! Şayet orduları terhis edecek ve İngilizlerin her dediğine boyun eğecek olursak düşman ihtiraslarının önüne geçmeğe imkân kalmayacaktır. Bu, Atatürk’te, her şey bitti zannedilen bir zamanda da kurtuluş ümidinin sönmediğini, pek çoklarının düştüğü yeis ve ümitsizliğe asla kendisini kaptırmadığını gösterir.
Fakat, acıdır ki Mustafa Kemal Paşa tarafından yapılan bütün bu haklı itirazlar etkisiz kalır ve• ordunun terhisine sür’atle devam edilir. Çünkü genel kanaat, İtilâf Devletleri ile herhangi bir mücadeleye giremeyeceğimiz, böyle bir mücadelenin aleyhimize sonuçlanacağı idi. O halde İtilâf Devletlerini gücendirmeyecek, Mondros Mütarekesi şartlarını yerine getirecektik. İstanbul Hükümetinin görüşü ve davranışı bu idi.
Padişah ve hükümetini saran bu umutsuzluğa rağmen, milletimiz, haksız işgal ve istilâlara karşı nefsini müdafaa yolunda her çabayı gösteriyor; memleketin çeşitli yörelerinde düşmanla mahalli kuvvetler arasında çarpışmalar oluyordu. Diğer taraftan mütecaviz dügmana karşı koymak ve kurtuluş çareleri aramak üzere Anadolu’da yer yer milli teşkilâtlar oluşturuluyordu. Ancak bütün bu kuruluşlar, ayrı ayn çalışmaları sebebiyle istenilen ölçüde etkili olamıyorlar, bütün memleketi kapsayan bir hareket ve birlik gösteremiyorlardı.
Mütareke Türkiye’si, aklın alamayacağı derecede karışık bir Türkiye’dir. Bölgesel direnme hareketlerine öncülük eden Müdafaa-i Hukuk, Muhafaza-i Hukuk, Redd-i İlhak gibi cemiyetlerin yanı sıra özellikle İstanbul’da güya kurtuluş çareleri arayan yüzlerce cemiyet kurulmuştu. İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Wilson Prensipleri Cemiyeti, Türk-Fransız Muhipleri Cemiyeti, Cemiyet-i Akvam, Müzaheret Cemiyeti bunlann başlıcalarıdır. Kurtuluş çareleri değişikti. Bir kısmı İngilizlerin, bir kısmı Fransızların himayesini istiyordu, bir kısmı Amerikan mandasını öneriyordu. Bir kısım kimseler de Mondros Mütarekesi gereğince padişah ve halife için hükümranlık hakkı tanınan küçük bir bölgede Osmanlı Devleti’ni sembolik olarak devam ettirme düşüncesinde idiler. Memleketin içinde bulunduğu karışıklıktan istifade çareleri arayan bazı cemiyetler de vatan toprakları üzerinde millî birliği parçalayıcı faaliyetlere girişmişlerdi.
Bu durum karşısında ciddi ve gerçek karar ne olabilirdi.Tarih kültürü çok geniş olan ve tarihten sonuç çıkarmasını çok iyi bilen Atatürk, gerçek kararı sezmekte gecikmedi. Bu vaziyet karşısında bir tek karar vardı. O da milli egemenliğe dayanan, kayıtsız şartsız bağımsız yeni bir Türk Devleti kurmak idi. Atatürk’e göre önemli olan “Türk milleti’nin haysiyetli ve şerefli bir millet olarak yaşamasıydı. Ne kadar zengin ve refah içinde olursa olsun, istiklâlden mahrum bir millet, medeni insanlık karşısında uşak olmak mevkiinden yüksek bir muameleye lâyık görülemezdi. Yabancı bir milletin himaye ve efendiliğini kabul etmek, insanlık vasıflarından yoksunluğu, acizlik ve miskinliği itiraftan başka birşey değildi. Halbuki Türk’ün haysiyet ve gururu çok yüksek ve büyüktü. Böyle bir millet esir yaşamaktansa mahvolsun daha iyiydi. Öyleyse Milli Mücadele’nin parolası “Ya istiklâl ya ölüm!” olacaktı.
Artık Anadolu’ya geçerek Millî Mücadele bayrağını açmak gerekiyordu. İşte bu sıralarda, Mustafa Kemal Paşa’yı İstanbul’dan uzaklaştırmak amacıyla, kendisine Dokuzuncu Ordu Müfettişliği teklif edildi. Mustafa Kemal Paşa, kendisine geniş salâhiyetler tanıyan bu vazifeyi kabul etti.
16 Mayıs 1919 günü Bandırma vapuru ile İstanbul’dan hareket eden Mustafa Kemal Paşa,19 Mayıs 1919 sabahı Samsun’da Anadolu topraklarına ayak bastı. Kendisinin Anadolu’ya gönderiliş gerekçesi, “Samsun ve çevresindeki asayişsizliği yerinde görüp incelemek ve tedbir almaktan ibaretti. Hükûmete verilen İnqiliz raporlarında, bu bölgede Türklerin, Rumlara karşı gerilla hareketine giriştikleri ve bölgenin asayişini bozdukları bildirilmekte ise de durum tam tersine idi. Bu bölgede, Pontus Rum Devleti kurma amacına yönelik geniş bir Rum faaliyeti vardı. Baskı gören Rumlar değil, Türklerdi. Rum Patrikhanesinden idare edilen Mavri Mira Cemiyeti bu bölgede kurduğu çeteler vasıtasıyla Türk köylerini basıyor, katliamlar yapıyor, yerli halkı yıldırmak istiyordu. Bu girişimlere karşı vatansever Türkler de mukabil çeteler oluşturmuşlar; bölge Rumları ile mücadeleye başlamışlardı. Bütün bu gerçeklere rağmen Mustafa Kema1 Paşa’ya verilen talimat gereğince bölge Türklerinin direnmeleri önlenecekti. Mustafa Kemal Paşa, görevi kabul için Ordu Müfettişliği sıfatı ve geniş salâhiyetler istedi. İstanbul Hükûmeti bu istekleri de kabul etti.
Saray ve İstanbul Hükümeti, Mustafa Kemal Paşa’nın bu görevi yapacağını zannetmişti. Oysaki Mustafa Kemal’in düşünceleri tamamen başka idi. Ama bu görev, kuşkuları çekmeksizin Anadolu ya geçmek için değerlendirilmesi gereken bir fırsattı. Kendisine verilen yetkileri de, geri alınıncaya kadar milletin menfaatleri adına kullanmak vicdanî bir davranış idi. Esasen olayların akışı da kısa zamanda bunu ispatlayacaktı. Mustafa Kemal Paşa İstanbul’dan ayrılmadan önce başta sadrazam olmak üzere kabine azalarının hemen hepsi ile ve en sonunda Padişahla görüşmüştü. Fakat bu kişilerin hiçbirinde memleketi içinde bulunduğu badireden kurtaracak bir enerji, bir ümit ışığı görmemiş, görememişti. İstanbul Hükümetinin ve Padişahın davranışlarında İtilâf Devletlerini gücendirmemek görüşünün ağır ezikliğini hissetti. Oysaki onların kararlarına uymak değil, karşı koymak lâzımdı. İşte Anadolu’ya bu gaye ile gidiyordu. Mustafa Kemal Paşa’nın İstanbul’dan ayrılırken yakın arkadaşlarına söylediği şu sözler bu bakımdan büyük önem taşımaktadır: “Düşman süngüsü altında milli birlik olamaz. Ancak hür vatan topraklarında memleketin istiklâli ve milletin hürriyeti için çalışılabilir. Bu gayeyi tahakkuk ettirmek üzere Anadolu’ya gidiyorum”.
Mustafa Kemal Paşa, Anadolu’ya geçer geçmez planını uygulamaya başladı. 21 Mayıs 1919′da Kâzım Karabekir’e çekti. Telgrafta bu davranışını şöyle belirtiyordu: “Umumî durumumuzun aldığı vahim şekilden pek müteessirim. Millet ve memlekete borçlu olduğum en son vicdani vazifeyi yakından müşterek çalışma ile en iyi şekilde yerine getirmek mümkün olacağı kanaati ile bu son memuriyeti kabul ettim”.
Mustafa Kemal Paşa, Samsun’a çıktıktan 2 gün sonra, 21 Mayıs 1919′da Genelkurmay Başkanlığına Samsun ve çevresindeki asayişsizliğin sebeplerini açıklayan ne İstanbul Hükûmetinin ne de İtilâf Devletleri temsilcilerinin hoşlanmadığı şu telgrafı çekti: “Rumlar bu bölgede, Pontus Hükümeti teşkili gibi bir safsata etrafında toplanmış ve Rum çeteleri hemen kâmilen siyasi bir şekle dönüşmüştür”. 22 Mayıs 1919′da Samsun’dan Sadaret’e gönderdiği raporu da şu cümle ile noktaladı: “Millet birlik olup hâkimiyet esasını, Türklük duygusunu hedef almıştır”. Bu anlamlı ifadede Anadolu’da beliren Milli Mücadele azmini sezmemek mümkün değildir. İşte bu raporlar İstanbul’a geldikten sonradır ki İtilâf Devletleri temsilcileri İstanbul Hükümetinden sordu: “Tanınmış bir Türk generalinin Anadolu’da ne işi vardır?” Bunun üzerine İstanbul Hükûmeti, Anadolu’ya gönderdiği müfettişi geri çağırma girişimlerine başladı.
Artık Anadolu’da başlayan Millî Mücadele,liderini bulmuş, dağınık ve bölgesel mukavemetler bir bayrak altında toplanmaya başlamıştı. Bunun ilk örneğini 22 Haziran 1919′da Mustafa Kemal imzasıyla Amasya’dan bütün memlekete duyurulan bir tamimde görüyoruz. Bu genelgede kutsal bir ses işitiliyordu: “Vatanın bütünlüğü, milletin istiklâli tehlikededir. Milletin istiklâlini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır”. Bu cümleler Milli Mücadele’nin örgütlü olarak fiilen başladığının onun imzası ile bütün cihana ılânı idi. Bu genelge diğer bir maddesiyle beliren millî tehlike karşısında izlenecek ilk yolu da belirtiyordu: “Her vilâyetten seçilecek milletin güvenini kazanmış delegelerle, Anadolu’nun en emin yeri olan Sivas’ta derhal bir millî kongre toplanacaktır”.
Mustafa Kemal Paşa, Amasya Tamimi adıyla ünlü bu genelgesini yaptıktan sonra Erzurum’a geçmek üzere 27 Haziran 1919′da halkın sevinç gösterileri arasında Sivas’a geldi. Şehirde kaldığı 1 günlük süre içinde, Erzurum Kongresi’ni takiben Sivas’ta yapılacak Kongre için ilgililere gerekli direktifleri vererek Erzurum’a hareket etti. Atatürk, 3 Temmuz 1919 günü Erzurum’a geldi. Kendisi der ki “Benim Erzurum’a gelişim, bütün milletin ateşten bir çember içine alınmış olduğu bir zamana tesadüf etti. Bütün millet bu çemberin içinden nasıl çıkılacağını düşünmekte idi”.15 Ilıca önlerinde Erzurumlular tarafından coşkun bir şekilde karşılandığı zaman Çukurova da muhacir olarak bulunup Erzurum’a dönen ihtiyar Mevlüt Ağa i1e aralarında geçen konuşma, bu ateşten çember içinden mutlaka çıkılması gerektiği fikrini Atatürk’te daha da perçinledi. İhtiyar, fakat dinç Mevlüt Ağa’ya Mustafa Kemal Paşa sordu: – Çukurova gibi verimli bir memleketten niye döndün? Yoksa geçinemedin mi? Mevlût Ağa derhal cevap verdi: – Hayır Paşam, geçimimiz çok rahattı. Son günlerde işittim ki İstanbul’daki ırzıkırıklar, bizim Erzurum’u Ermenilere vereceklermiş. Geldim ki göreyim, bu namertler kimin malını kime veriyorlar?
Bu sözler, milletle beraber, millet için çalışmak üzere Erzurum’ a gelen Mustafa Kemal Paşa’yı çok duygulandırmış, gözlerini yaşarmıştı.Etrafındakilere döndü ve : -”Bu milletle neler yapılmaz.
Atatürk, Erzurum’a gelişinden 5 gün sonra,8/9 Temmuz 1919′da “Sine-i millette bir ferd-i mücahit olarak çalışmak üzere çok sevdiği askerlik mesleğinden ve görevinden istifa etti. Artık bir millet ferdi olarak, milletten kuvvet, kudret ve ilham alarak tarihi vazifesine devam ediyordu.
Askerlikten istifasını takiben Erzurumluların isteği üzerine Vilâyat-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti Erzurum şubesinin Heyet-i Faale başkanlığına getirildi. Cemiyet,o günlerde daha evvelce alınan bir karar gereğince doğu illerini kapsayan bir kongrenin hazırlıkları içinde idi. Mustafa Kemal’in Heyet-i Faale reisi olarak bu kongreye iştiraki mümkündü; fakat o, bu kongreye özellikle Erzurum’dan üye olarak iştirak etmek istiyordu. Ne çare ki Erzurum üyeleri evvelce seçilmişti; ama buna da Bir çözüm bulundu. Erzurum’un iki değerli evlâdı, Kâzım Yurdalan ve Cevat Dursunoğlu Erzurum üyeliğinden istifa etmek suretiyle yerlerini Mustafa Kemal ve Rauf Bey’e bıraktılar. Bu suretle Mustafa Kemal Paşa’nın kongreye girişi meşruluk kazandı.
Erzurum Kongresi,23 Temmuz 1919′da tek katlı bir ilkokul salonunda 62 delegenin iştirakiyle toplanmıştı. Kongre bir kurucu meclis gibi çalışarak 14 gün devam etti ve 7 Ağustos 1919 da çalışmalarına son verdi. Kongreyi geçici başkan olarak Erzurum delegelerinden Hoca Raif Efendi açmış, delegelerin isim okunarak yoklaması yapıldıktan sonra başkanlık seçimine geçilmişti. Yapılan oylamada Mustafa Kemal Paşa başkan seçildi.
Millî Mücadele’ye bayrak olan bir kongrenin Erzurum’da toplanışı bir tesadüfün eseri değildi; Mondros Mütarekesi’nden sonra müdafaa şuurunun en keskin bir şekilde meydana çıktığı bölgelerden biri Erzurum idi. Zira Mütareke hükümlerine göre asırlarca şehit kanıyla sulanmış Erzurum topraklarını da içine almak üzere bir Ermenistan kurulması isteniyordu. Bu durum, bölgedeki millî birlik ve mukavemet şuurunu daha da bileyledi. Keza Kongre’ye Doğu Karadeniz il ve kasabalarını temsil etmek üzere 17 delege ile iştirak eden Trabzon’da da Pontus tehlikesi vardı. Bölge Rumları, Mondros Mütarekesi’nden faydalanarak Doğu Karadenız şehirlerini kapsayacak bir Pontus Rum Devleti kurma hayali içindeydiler. Bu bakımdan Doğu Anadolu şehirleri ile tehlike müşterekti.
Erzurum Kongresi güç şartlar altında toplanıyordu. Çünkü Kongre üyelerinin vilâyetlerce gerek seçiminde, gerekse seçilenlerin Kongre’ye gönderilmesinde büyük güçlükler çıkarılıyordu. Mülkî âmirlerin büyük kısmı, İstanbul Hükûmetinin baskısı ile delegeleri korkutuyorlar, yola çıkmalarını engelliyorlar, hatta bazı vilâyetler kesin olarak delege göndermemekte direniyorlardı. Elâzığ, Diyarbakır ve Mardin illerinden seçilen üyeler valilik baskısı sebebiyle yola çıkmaktan alıkonulmuşlar, dolayısıyla Kongre’ye iştirak edememişlerdi. Bu sebeple Kongre’nin toplanabilmesi için Müdafa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti Erzurum şubesinin gayretleri yanında Mustafa Kemal Paşa tarafından da ciddî teşebbüslerde bulunmak icap etti. Vilâyetlerin herbirine açık telgraflar gönderilmekle beraber, bir taraftan da şifre telgraflarla valilere, komutanlara gerektiği şekilde tebligatta bulunuldu. Nihayet yeteri kadar temsilci getirtilip Kongre’yi toplamaya muvaffak olundu.
İşte bu şartların oluşturduğu hava içinde gerçekleştirilen Erzurum Kongresi, Vilâyat-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti Erzurum Şubesi ile Trabzon Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti’nin müştereken hazırladığı bir Kongre idi. O günkü mülkî taksimatta Trabzon’un kapsadığı Doğu Karadeniz il ve il elerinden 17, Erzurum un kapsadığı il ve ilçelerden 25, Sivas’ın kapsadığı il ve ilçelerden 14, Bitlis’ten 4 ve Van’dan 2 delegenin iştiraki ile toplam 62 üye ile toplanmıştı. Bugünkü idarî taksimat gözönüne alındığı takdirde 30′a yakın Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz illerini ve bunların ilçelerini kapsamaktadır.
Erzurum Kongresi’nin toplanışı ve çalışmalarına başlamasıyla İstanbul da Saray ve Hükûmet tarafından, Anadolu’da yükselen bu kurtuluş sesini boğmak için yoğun bir faaliyet başladı. Ajanslarla Mustafa Kemal’in devlete başkaldıran bir asi olduğu, Erzurum Kongresi’nin kanunsuz toplandığı ilân edildi. Mustafa Kemal Paşayı tutuklamak için her türlü tedbire başvuruldu. İstanbul Hükûmeti, Erzurum Kongresi’nin dağılmasını, Kongre ye katılanların yakalanarak İstanbul Divan-ı Harbine sevklerini emretti ise de millet fertlerini saran o zamanki millî hava içinde hiçbir makam bu emri yerine getirmeye teşebbüs edemedi.
İşte bu derece güç şartlar içinde gerçek bir vatan aşkıyla her türlü tehlikeyi göze alarak toplanan Erzurum Kongresi Türk tarihinde önemli bir dönüm noktası oldu. Türk Kurtuluş Savaşı’ nın ilk temelleri bu Kongre’de atılmış, alınan tarihî kararlar Millî Mücadele’nin temel kurallarını oluşturmuştu. Erzurum Kongresi kararları şu şekilde özetlenebilir: 1- Doğu illeri ile Trabzon ve Canik sancağı hiçbir sebep ve bahane ile Osmanlı topluluğundan ayrılması mümkün olmayan bir bütündür.
Bu demekti ki ne doğu illeri Ermenistan sevdasıyla, ne Karadeniz illeri Pontus hulyasıyla anavatandan ayrılamayacaktır. Bu karar, vatanı ve milleti bölmek isteyenlere karşı ilk esaslı ihtardı. 2- Her türlü yabancı işgal ve müdahalesine karşı, millet birlik olarak kendisini müdafaa ve mukavemet edecektir.
Bu madde ile milletin, her türlü işgal ve müdahaleyi kesin olarak reddettiği, birlik halinde direneceği bildiriliyordu. Vatan topraklarına yönelik hiçbir işgal ve müdahale, karşılıksız kalmayacaktı. Millet işgal ve istilâyı birlik halinde püskürtmeye kararlıydı. 3- Vatanın ve istiklâlin muhafaza ve teminine İstanbul Hükûmeti muktedir olamadığı takdirde, gayeyi temin için Anadolu’da geçici bir hükûmet kurulacaktır.
İstanbul Hükûmetinin hali ve tutumu belliydi; güçsüz ve beceriksizdi. Memleketi Mondros Mütarekesi ile kayıtsız şartsız galip devletlere teslim etmişti. Ülkeyi uçurumun kenarından ancak ve ancak millî iradeye dayanan bir hükûmet kurtarabilirdi; bu mutlaka gerçekleştirilecekti. Esasen Erzurum Kongresi bu amaca yönelik ilk adımdı. 4- Kuva- i Milliyeyi amil ve irade-i mılliyeyi hâkim kılmak esastır.
Kuva-yi Milliyeden kasdedilen millî kuvvetler, milletin bağrından çıkacak millî bir ordu idi. Bu ordu, milletin kutsal gayesi uğrunda Milletin arzu ve eğilimleri yönünde mutlaka zafere ulaşacaktı. Milli iradeyi hakim kılmak aynı zamanda demokratik bir esastı. Bu esasta Cumhuriyet rejiminin ilk kıvılcımlarını sezmemek mümkün değildi. 5- Hıristiyan azınlıklara siyasî hakimiyet ve sosyal dengemizi bozan imtiyazlar verilemez.
Memleketteki azınlıklar yer yer siyasî egemenlik davasına kalkışmıştı. Memleket bütünlüğünü bozucu, vatanı parçalayıcı bu gibi davranışlara imkân verilmeyecekti. Azınlıklara sosyal dengemizi bozan ekonomik, hukuksal ve kültürel -her ne çeşit olursa olsun- ayrıcalıklar ve üstünlükler tanınmayacaktı. 6- Manda ve himaye kabul olunamaz.
Türk milleti her şeyi göze alarak istiklâli için silâha sarılmıştı. Hiç kimseden lûtuf ve yardım beklemiyordu; yabancı devletlerden merhamet istemiyordu. Her ne pahasına olursa olsun istiklâl mutlaka gerçekleşecekti. Parola “Ya istiklâl ya ölüm” idi. 7- Millı Meclis’in derhal toplanmasına ve hükûmet işlerinin meclisin denetimi altında yürütülmesine çalışılacaktır.
MilletılMe evletlerinin baskısı ve Padişah fermanı ile kapatılmış olan clısı derhal toplanmalı, hıikûmetin millet ve memleketin mukadderatı ile ilgili vereceği her türlü karar böyle bir meclisin denetiminden geçirilmeliydi. Hükûmet kararları ancak bu şekilde meşruluk kazanacaktı. 8- Milletimiz insanî ve asrî gayeleri tebcil, fennî, sınaî ve iktisadî hal ve ihtiyacımızı takdir eder.
Bu cümle ile Türk milletinin yeniliklere açık ruhu belirtiliyordu. Denilmek isteniyordır ki Türk milleti insanî ve uygar amaçların değerini bilen ve kavrayan bir millettir. Nitekim Atatürk milletin çehresini değiştiren büyük inkılâplara başladığı zaman “yaptığımız ve yapmakta olduğumuz inkılâpların gayesi, milletimizi her bakımdan uygar bir toplum haline getirmektir. İnkılâplarmızın temel kuralı budur”, diyecekti. Kararda geçen “Milletimiz fennî. sınaî ve iktisadî hal ve ihtiyacımızı takdir eder” ifadesinde de harap bir memleketi bayındır hale getirmek için gelecekte gerçekleştirilecek kalkınma hamlelerine işaret edilmekte idi.
Erzurum Kongresi, memleketin bütününü ilgilendiren bu tarihî kararlarıyla bölgesel bir kongre olmaktan çıkmış, kendisinden sonra gelişecek tüm olayları büyük ölçüde etkilemişti. Zira Sivas Kongresi kararları, Erzurum Kongresi kararlarına dayandı. Misak-ı Millî’nin esasında Erzurum Kongresi kararları yer aldı. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin toplanış ve açılış gerekçesi Erzurum Kongresi kararlarına oturtuldu. Mudanya ve Lozan antlaşmalarının bağımsızlığı savunan ruhu; ilhamını Erzurum Kongresi kararlarından aldı. Cumhuriyet rejiminin ruhu, irade-i milliyeyi hâkim kılmak esasında toplandı. Ve nihayet “Milletimiz insanî ve asrî gayeleri tebcil eder” cümlesiyle Atatürk inkılâplarının ilk kıvılcımları Erzurum Kongresi’nde parıldadı.
Sonuçları bakımından bu derece önem taşıyan Erzurum Kongresi için Mustafa Kemal Paşa, kapanış konuşmasında “Tarih, bu Kongremizi şüphesiz ender ve büyük bir eser olarak kaydedecektir” ifadesini kullandı.
Erzurum Kongresi, 7 Ağustos 1919 günü -kendisi adına bü- tün yetkileri kullanacak- 9 kişilik bir Heyet-i Temsiliye seçerek çalışmalarına son verdi. Şimdi Heyet-i Temsiliye’yi ve onun başkanını büyük bir görev bekliyordu. Erzurum Kongresi’nde parlayan kıvılcımı söndürmemek, Sivas’ta onu meş’ale haline getirerek millî kurtuluşa daha emin adımlarla yürümek gerekiyordu. Bu sebepledir ki Mustafa Kemal Paşa, doğu illerinin mukadderatı için toplanan Erzurum Kongresi’ni -gayesini daha da genişleterek- bu amaca yöneltmek istedi. Bu sebepledir ki Erzurum Kongresi’ni Sivas Kongresi’ne bağlayarak Millî Mücadele’ye memleket yüzeyinde genişlik kazandırdı.
Sivas Kongresi günlerinde de memleketin içinde bulunduğu ağır mütareke şartları bütün acılığı ile devam ediyordu. Mondros Mütarekesi’nin milletimiz aleyhirıe haksız ve insafsız bir şekilde uygulanması, İzmir’e çıkmış olan Yunanlıların İtilâf devletlerinden aldığı cüretle Anadolu’nun içine doğru ilerlemesi, çeşitli şehirlerimizin işgali Sivas Kongresi günlerinde de birbirini izledi. İşte böyle bir hava içinde Mustafa Kemal Paşa, bir kısım Heyet-i Temsiliye üyeleriyle beraber Sivas Kongresi’ne iştirak etmek üzere 2 Eylül 1919′da Erzurum’dan Sivas’a geldi. Sivas, Millî Mücadele liderini emsalsiz sevgi gösterileri ve coşkıın bir sevinçle karşıladı.
Sivas Kongresi, 4 Eylül 1919 günü o zamanlar “Mekteb-i Sultanî” olarak kullanılan bir binanın salonunda, 38 delegenin iştiraki ile toplandı. Kongre 8 gün devam etti ve 11 Eylül 1919′da Heyet-i Temsiliye seçimini takiben bir beyanname yayımlayarak çalışmalarına son verdi. İlk oturumda yapılan oylamada Mustafa Kemal Paşa. başkan seçildi.
Erzurum Kongresi’ni takiben bütün memleketi temsil eden böylesine önemli bir Kongre’nin özellikle Sivas’ta toplanışı, şehrin stratejik durumu ile ilgili idi. Anadolu’nun ortasında yer alan bu şehrimiz -mütareke şartları gereğince İtilâf devletlerini temsilen bazı subaylar bulunmasına rağmen- işgal altında değildi. Ulaşım bakırrıından Anadolu yollarının birleştiği bir kavşak durumunda idi: o günkü imkânların elverdiği ölçüde çeşitli Anadolu şehirlerine şu veya bu şekilde bağlanabiliyordu. Her ne kadar Fransızlar Adana üzerinden, İngilizler Samsun’dan şehri işgal tehdidinde bulunuyorlarsa da Mustafa Kemal Paşa, böyle bir işgalin düşmana çok pahalıya mal olacağını hesaplıyordu. Bütün bu avantajları yanında Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Sivas Şubesi ,şehirde oldukça iyi teşkilâtlanmıştı.
İşte bu şartların oluşturduğu hava içinde gerçekleşen Sivas Kongresi doğrudan doğruya Mustafa Kemal’in çağrısı üzerine toplanmış , bir millî kongredir. Kongre nin 38 üyesinden 31′ini Batı ve Orta Anadolu illerinden gelen üyeler, 7′sini ise Doğu Anadolu illerini temsilen Erzurum Kongresi’nce seçilen Heyet-i Temsiliye oluşturmuştu. Böylece Batı ve Orta Anadolu illerinden seçilen delegelerle Doğu illerini temsilen gelen Heyet-i Temsiliye, Sivas Kongresi’ne memleket çapında bir genişlik ve bütünlük kazandırdı
Tarihî bir gerçek olarak belirtmek gerekir ki Sivas Kongresi’nin toplanışı sırasında da Erzurum Kongresi’nde olduğu gibi İstanbul Hükûmeti ve idarecileri büyük engeller çıkardılar. Bu sebepledir ki Ankara ve diğer bazı şehirlerimizden valilik baskısı ile delege seçilemedi. Bazı vilâyetlerden seçilen delegeler de aynı baskı nedeniyle yola çıkmaktan alıkonuldu, dolayısıyla Kongre’ye iştirak edemedi.
Sivas Kongresi’nin toplanı`ırıaması için Sivas’ta bulunan Fransız Jandarma Müfettişi Brüno da baskı yaptı. Vali Reşit Paşa ile görüşerek böyle bir Kongre gerçekleştiği takdirde Sivas’ın işgal edileceğini ve Kongre’nin dağıtılacağını bildirdi. İngilizler de Samsun üzerinden Sivas’ı işgal edecekleri tehdidinde bulundular. Fakat Mustafa Kemal’in her güçlüğü aşan azmi önünde, bütün bu tehditler sonuçsuz kaldı.
İstanbul Hükûmeti Erzurum Kongresi’nde yaptığı gibi Sivas Kongresi sırasında da bütün gücüyle Mustafa Kemal’i tevkife yönelmişti. Anadolu’nun hemen her valisine telgraflar çekilerek Mustafa Kemal’in ne pahasına olursa olsun tutuklanarak İstanbul’a gönderilmesi isteniyordu. Bunu gerçekleştirmek üzere valiliklere, mutasarrıflıklara yeni atamalar yapıldı. Fakat hiçbir idareci, şahlanan millî irade ve miUî hava içinde İstanbul Hükûmetinin isteklerini yerine getirmek cesaretini gösteremedi.
Sivas Kongresi’nin diğer bir özelliği de delegelerin vatanın kurtuluşu ve milletin mutluluğundan başka hiçbir kişisel maksat izlemeyeceklerine, mevcut siyasî partilerden hiçbirinin amaçlanna hizmet etmeyeceklerine dair Kongre’de yemin etmeleri olmuştu. Bu suretle Millî Mücadele’nin hiçbir siyasî parti adına yapılmadığı, tamamen milleti ve memleketi kurtarma amacına yönelik bir hareket olduğu açıkça belirtilmiş oluyordu. Sivas Kongresi kararları şu şekilde özetlenebilir: 1- Millî sınırlar içinde bulunan vatan parçaları bir bütündür; birbirinden ayrılamaz.
Evvelce toplanan Erzurum Kongresi, Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz vilâyetlerinin hiçbir sebep ve bahane ile anavatandan ayrılamayacağını ilân etmişti. Sivas Kongresi sahip olduğu tam yetki ile bu karara bütün memleketi kapsayan bir genişlik kazandırdı. 2- Her türlü işgal ve müdahaleye karşı, millet birlik olarak kendisini müdafaa ve mukavemet edecektir.
Erzurum Kongresi’ni toplanmaya davet eden başlıca tehlike Doğu Karadeniz Bölgesinde kurulması düşünülen Pontus Rum devleti ile Doğu Anadolu illerini içine kalacak bir Ermenistan tehlikesi idi. Sivas Kongresi, batıdan gelen Yunan tehlikesini de göz- önüne alarak, vatan topraklarına yönelik hiçbir işgal ve müdahalenin karşılıksız kalmayacağını mütecaviz düşmana açıkça bildiriyordu. 3- İstanbul Hükûmeti, haricî bir baskı karşısında memleketimizin herhangi bir parçasını terk mecburiyetinde kalırsa vatanın bağımsızlığını ve bütünlüğünü temin edecek her türlü tedbir ve karar alınmıştır.
Bu madde ile İstanbul Hükûmetinin millet menfaatlerine aykırı herhangi üir karar veya davranışına milletin kayıtsız kalmayacağı, gerektiğinde millî iradeye dayanan bir hükûmetin derhal kurulacağı açıkça belirtiliyordu. 4- Kuva-yı milliyeyi âmil ve irade-i milliyeyi hâkim kılmak esastır.
Erzurum Kongresi’nde belirlenen bu kural, Sivas Kongresi’nde perçinleştiriliyordu, Memleketi kurtaracak tek kuvvet, millî ordu idi. Bu ordu, milletin iradesi ve eğilimleri yönünde savaşacâk, bağımsızlık mutlaka gerçekleşecekti. Millet artık egemenliği- ni kendi eline almıştı; kendi hâkimiyetinden başka hiçbir güç tanımıyordu. Bu esas gelecekteki Cumhuriyet rejiminin esasırtı oluşturuyordu. 5- Manda ve himaye kabul olunamaz.
Erzurum Kongresi’nde karar altına alınan bu görüş, Sivas Kongresi’nce de onaylanarak Millî Mücadele’nin temel kuralı haline getiriliyordu. Millî kurtuluş hareketinin parolası hiçbir devletin merhametine sığınmaksızın” Ya istiklal ya ölüm!” dü. 6- Millî iradeyi temsil etmek üzere Millet Meclisi’nin derhal toplanması mecburidir.
Erzurum Kongresi kararlarında da belirtilen bu istek, artık bir mecburiyet olarak gösteriliyordu. Aksi takdirde hükûmet kararları millî iradeyi yansıtmayacaktı. 7- Aynı gaye ile millî vicdandan doğan cemiyetler “Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti” adı altında birleştirilmiştir.
Erzurum Kongresi, Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz Bölgelerindeki millî cemiyetleri “Şarkî Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti” adıyla bir merkezde toplamıştı. Sivas Kongresi, bu örgüte -bütün Anadolu ve Rumeli Cemiyetlerini de içine almak üzere- memleket çapında bütünlük kazandırdı. 8- Mukaddes maksadı ve umumî teşkilâtı idare için Kongre tarafından bir Heyet-i Temsiliye seçilmiştir.
Erzurum Kongresi, Doğu illerini temsilen 9 kişilik bir Heyet-i Temsiliye seçmişti. Sivas Kongresi’nce 6 kişi daha seçilmek suretiyle “Heyet-i Temsiliye” genişletilmiş, bu suretle Türkiye Büyük Millet Meclisi açılıncaya kadar memleket mukadderatında yegâne söz sahibi bir kurul oluşturulmuştu.
Sivas Kongresi, Erzurum Kongresi kararlarını genişleterek, bu kararlara bütün memleketi kapsayan bir nitelik kazandırması bakımından İnkılâp Tarihimizde büyük öneme sahip bir Kongre’dir. Üyelerinin, bütün memlekete şamil olması sebebiyle de Millî Mücadele başlangıcında Türkiye’nin mukadderatını çizen, bütün milletin tek vücut halinde birlik olduğunu dünyaya ilân eden millî bir Kongre’dir. Bunun içindir ki tesirleri Erzurum Kongresi’nden daha geniş oldu.
Sivas Kongresi’nden sonra Mustafa Kemal Paşa’nın amacı en kısa zamanda Anadolu’da millet temsilcilerinden oluşan bir meclis toplamak ve bu meclisin kuracağı hükûmet ile Millî Mücadele’yi bir merkezden idare etmek idi. Dâhi adam, bu büyük işi gerçekleştirmek üzere Sivas Kongresi’nden sonra da Heyet-i Temsiliye Reisi sıfatıyla millî teşkilâtın kuvvetlenmesi yolunda -bütün engelleri aşarak- azimle çalıştı. Bu devre esnasında Mustafa Kemal ve Heyet-i Temsiliye i1e temas temini ve anlaşma zemini arayan İstanbul Hükûmeti, temsilcileri vasıtasıyla 20-22 Ekim 1919 tarihleri arasında Amasya’da onunla görüşmüş ve bir Millet Meclisi toplanmasına ikna olmuştu. Bu görüşme İnkılâp Tarihimizde “Amasya Mülâkatı” olarak bilinmektedir. Mustafa Kemal, Meclisin Anadolu’da toplanmasını istemesine rağmen, Meclis 12 Ocak 1920′de İstanbul’da toplandı. Fakat İngilizlerin ve gerekse onlara âlet durumunda olan hükûmet adamlarının baskısı sebebiyle olumlu bir faaliyet gösteremedi. Sadece Erzurum ve Sivas Kongrelerinin esaslarını “Misak-ı Millî” halinde kabul ve ilân etti.
Mustafa Kemal Paşa, 27 Aralık 1919′da bir kısım arkadaşları ve Heyet-i Temsiliye üyeleri i1e beraber Ankara’ya gelmişti. Artık Millî Mücadele Ankara’dan yönetiliyor, İstanbul’daki asker ve sivil birçok vatansever, Bağımsızlık Savaşında görev almak üzere Ankara’ya geliyordu. Bir süre sonra,16 Mart 1920 tarihinde İstanbul, İtilâf devletleri tarafından fülen işgal edildi; şehir yabancılar tarafından tamamen askerî kontrol altına alınmıştı. Bu şartlar altında Meclis de faaliyet gösteremeyeceğini anlayarak dağıldı; zaten bu sıralarda milletvekillerinin bir kısmı da İngilizler tarafından tutuklanmış bulunuyordu.
Mustafa Kemal, İstanbul’un işgali üzerine valiliklere ve kolordu komutanlıklarına talimat vererek Ankara’da toplanacak fevkalâde salâhiyete sahip bir meclise yeni temsilciler seçmelerini bildirdi. Seçimler sür’atle sonuçlandi. Nihayet 23 Nisan 1920′de yurdun her bölgesinden gelen millet temsilcileriyle Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı. Mustafa Kemal, millet iradesini ve egemenliğini temsil eden bu Meclise ve onun hükümetine de başkan seçilerek artık Türk bağımsızlık mücadelesinin her bakımdan, askerî, siyasî ve sosyal lideri oldu. Ama memleketin içinde bulunduğu şartlar, kendisinin omuzlarına yüklenen görevi gerçekten çok ağırdı. Tarihten silinmek istenen bir milletin ölüm kalım savaşının,. istiklâl mücadelesinin Iiderliğini yapıyordu.
Ankara’da Millet Meclisi’nin açılması, milli bir hükûmetin kurulması üzerine Padişah ve İstanbul Hükûmeti de millî mücadeleyi daha geniş ölçüde baltalama yollarına sapmıştı. Anadolu’da binbir fedakârlıkla oluşturulan millî kuvvetlere karşı halife ve padişah orduları kuruluyor, başta Atatürk olmak üzere Millî Mücadele kahramanları, âsi sayılarak idama mahkûm edilmiş bulunuyordu. Diğer taraftan İzmir’e çıkan Yunanlılar da Anadolu içlerine doğru taarruza hazırlânıyordu. Mütareke ile örgütlü ordu resmen dağıtılmış, silâhları alınmış olduğundan, işgal altındaki yörelerde düşmana ancak mahallî kuvvetler ve gönüllü müfrezeler karşı koyuyordu. Bu düşman saldırılarının yanı sıra Anadolu’nun bazı yörelerinde Anzavur gibi, Çopur Musa gibi, Postacı Nâzım gibi aldatılmış kişilerin elebaşılık ettiği iç isyanlar devam ediyordu.
Bütün bu iç ve dış güçlüklere, zor şartlara rağmen Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti, kısa zamanda duruma hakim olarak düşman kuvvetlerine karşı çeşitli cephelerde büyük başarılar kazanmaya başladı. Doğu cephesinde XV. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir komutasındaki kuvvetlerimiz büyük başarılar kazandı. Bu bölgede Oltu, Sarıkamış ve Kars’ı işgal suretiyle sınır şehirlerimize tecavüz eden Ermenilere karşı 28 Eylül 1920′de taarruza geçilerek, merkezi Erivan’da bulunan Ermeni Cumhuriyeti ordusu mağlup edildi ve 29 Eylül 1920′de Sarıkamış, 30 Ekim 1920′de Kars tekrar geri alındı. Ermenilerin barış isteği üzerine 2/3 Aralık 1920′de Gümrü Antlaşması imzalanarak savaşa son verildi. Gürcistan’a da Ardahan ve Artvin vilâyetlerimiz tahliye ettirildi.
Güney cephesinde de Adana, Urfa, Antep ve Maraş bölgelerirıde Fransız birlikleriyle mahallî kuvve’tler arasında şiddetli çatışmalar oluyordu. Sonuçta Fransızlar 12 Şubat 1920′de Maraş’tan, 11 Nisan 1920 günü de Urfa’dan çekilmek zorunda kaldılar. 21 Ekim 1921′de Fransızlarla yapılan “Ankara Antlaşması” Adana, Mersin, Gaziantep ve diğer bazı şehirlerimizin kurtuluşuna uzandı.
Yunanlılar 1920 Haziranında, Ankara’da kurulan iki aylık yeni hükûmetin içinde bulunduğu güç şartlardan yararlanarak 22 Haziran 1920 günü Batı Cephesinde umumî taarruza geçmişler, büyük kısmı ile gönüllülerden oluşan kuvay-ı milliye cephesini yararak 8 Temmuz 1920 günü Bursa’yı, 29 Ağustos 1920 günü de Uşak’ı işgal etmişlerdi. Bu olaylar seyrederken Padişah ve İstanbul Hükûmeti de 10 Ağustos 1920′de İtilâf devletleriyle Sevr Antlaşmasını imzalamak suretiyle dış düşmanlarımızla birleşmiş oluyordu.
Yunanlıların Batı cephesinde ilerleyişi, birçok bölgelerin kuvvet yetersizliği sebebiyle işgal edilmesi üzerine Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı Mustafa Kemal Paşa, cephe komutanları ile görüşmüş, artık gönüllü kuvvetler yerine düzenli bir ordu kurulması gereğini ilgililere bildirmişti. Çünkü olaylar gösteriyordu ki, millî mücadelenin başarısı, bütün kuvvetlerin tek bir otnrite altında toplanmalarına bağlı idi. Bu da millî müfrezelerin, milis kuvvetlerinin, gönüllü teşkilâtların ordu içinde düzenli kıtalar haline getirilmesini gerektiriyordu. Çete halinde dağınık savaşa son verilecek, bütün millî müfrezeler ve gönüllü kuvvetler ordu içinde disiplin ve eğitime tabi tutulacaktı.
Artık, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı Mustafa Kema1 Paşa, Millî Savunma Bakanı Fevzi Çakmak Paşa ve Genelkurmay Başkanı ve aynı zamanda Batı Cephesi Komutanı Albay İsmet Bey, bütün çalışmalarını düzenli ordunun gerçekleşmesine vermişlerdir. Bu aylar, millî mücadele tarihimizin gerçekten en buhranlı, en çetin aylarıdır.
Şimdi 1920 yılının Aralık sonlarındayız. Bir çok millî müfreze, gönüllü örgüt sür’atle millî ordu içinde toplanmaktadır. Ne çare ki ellerinde bir kısım kuvvet bulunan Çerkez Ethem ve kardeşleri, Batı Cephesi kuvvetlerine bağlı kalmak istememişler, başlarına buyruk bir siyaset izleme yoluna gitmişlerdi. Bunlar, Millî Mücadele’nin güç zamanlarında başardıkları bazı işlerin verdiği şımarıklıkla bulundukları bölgelerde sivil memurları diledikleri gibi azlediyor, değiştiriyor, kendilerine göre atamalar yapıyorlardı. Batı Cephesi, tek komuta altında örgütlendikçe, düzenli kuvvetler haline geldikçe, Ethem ve kardeşlerinin huzurları daha da kaçıyor, Batı Cephesi yanında Ankara Hükûmeti’ne, hatta Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne dil uzatmaktan çekinmiyorlardı. Artık tutumları, millî hükûmete karşı bir isyan halini almıştı.
Durum gerçekten nazikti. Binbir emek ve fedakârlıkla kurulan düzenli orduda emir ve komuta birliğini temin bakımından bu sorunun, kesin şekilde çözümlenmesi gerekiyordu. Zira Ethem müfrezesi ordu içinde kaldıkça hiçbir zafer kazanılamayacağı gibi, aksine bu âsi kuvvetler her başarıda orduya ayakbağı olacaktı. Bu sebeple hükûmet Çerkez Ethem kuvvetlerinin ortadan kaldırılmasına karar verdi.
29 Aralık 1920 günü Batı Cephesi Komutanı İsmet Bey’le Güney Cephesi Komutanı Albay Refet Bey, Çerke.z Ethem ve kuvvetlerini ortadan kaldırmak üzere ileri harekete geçtiler. Kütahya yörelerinde bulunan Çerkez Ethem kuvvetleri, Batı Cephesi kuvvetlerin Kütahya’yı işgali üzerine Gediz’e çekildi. Millî kuvvetler, âsileri takiple 5 Ocak 1921 günü Gediz’i de işgal edince Çerkez Ethem müfrezesi Simav yönüne çekilmek mecburiyetinde kaldı.
İşte şimdi Millî Mücadele’nin en dramatik anları yaşanmaktadır. Batı Cephesi kuvvetleri Çerkez Ethem isyanını bastırmak üzere, eski harp mevzilerinden çok uzaklaşmışlar, Gediz’e kadar ulaşmışlardır. Çerkez Ethem’i takip sebebiyle cephelerin boşaltıldığını, askerlerin mevzilerden uzaklaştığını haber alan Yunanlılar, içinde bulunduğumuz bu iç buhranı, Ankara Hükûmeti’nin bu çetin ve zor ânını kendileri için büyük bir fırsat bilerek 6 Ocak 1921 günü hem Bursa, hem Uşak cephelerinden sür’atle ileri yürüyüşe geçtiler. Amaçları, Türk kuvvetlerini, zayıflayan mevzilerinde âniden bastırıp mağlup etmek, bu suretle Eskişehir ve Afyon’u ele geçirerek kendilerine Ankara yolunu açmaktı. Bu plan gerçekleştirildiği takdirde, henüz sekiz aylık millî hükûmeti doğduğu yerde boğmak, kolayca ortadan kaldırmak güya mümkün olacaktı.
Düşmanın, taarruz hedefi olarak seçtiği Eskişehir de, Afyon da askerî yönden önemli kavşaklardı. Bu şehirlerimizin elden çıkışı, önemli demiryollarının da düşman eline geçmesi demekti. Hele, Bursa ve Uşak Cephelerinden ilerleyen düşman kolları, Kütahya önlerinde birleşme imkânı bulursa, Çerkez Ethem’e karşı geride bırakılan kuvvetlerimizi de arkadan vurabilirdi. İşte mağlubiyetimiz halinde ortaya çıkacak korkunç tablo bu idi.
Düşman taarruzu i1e gelişen bu kritik durum üzerine, Batı ve Güney Cephesi komutanları vaziyeti görüşerek, ister istemez Çerkez Ethem’in takibine ara vermeyi ve Kütahya ve Gediz’e kadar gelmiş olan kuvvetlerimizin büyük kısmını vakit geçirmeksizin İnönü ve Dumlupınar mevzilerine sevketmeyi kararlaştırdılar. Ancak Batı Cephesi kuvvetlerinin şimdi bulundukları Gediz ve Kütahya yöreleri ile İnönü mevzileri arasında 3 günlük bir yol vardı. Eğer Yunanlılar, bizden daha önce İnönü mevzilerine ulaşabilirlerse mukavemetsiz, Eskişehir’e kadar yol almış olacaklardı. O halde yapılacak iş, son sür’atle İnönü mevzilerine yetişerek ilerleyen düşmanı burada durdurmak olacaktı. Bu amaçla Çerkez Ethem ve kardeşlerine karşı bir kısım kuvvet, Kütahya yöresinde bırakılarak, geri kalan kuvvetler İnönü mevzilerine hareket ettirildi. Keza üç misli düşman kuvvetine karşı İnönü mevzilerini da- ha da takviye etmek üzere, Ankara’da yeni kurulmakta olan 4. Tümen de Cepheye çağrıldı. Ethem’in takibine ara vererek Kütahya’dan hareket eden 11. Tümen de 9 Ocak sabahı, İnönü mevzilerine varmıştı.
Öte yandan Yunanlılar sür’âtle ilerleyerek, 8 Ocak 1921 günü Çivril ve Pazarcık’ı, 9 Ocak sabahı da Bilecik ve Bozüyük’ü işgal ettiler. Fakat bütün bu işgallere, güç şartlara, iki ayrı düşmanla savaş mecburiyetine rağmen sonucun zaferle biteceği hususunda başta Atatüxk olmak üzere Millî Mücadele liderlerinin inançları asla sarsılmamıştı. Atatürk, 8 Ocak 1921 günü Türkiye Büyük Millet Meclisi kürsüsünden şunları söylüyordu: “Efendiler! Dahilde ve hariçteki düşmanlarımız ister çok, ister az olsun, faaliyetlerinin genişliği ne olursa olsun, kesin başarı, son başarı meşru bir ama izleyenlerde olacaktır.”
I. İnönü Muharebesi, 9 Ocak 1921 günü öğleden sonra Yunanlıların Bozüyük yönünden şiddetli taarruzu ile başladı. Ufak bir köyden ismini alan İnönü, şimdi Türk Kurtuluş Savaşında dönüm noktası olacak bir muharebeye sahne oluyordu. Ve yıllar sonrâ bu muharebeyi idare eden komutana, Atatürk tarafından “İnönü” soyadı verilecekti.
Muharebenin ilk günü Batı Cephesi kuvvetleri ile Yunanlılar arasında çok çetin çarpışmalar oldu. Yunanlıların her taarruzu, karşı taarruzla cansiperane püskürtülüyor, ilerlemelerine imkân verilmiyordu. Anlaşılan düşman, umduğunu bulamamıştı. İnönü mevzilerinde boş cepheler yerine, Türk kuvvetlerinin piyade ve topçu ateşiyle karşılaşmaları, onlar gerçekten şaşırtmıştı.
Muharebe,10 Ocak günü de sabahtan akşama kadar bütün şiddetiyle devam etti. Bu sabah, Batı Cephesi Komutanı Albay İsmet Bey de Gediz’den muharebe meydanına gelmiş, savaşı bizzat ateş hattında idareye başlamıştı. Bir ara bir alay kadar düşman kuvveti, mevzilerimizdeki bir boşluktan istifade ederek Batı Cephesinin karargâhı bulunan İnönü istasyonunun kuzevine kadar sokulmaya muvaffak oldu. Bu kritik vaziyet karşısında cep- he karargâhı istasyondan alınarak sür’atle İnönü köyüne nakledildi ve cephenin bu kesimi kuvvet kaydırarak takviye edildi.
Askerlerimiz bugün de, aralıksız devam eden düşman taarruzlarını, bir an gerilemeksizin göğüslüyorlar; Yunanlıların ilerlemesine imkân bırakmıyorlardı. Şüphesiz ki ordumuz, bu taarruzlar karşısında ağır zayiat veriyor; ama canından aziz bildiği kutsal vatan topraklarını her ne pahasına olursa olsun, savunmadan geri kalmıyordu. En nihayet tükenen, gücü kırılan düşman oldu. 2 gündür devam eden taarruzlarından bir başarı elde edemediğini, edemeyeceğini anladı. Artık bu safhada onlar için yapılacak bir şey vardı: Geri çekilmek! Gerçekten Yunan kuvvetleri,10 Ocak 1921 gecesi verdikleri kararla 11 Ocak günü sabahından itibaren Bursa yönünde geri çekilmeye başladılar.
Bu zafer müjdesi üzerine,11 Ocak 1921 günü Atatürk, Batı Cephesi Komutanı Albay İsmet Bey’e şu telgrafı çekiyordu: “Bu başarının, mukaddes topraklarımızı düşman istilâsından tamamen kurtaracak olan kesin zafere hayırlı bir başlangıç olmasını Allah’tan diler, Batı Cephesinin bütün subay ve erlerini kazandıkları bu zafer dolayısıyla tebrik ederim”.Gerçekten I. İnönü zaferi, Atatürk’ün ifadesiyle kesin zafere hayırlı bir başlangıç olmuş, onu II. İnönü, Sakarya, 26 Ağustos ve 30 Ağustos gibi daha büyük zaferler izlemiştir.
Artık sıra, Çerkez Ethem kuvvetlerinin de bırakılan yerden takibine gelmişti. Sür’atle ileri harekata geçilerek bu âsi kuvvetlerde tamamen ortadan kaldırıldı. Çerkez Ethem ve kardeşleri son çare olarak Yunanlılara sığındılar. Bu isyanın bastırılması ile artık millî orduda emir ve komuta birliği de tam olarak sağlanmış oldu.
I. İnönü zaferi içerde ve dışarda büyük etkiler yarattı; büyük siyasî gelişmelere sebep oldu. Bu zaferden sonradır ki, ümitsizlikler boğulmuş, yeni kurulan devlet, sarsılmaz temeller üzerine oturmaya başlamış, 20 Ocak 1921 günü ilk Anayasamız, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde kabul edilmişti. Yine bu zaferle içerde asayiş ve güven sağlanmış, muntazam ordu kurma çalışmaları daha da kolaylaşmıştı.
I. İnönü zaferinin dışardaki etkileri de önemliydi. Bu zaferle düzenli ordu, düşman karşısında ilk sınavını veriyor, dost ve düşman önünde yenilmez iradesini sergiliyordu. Bu zafer, yabancı devletlere de artık, millî hükûmetin hatırı sayılıx bir varlık olduğunu gösteriyordu. Bu gelişmeler sebebiyledir ki İtilâf devletleri, 21 Şubat 1921′de toplanan Londra Konferansı’na İstanbul Hükûmeti i1e beraber Ankara Hükûmeti’ni de çağırdılar. Ancak zaferin gerçek sahibi Ankara Hükûmeti idi. Bu sebeple Ankara delegeleri, Osmanlı heyeti içinde yer almayıp millî davayı savunmak üzere ayrı bir ekip oluşturdular. O kadar ki Osmanlı baş delegesi Sadrazam Tevfik Paşa, konferansta söz hakkını Ankara Hükûmeti temsilcilerine bırakmak mecburiyetinde kaldı. İşte bu gelişmeler sonucu İtilâf devletleri yeni bir barış teklifi hazırlamak zorunda kaldılar. Yine I. İnönü zaferinin millî hükûmete kazandırdığı dış itibar sayesinde 16 Mart 1921 tarihinde Sovyet Rusya ile “Moskova Antlaşması” imzalandı. Londra’da da Fransa ve İtalya ile barış yolunda bazı müzakereler oldu.
Ancak Yunanlılar, bu mağlubiyetten ders almayarak kısa süre sonra 23 Mart 1921 günü aynı cephelerden tekrar ileri harekâta geçtiler. 27 Mart 1921 günü Yunanlıların İnönü mevzilerine taarruzu ile başlayan,II. İnönü muharebesinde de düşman taarruzları birincisinde olduğu gibi durduruldu. 31 Mart 1921′de Batı cephesi kuvvetlerinin karşı taarruza geçmesi sonucu Yunanlılar geri çekilmeye başladılar. Nihayet 1 Nisan 1921 günü binlerce ölü ile doldurdukları muharebe meydanını tekrar silâhlanmıza terk zorunda kaldılar. Bu suretle Batı cephesinde düşmana karşı II. İnöntı Zaferi adını alan bir büyük başarı daha kazanıldı. Mustafa Kemal Paşa, Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa’ya gönderdiği kutlama telgrafında: “Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin ters talihini de yendiniz!” diyordu.
Şimdi 1921 yılının Temmuz başlarındayız. Yunanlılar Ankara Hükûmetinin reddettiği Sevr Antlaşmasını gerçekleştirmek amacıyla Anadolu topraklarına durmadan kuvvet çıkararak Türklere karşı yeni bir taarruza hazırlanmaktadırlar. Nihayet bu genel düşman taarruzu,10 Temmuz 1921 günü, bütün Batı Cephesi boyunca takviyeli kuvvetlerle başladı. Harekât ilerledikçe Yunan kuvvetleri ile Türk kuvvetleri arasında yer yer şiddetli çarpışmalar oldu. Ancak gerek insan gücü gerekse araç ve gereç yönün ; den Türk kuvvetlerinden sayıca fazla durumda bulunan Yunanlılar birçok yerleri işgal ettiler. Afyon, Eskişehir, Kütahya, Bilecik art arda düşman eline geçti.
Cepheden gelen bu kaygı verici haberler üzerine 18 Temmuz 1921 günü Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı Mustafa Kemal Paşa, Ankara’dan Karacahisar’daki Batı Cephesi Karargâhına geldi. Takviyeli kuvvetlerle gelişen Yunan ilerleyişi karşısında, o günkü şartlar altında imkânları sınırlı Türk ordusu için daha da ileri kayıpları önlemek üzere yeni bir strateji tesbitine gerek gördü ve Cephe Kumandanı İsmet Paşa’ya şu direktifi verdi: “Orduyu, Eskişehir’in kuzey ve güneyinde topladıktan sonra, düşman ordusuyla araya bir mesafe koymak lâzımdır ki, orduyu derleyip toparlamak ve güçlendirmek mümkün olabilsin. Bunun için Sakarya’nın doğusuna kadar çekilmek yerindedir!” Müteakiben bu strateji uygulandı ve Batı Cephesindeki Türk ordusu geri yürüyüşe geçerek 25 Temmuz 1921′de tamamen Sakarya Nehri’nin doğusuna çekildi. Bu karar, harp yönetimi bakımından isabetli bir davranıştı; zira kayba uğrayan, azalan kuvvetlerimizin, tutunduğu mevzilerde tazelenen taarruz gücünp karşı çekilmeksizin uzun sure direıımesı daha büyük kayıpların sebebi olacaktı.
İnkılâp Tarihimizde “Kütahya-Eskişehir Savaşları” adını alan ve Sakarya’nın doğusuna çekilmemizle sonuçlanan bu çaıpışmalarda ordumuz kendisinden sayıca 2 misli fazla düşman kuvvetleri karşısında oldukça ağır zayiat vermiş, gerek çarpışmalar gerekse geri çekiliş esnasında şehit, yaralı ve kayıp olmak üzere 40.000′e yakın silâhlı kuvvetimiz yok olmuştu. Ayrıca araç ve gereç kaybımız da büyüktü.
Ordumuzun bu, Sakarya’nın doğusuna çekiliş günlerinde Bakanlar Kurulu, tekrar gelişebilecek yeni bir Yunan taarruzuna karşı tedbir olmak üzere Hükûmet Merkezi’nin Ankara’dan Kayseri’ye nakline karar verdi; ancak Meclis’ten onay almak gerekiyordu. Hükûmet kararı, Büyük Millet Meclisi’nin gizli oturumunda açıklandı. Meclis şahlanmıştı: “Biz buraya kaçmaya mı ,geldik, yoksa düşmanla dövüşmeye mi?” Millet temsilcileri, Ankara’yı harpsiz teslim etmeyi kabul etmediler; hedef son tepeye kadar dövüşmekti. Bu heyecanlı konuşmalar üzerine Meclis, tahliyenin aksine Ankara’nın müdafaasına, bunun için gerekli hazırlıkların yapılmasına karar verdi.
Bütün bu zor şartlara, geçici çekilişe rağmen sonunda düşmana kati darbe indirileceğine dair, başta Atatürk olmak üzere Millî Mücadele liderlerinin inançları asla sarsılmamıştı. Mustafa Kemal Paşa’ya göre “Pek uzak olmayan bir gelecekte karşımızdaki Yunan ordusu tükenecek, sonunda imhası mümkün hale gelecekti.” Ancak başarının en önemli şartı, herkesin bu sonuca candan inanması ve bu uğurda maddî ve manevî tüm güçlerini memleket savunmasına yöneltmesi idi. Ayrıca unutulmaması gereken nokta, ordumuz, düşmanın arzu ettiği yerde değil, bizim arzu ettiğimiz yerde kesin muharebeye girecek ve ona, orada kati darbeyi vuracaktı. Bu bakımdan gerektiğinde geri çekilişin, bazı yerleri düşmana terk edişin büyük bir önemi yoktu. Askerliğin gereğini kararsızlığa düşmeden uygulamak gerekiyordu.
Ne çare ki liderlerin bu inancına rağmen Sakarya’nın doğusuna çekilmenin yarattığı maneviyat bozukluğu Meclis’e de aksetmişti. Yeni bir ordu oluşturulurken meydana geleıi bu ağır kayıp, bu çekilme ister istemez sarsıntılara sebep olmuş; bazı çevreleri haklı oTarak endişe ve tedirginlik kaplamıştı. Bu hava içinde 4 Ağustos 1921 günü Büyük Millet Meclisi’nin gizli oturumunda askerî durum ve Başkomutanlık teşkili üzerinde heyecanlı görüşmeler oldu. Milletvekilleri, yorgun orduyu yeniden canlandıracak, memleketi bu badireden kurtaracak son çareyi aramaktadırlar. Bu çare, Mustafa Kemal’in fülen ordunun başına geçmesidir. Çünkü O, katıldığı bütün savaşlarda yenilmemiş, yenmiş bir kumandandır. Bu sebepledir ki konuşmalar onun başkomutanlığı üzerine alması görüşünde birleşti. Taraftarları gibi muhalifleri de kendisinden, ordunun başına geçmesini istemektedirler. Meclis’in büyük çoğunluğu, taraftarları kurtuluş için tek çarenin bu olduğu, başka çıkar yol bulunmadığı fikrindedirler. Bazı milletvekilleri içtenlikle haykırırlar: “Sen mühim bir kumandansın! Büyük bir askersin ve bunu da Çanakkale Muharebesinde ispat ettin. Şimdi kendini hangi güne saklıyorsun? Sakarya’ya kadar geldi düşman, kendini hangi güne saklıyorsun?” Bu haykırışlar, gerçekten millî iradenin sesi idi ve büyük kahramanı, fiilen ordunun başına davet ediyordu.
Muhaliflere gelince, onlar da Başkomutanlığı Mustafa Kemal Paşa’ya vermekle zaten kurtuluş ümidi kalmadığını kabul ettikleri bir ortamda, gelişecek tüm sorumluluğu onun ,omuzlarına yüklemeyi amaçlıyorlardı.
Meclis’te 4 Ağustos 1921 günü başlayan bu görüşmeler, ertesi gün de aynı heyecanla devam etti. Mustafa Kemal Paşa, önce tartışmaların dışında kaldı. Ancak konuşmamasının, tavrını açıkça ortaya koymamasının, onun da gelecekten ümitsiz olduğu şeklinde yorumlanması ihtimaline karşı, kendisini Başkomutan görmek isteyen millî iradenin bu ısrarı karşısında, Meclis Baş kanlığına şu önergeyi sundu: “Meclis’in sayın üyelerinin umumî surette beliren arzu ve istekleri üzerine Başkomutanlığı kabul ediyorum. Bu vazifeyi, kendi üzerime almaktan doğacak yararları en kısa zamanda elde edebilmek ve ordunun maddî ve manevî kuvvetini en kısa zamanda artırmak ve yönetimini bir kat daha kuvvetlendirmek için, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin haiz olduğu yetkileri fülen kullanmak şartiyle üzerime alıyorum. Hayatım boyunca millî hâkimiyetin en sadık bir hizmetkârı olduğumu milletin nazarında bir defa daha doğrulamak için bu yetkinin 3 ay gibi kısa bir müddetle sınırlandırılmasını ayrıca istiyorum”.
Bu önerge Meclis’in yetkilerini kullanma isteği sebebiyle bazı itirazlara sebep oldu. Ancak durum, olağanüstü bir durumdu ve ölüm kalım mücadelesi gibi olağanüstü şartlar konuşuyordu. Bu şartlar içinde Mustafa Kemal Paşa tarafından kabul edilen görev gerçekten çok büyük ve önemli, diğer bir ifade ile Türk milletinin mukadderatı ile ilgili idi. Düşman karşısındaki cephede vakit geçirmeksizin en seri, en doğru kararları verebilmek, ancak Meclis’in yetkilerini anında kullanmakla mümkündü. Esasen Atatürk de bu olağanüstü şartlara rağmen, söz konusu yetkinin 3 ayla sınırlı kalmasını istemekle, millî iradeye olan sarsılmaz saygısını gösteriyordu. Nihayet Meclis, bu isteğinde kendisini haklı gördü. Görüşmeler sonucu, 5 Ağustos 1921 günü, “Mustafa Kemal Paşa’ya 3 ay süre ile askerliğe ait hususlarda Meclis’in yetkilerini kullanmak koşuluyla Başkomutanlık tevcih eden Kanun, Büyük Millet Meclisi’nde oybirliği ile kabul edildi. Kanunda şu sözlere yer veriliyordu: “Millet ve memleketin mukadderatına bilfiil el koyan yegane yüce kuvvet olan Türkiye Büyük Millet Meclisi, Başkomutanlık füli vazifesine kendi reisi Mustafa Kemal Paşa’yı memur etmiştir. Başkomutan, ordunun maddî ve manevî kuvvetini artırma ve yönetimini bir kat daha kuvvetlendirme hususunda Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin buna ait salâhiyetini Meclis namına fülen kullanmaya yetkilidir. Bu sıfat ve salâhiyet üç ay müddetle sınırlıdır. Meclis lüzum gördüğü takdirde bu müddetin bitiminden evvel dahi bu sıfat ve salâhiyeti kaldırabilir.”
Başkomutanlık verilişinden sonra Mustafa Kemal Paşa kürsüye geldi. Memleketin düşman istilâsından kurtarılacağına dair sarsılmaz inancını bir kere daha ifade ederek Meclis’e şu teminatı verdi: “Efendiler! Zavallı milletimizi esir etmek isteyen düşmanları, Allahın yardımıyla behemehal mağlûp edeceğimize dair olan emniyet ve itimadım bir dakika olsun sarsılmamıştır. Bu dakikada bu kesin inancımı yüksek heyetinize karşı, bütün millete karşı ve bütün âleme karşı ilân ederim.” Başkomutan aynı gün ordu ve millete de bir bildiri yayımladı. Bu bildiride de şu cümleler yer alıyordu: “…. Bana bu vazifeyi tevdi etmiş olan Meclis ve bu Meclis’te beliren milletin kesin iradesi, hareket tarzımın mihrakını teşkil edecektir. Hiçbir sebep ve suretle değiştirilmesine imkân omayan bu kesin irade, her ne olursa olsun düşman ordusunu imha etmek ve bütün Yunanistan’ın silâhlı kuvvetlerinden oluşan bu orduyu, anayurdumuzun mukaddes ocağında boğarak kurtuluşa ve bağımsızlığa kavuşmaktır. ”
Başkomutan, artık plânını yapmış ve kesin şekilde uygulamaya başlamıştır. Hedef, muvaffakiyete götürecek bütün tedbirleri en kısa zamanda almaktır. Bu amaçla 7 ve 8 Ağustos 1921 günleri, kendi imzasıyla 10 adet “Tekâlif-i Milliye” yani “Millî Vergi” emri yayımladı. Bu emirler gereği her ilçede bir “Millî Vergi Komisyonu” kuruluyordu. Her evden ordunun ihtiyacı için bir kat çamaşır, bir çift çorap, bir çift çarık isteniyordu. Ordunun malzeme ihtiyacı için tüccarın elinde bulunan stoklardarı yüzde kırkına parası zaferden sonra ödenmek üzere el konuluyordu. Herkes hububat, hayvan ve yem bakımından stoklarının yüzde 40′ını yine parası sonradan ödenmek üzere orduya verecekti. Halkın elinde bulunan savaşa elverişli bütün silâh ve cephane, 3 gün içinde ordu ambarına teslim edecekti. Memleketteki demircilerin, dökümcülerin, marangozların, sanayi imalâthanelerinin listesi çıkacak ve sahiplerinin isimleri belirlenecekti. Böylece bütün memleket, gelecekteki zafer için olağanüstü bir seferberliğe davet e dilmişti. Artık millet ve ordu el eleidi ve topyekûn bix harp başlatılmıştı.
Başkomutan bu acil tedbirleri aldıktan sonra 12 Ağustos 1921 günü Ankara’dan hareketle Polatlı’daki Cephe Karargâhına geldi. Artık Mustafa Kemal Paşa, cephede ve fülen Türk ordusunun başında idi.
Şimdi 1921 yılı Ağustos başlarındayız. Yunan ordusu 13 Ağustos 1921 günü Sakarya’daki Türk mevzilerine doğru yeniden ileri harekâta başladı. 15 Ağustos 1921 günü Yunan Kralı Konstantin, ordularına “Ankara’ya!” emrini verdi. Durmaksızın ilerleyen Yunanlılar, birçok şehir ve kasabalarımızı işgal ederek sonunda Sakarya’daki savunma hattımıza dayandılar.
23 Ağustos 1921 günü, Yunan ordusunun taarruzu ile Sakarya Meydan Muharebesi başladı. Bütün cephe boyunca taarruz ve karşı taarruzlarla çok şiddetli muharebeler oldu. Yunan taarruzu, bir çok yerde kıtalarımız tarafından düşmana ağır zayiat verdirilerek durduruldu. Ancak takviyeli Yunan kuvvetlerinin önemli mevzilerimizi ele geçirdikleri, Poiatlı’ya kadar yaklaştıkları, top seslerinin Ankara’dan duyulduğu zamanlar oldu. Türk mevzileri bir çok noktada yarılmasına rağmen, her nokta inatla savunuluyor, kaybedilen her hattın gerisinde yeni bir savunma hattı oluşturuluyor, böylece düşmanın ilerlemesine imkân verilmiyordu. Zira Başkomutan, savaş stratejisi için şu formülü koymuştu: “Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı, vatandaşın kanıyla ıslanmadıkça terk olunamaz. Onun için, küçük büyük her birlik bulunduğu mevziden atılabilir. Fakat küçük, büyük her birlik, ilk durabildiği noktada, tekrar düşmana karşı cephe teşkil edip muharebeye devam eder. Yanındaki birliğin çekilmek zorunda kaldığını gören birlikler, oria tâbi olamaz. Bulunduğu mevzide sonuna kadar dayanmağa ve mukavemete mecburdur”.
Başkomutanın ortaya koyduğu, harp yönetimi bakımından büyük önem taşıyan bu kural, Sakarya’da aynen uygulanmış ve mukaddes vatan toprakları, her kaybedilen hattın gerisinde vakit geçirmeksizin yeniden bir hat teşkili suretiyle sonuna kadar savunulmuştur. Düşman aştığı her tepenin ardında “Ankara var!” hulyasıyla harp ediyor, Mustafa Kemal Paşa ise Yunan kuvvetlerini, son darbeyi indireceği yere, memleketin harim-i ismetine çekiyordu. Nihayet düşmanın taarruz gücü, ilerleme kuvvet ve kudreti gittikçe tükenmeye başladı. Yunan birlikleri ana mevzilerinden çök uzaklaşmış, gerçekten Türklerin harim-i ismetine düşmüştü. Artık taarruz sırası Türklerindi. 10 Eylül 1921 günü başlayan karşı taarruzumuzla düşmana ağır zayiat verdirilmiş, bu taarruz sonucu Yunanlılar batıya doğru çekilmeye başlamıştı. Bütün savaş boyunca cepheden ayrılmayan Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, zaman zaman da en ileri meyzilerde görürimüş, hatta ateş hattına girmişti. Başkomutanın en ileri hatta, taarruz eden kıtaların yanında görülmesi ve muharebeyi ateş hattında bizzat takip edişi şüphesiz ki subay ve erlerimizin maneviyatları üzerinde büyük tesir yaptı.
“Sakarya Meydan Muharebesi” adını alan bu büyük ve kanlı savaş, 22 gün 22 gece devam etmiş ve nihayet 13 Eylül 1921 günü, düşman Sakarya Nehri’nin doğusunda tamamen imha edilerek büyük bir zafer kazanılmıştı. Bu anlamlı ve büyük başarı üzerine 19 Eylül 1921 günü Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından, Başkomutan Mustafa Kemal Paşa’ya Kanunla Müşir (Mareşal) rütbesi ve “Gazi” unvanı verildi. Sakarya Zaferinin sonuçları siyasî alanda da kendisini gösterdi. 13 Ekim 1921′de Kafkas Cumhuriyetleri ile Kars Antlaşması, 20 Ekim 1921′de Fransızlarla Ankara Antlaşması imzalandı.
Sakarya Meydan Muharebesinden sonra mağlup Yunanlılar, Afyon-Eskişehir hattına kadar çekilmişler, bu bölgede mevzilerini kuvvetlendirmek, önemli yerleri tel örgülerle takviye etmek suretiyle savunmada kalmışlardi. Düşmanın bu geniş hat üzerinde üç kolordusu bulunuyordu.
Yunanlıların, tutundukları bu son mevzilerden de atılmaları, Türk ordusunun kesin sonuçlu bir muharebeyi kazanmasına gerek gösteriyordu. Ancak bu suretle düşmanın Anadolu’dan tamamen çıkartılması mümkün olabilecekti. Diğer taraftan gerek Yunanlılar gerekse İngilizler, mevsimin ilerlemiş olduğu, Türk hükûmetinin içinde bulunduğu güçlükler ve Anadolu’daki ekonomik durumun ağırlığı sebebiyle Türk ordusunun genel bir taarruzunu imkânsız görüyorlar; ordumuzun bir süre daha dayandıktan sonra ister istemez barış isteğinde bulunacağını hesaplıyorlardı. Bu sebeple kendileri barışa yanaşmıyorlar, işgal ettikleri toprakları ellerinde bulundurarak vakit kazanmak suretiyle daha kârlı çıkmayı amaçlıyorlardı.
Başkomutan Mustafa Kemal Paşa ise düşmanın hayal ürünü bu hesaplarının dışında taarruz hazırlıklarını sürdürmek suretiyle gerçekçi bir yol izliyor; ancak taarruzun zamanını ve şeklini son derece gizli tutuyordu. Çünkü Atatürk’e göre, “Yarım hazırlıkla , yarım tedbirlerle yapılacak taarruz, hiç taarruz etmemekten daha kötü idi”. Nihayet eldeki bütün imkânlar kullanılarak, memleketin maddî ve mânevî bütün güçleri seferber edilerek taarruz zamanının geldiğine karar verildi. Ama yine de Yunanlılar asker sayısı, araç ve gereç yönünden üstünlüklerini korumakta idiler.
Başkomutan tarafından en ince ayrıntılarına kadar hazırlanan Büyük Taarruz ve onu izleyecek meydan muharebesi planı, 27/28 Temmuz 1922 gecesi, Akşehir’e çağrılan ordu komutanlarına açıklandı. Onların da görüşleri alınarak Batı Cephesi Ordularına 6 Ağustos 1922′de gizli olarak “taarruza hazırlık” emri verildi.
Büyük taarruz planı gerçekten dâhiyane, dâhiyane olduğu kadar da cüretli ve tehlikeli idi. Zira ku.vvetlerimizin hemen tamamı, taarruzun siklet merkezi olarak kabul edilen Afyon-Konya demiryolunun güneyine kaydırılmış, başka cephelere kuvvet ayırma hususu ister istemez ikinci planda düşünülmüştü. Bunun sonucu olarak Eskişehir-Ankara istikameti açık denecek bir durumda bırakılmıştı. Keza cephenin ağırlık merkezi olarak kabul edilen bölgenin arkası da göller bölgesine dayanıyordu. Başarısızlık halin- de, bu bölgede savaşan l. Ordu’nun akıbeti kritikleşebilirdi.29/2
Bu plan, ancak büyük komutanların sevk ve idaresinde başarıya ulaşabilirdi ve bütün riskleri etkisiz kılacak faktör, ne pahasına olursa olsun mağlup olmamak kararı idi. Gerçekten de öyle oldu.
26 Ağustos 1922 sabahı saat 5.30 da topçularımızın ateşiyle Kocatepe’den Büyük Türk Taarruzu başladı. Başkomutan da bu esnada Kocatepe’de bulunııyordu. Taarruz, kısa sürede Afyon Konya demiryolu hattı boyunca başarılı bir şekilde gelişti. Bu hattın güneyinden I. Ordu, kuzeyinden II. Ordu taarruz ediyordu. Ancak cephenin ağırlık merkezi, I. Ordu bölgesinde toplanmıştı.
Başkomutan Mustafa Kemal Paşa’nın büyük bir basiretle ateş hattında yönettiği bu taarruzda ordumuzun Genelkurmay Başkanlığını Fevzi (Çakmak) Paşa, Batı Cephesi Komutanlığını İsmet Paşa üstlenmişti. I. Ordu’ya Nurettin Paşa, II. Ordu’ya Yakup Şevki Paşa Süvari Kolordusu’na da Fahrettin (Altay) Paşa komuta ediyordu.
Süratli taarruz sonucu, 26/27 Ağustos gecesi Yunan ordusunun bir çok mevzü düşürüldü. Ani baskın şeklinde gelişen bu taarruz karşısında şaşıran Yunanlılar çekilmeye başladı. 27 Ağustos 1922′de ordumuz düşman işgalindeki Afyon’a girdi. Türk ordusunun bu ilerleyişi karşısında Yunan ordusu, Dumlupınar mevzilerine çekilme kararı aldı. Kuvvetlerimiz 29 Ağustos günü de Dumlupınar mevzilerine taarruza başladı. 30 Ağustos günü Dumlupınar bölgesinde 200.000 kişilik Yunan ordusu tamamen kuşatılmıştı. “Başkomutan Meydan Muharebesi” adını alan bugünkü savaşta, düşmanın büyük kısmı imha edildi. Bu gece Kütahya da ordumuz tarafından kurtarılmış bulunuyordu.
Ancak, mağlup düşmanın çekilme yollarının da kesilmesi ve İzmir doğrultusunda aralıksız takibi gerekiyordu. Başkomutan,1 Eylül 1922 günü komutası altındaki kuvvetlere: “Ordular! İlk hedefiniz Akdenizdir, ileri!” emrini verdi.
Son süratle İzmir yönünde ilerleyen kuvvetlerimiz, 1 Eylül’ de Uşak’ı, 2 Eylül’de Eskişehir’i, 3 EyIül’de Nazilli, Simav, Salihli, Alaşehir ve Gördes’i, 6 Eylül’de Balıkesir ve Bilecik’i, 7 Eylül’ de Aydın’ı, 8 Eylül’de de Manisa’yı kurtardılar. Bu takip esnasında l. Yunan Ordusu Komutanı General Trikopis ile 2. Yunan Ordusu Komutanı General Diyenis ve bir kısım yüksek rütbeli Yunan subayları esir alındılar. Nihayet Türk birlikleri 9 Eylül 1922 sabahı İzmir’e ulaştılar. Bu sabah Kadifekale’de Türk bayrağı dalgalanıyordu. Artık Anadolu, 4 yıl süren düşman istilâsından, düşman işgalinden kurtarılmış, “Türkiye Türklerindir!” gerçeği bir kere daha gözler önüne serilmişti.
Mondros Mütarekesiyle başlatılan ve Sevr Antlaşmasıyla gerçekleştirildiği zannedilen Türk milletini Anadolu topraklarından çıkarmak ve tarihten silmek isteyen korkunç ve hain zihniyete karşı, milletimizin maddî ve manevî bütün güç kaynaklarını seferber ederek kazandığı bu büyük zaferler Atatürk’ün ifadesi ile tek bir amaca yönelikti: “Kayıtsız şartsız bağımsız yeni bir Türk Devleti kurmak!” Atatürk diyor ki: “Hiç bir zafer, gaye değildir. Zafer ancak kendisinden daha büyük bir gayeyi elde etmek için gereken vasıtadır. Gaye, fikirdir. Zafer bir fikrin elde edilişine hizmeti nispetinde kıymet ifade eder. Bir fikrin elde edilişine dayannıayan bir zafer, ömürlü olamaz. O, boş bir gayrettir. Her biiyült meydan muharebesinden, her büyük zaferin kazanılmasından sonra yeni bir âlem doğmalıdır, doğar. Yoksa başlı başına zafer, boşa gitmiş bir gayret olur”.
Büyük Türk zaferinden sonra da Türk milleti için yeni bir âlem doğmuş; çağdaş, demokratik ve lâik Türk devletinin kuruluşuna uzanacak olan bütün yollar açılmıştı. Bu sebepledir ki memleketi düşman istilâsından temizleyen büyük askerî zaferleri takiben bu başarıların semerelerini toplamak üzere siyasî faaliyetlere önem verildi. 11 Ekim 1922′de İtilâf devletleriy:e imzalanan Mudanya Mütarekesi ile silâhlar bırakıldı; Türk ve Yunan kuvvetleri arasındaki çarpışma(lara son verildi. Yine bu anlaşmaya göre Edirne’yi de içine almak üzere Doğu Trakya’nın Yunanlılar tarafından tahliyesi kabul edildi; İstanbul ve boğazlar bazı kayıtlarla idaremize bırakıldı.
1 Kasım 1922′de Türkiye Büyük Millet Meclisi kcararı ile saltanatla hilâfet birbirinden ayrılarak saltanat kaldırıldı. O gün Mustafa Kemal Paşa, Meclis kürsüsünden şunları söylemişti: “Millet, mukadderatını doğrudan doğruya eline aldı ve millî saltanat ve hâkimiyetini bir şâhısta değil, bütün fertleri tarafından seçilmiş vekillerden oluşan bir Meclis-i Âli’de temsil etti. İşte o Meclis, Meclis-i Âli’nizdir; Türkiye Büyük Millet Meclisi’dir. Milletin saltanat ve hâkimiyet makamı yalnız ve ancak Türkiye Büyük Millet Meclisi’dir”. Meclis’in bu tarihî kararı üzerine Vahdettin bir İngiliz harp gemisiyle yurt dışına kaçtı.
Artık sıra barış görüşmelerine gelmişti. Lozan Barış Konferansı, 20 Kasım 1922 günü toplandı. Aylarca süren, zaman zaman da çok çetinleşen bu görüşmelerde Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmetini -Mudanya görüşmelerinde olduğu gibi- İsmet (İnönü) Paşa temsil ediyordu. Nihayet 24 Temmuz 1923 günü antlaşma imzalandı. Bu antlaşma ile yeni Türkiye Devleti’nin bağımsızlığı bütün dünyaca onaylanıyor, millî sınırlarımız çiziliyor, Ekonomik alanda Osmanlılar devrinden kalma eski pürüzler temizlenerek kapitülâsyonlar kaldırılıyordu. Diplomasi alanında kazanılan bu sonuç gerçekten çok önemliydi. Zira bu antlaşma Atatürk’ün ifadesiyle “Türk milleti aleyhine asırlardan beri hazırlanmış ve Sevr Antlaşmasıyla tamamlandığı zannedilmiş büyük bir suikastın yıkılışını ifade eden bir vesika” idi. “Bu sebeple Osmanlı devrine ait tarihte benzeri görülmemiş bir siyasî zafer eseri idi”.
13 Ekim 1923′de Ankara, Büyük Millet Meclisi kararı ile, Türkiye Devleti’nin Hükûmet Merkezi oldu. Artık mevcut yönetimin isminin de açıkça ifadesi ve ilânı gerekiyordu. Nihayet 29 Ekim 1923 akşamı, -yapıları bir Anayasa değişikliği ile – Cumhuriyet ilân olundu. Milletvekilleri bu büyük olayı ayakta “Yaşasın Cumhuriyet!” sesleriyle kutladılar. Bu sonucu takiben Cumhurbaşkanlığı seçimine geçildi. Ankara Milletvekili Mustafa Kemal Paşa, oybirliği ile Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi.
Cumhuriyetin ilânı i1e gerçekleşen bu büyük inkılâbın yanı sıra devlet örgütü ve toplum yönetiminin de çağdaş devlet anlayışına uygun olarak lâikleşmesi gerekiyordu. Böyle bir anlayış içinde halifeli Cumhuriyet söz konusu olamazdı. Bu sebeple 3 Mart 1924′te artık hiçbir lüzumu kalmayan, aksine zararlı bir kuruluş halini almış bulunan halifelik de kaldırıldı ve son halifeyle beraber Osmanlı hanedanı yurt dışına çıkarıldı.
Artık devletin modern bir şekil alması ve milletin çağdaş uygarlık seviyesine en kısa zamanda erişebilmesi yolunda büyük inkılâplar birbirini takibe başladı. Bu devre esnasında şapka ve kıyafet inkılâplari yapıldı. Halkı uyuşukluğa sevkederek her türlü hayat enerjisini yokeden tekkeler, zaviyeler, türbeler kapatıldı; Şeriye ve Evkaf Vekâleti kaldirıldı. Lâik devlet prensibi kabul edilerek din ve devlet işleri kesin olarak birbirinden ayrıldı. Hukuk alanında, şeriye mahkemeleri ve Mecelle kaldırılarak Türk Medenî Kanunu’yla beraber birçok yeni kânunlar kabul edildi. İlim ve kültür işlerine büyük önem verildi; Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu kurularak Türk tarihi ve Türk dili üzerinde çalışmalar yapıldı. Medreseler kapatılarak çağdaş kültürü benimseyen Cumhuriyet okulları açıldı. Eğitim ve öğretimde, lâik ve millî bir yol takip edildi. Atatürk’ün en büyük eserlerinden biri olan harf inkılâbı meydana geldi; Arap harfleri terk edilerek Lâtin harfleri esasına dayanan Türk alfabesi yapıldı. Üniversite’de de büyük bir reform gerçekleştirilerek ona çağdaş bir görünüm kazandırıldı; bu arada ihtiyaç duyulan çeşitli fakülteler ve kürsüler açıldı. Uluslararası takvim, saat ve rakamlar kabul edildi. Kadın hukukunda reform yapıÎarak Türk kadınına seçme ve seçilme hakkı tanındı. Ekonomik hareketlere önem.verildi. 1923 yılında Türkiye’de ilk defa olarak bir İktisat Kongresi toplanarak memleketin ekonomik problemleri görüşüldü. Ziraî faaliyetler genişletildi; ticaret ve millî sanayi geliştirildi. Sağlık işlerine önem verildi. Güçlü bir ordu kuruldu. Yeni Türkiye Devleti’nin temeli olan bütün bu inkılâplara “Atatürk İnkılâpları” adı verildi. İnkılâpların memlekette daha süratle ve daha sağlam yerleşmesi için bütün Türk halkını içine almak üzere Cumhuriyet Halk Partisi tegkil edildi. Cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, lâiklik ve inkılâpçılık Türkiye siyasetinin ilkeleri olarak kabul edildi.
Milleti çağdaş uygarlığa götüren bu zorunlu gidiş karşısında, muhalefeti teşkil eden, fakat bir kolu da tutuculuğa ve gericiliğe dayanan bir grup tedirgin oldu. Politik sahada da kendilerine temsilciler bulan bu grup, bütün bu gidişten Atatürk’ü sorumlu tuttukları için ona birkaç suikast girişiminde bulundularsa da muvaffak olamadılar ve millet tarafından tel’in edildiler.
Mustafa Kemal, inkılâpların büyük kısmını başardıktan sonra Türk bağımsızlık mücadelesini ve yeni Türkiye’nin kuruluşunu anlatan büyük Nutkunu yazdı. Bunu 1927 yılında, Parti Kongresinde altı gün devam eden büyüleyici hitabetiyle okudu. Değerli tahlil ve tenkitlerle dolu olan bu eser, Türk tarihinin olduğu kadar Türk edebiyatının da ölmez eserleri arasında yer aldı.
Büyük Önder, kurtuluştan sonra memleketi baştan başa dolaşarak halka inkılâpların ve yeni Türk Devleti’nin ideolojisini anlattı. 1934 senesinde Meclis, özel bir kanunla kendisine “ATATÜRK” soyadını verdi. Son senelerinde bitmeyen bir heyecanla Hatay’ ın anavatana ilhakına galıştı. Kendisinde mevcut karaciğer kifayetsizliği zamanla ağırlaştı; son günlprini hasta ve rahatsız olarak geçirdi. 10 Kasım 1938 perşembe güxıü saat dokuzu beş geçe Dolmabahçe Sarayı’nda hayata gözlerini kapadı. Ölümü bütün dünyada derin akisler yaptı ve büyük üzüntü yarattı.
Atatürk’ün na’şı, tahnit edilerek Dolmabahçe Sarayı salonunda özel bir katafalk’a yerleştirildi. Türk bayrağına sarılı ve başında silâh arkadaşlarının nöbet tuttuğu mukaddes tabut, üç gün müddetle milletin ziyaretine bırakıldı. Na’şı, bilâhere 20 Kasım’da Ankara’ya getirildi. 21 Kasım’da büyük törenle Etnoğrafya müzesindeki geçici kabrine kondu. Cenaze törenine bütün dünya devletleri özel temsilciler gönderdi. Çanakkale’de ve diğer muharebelerde ona karşı savaşmış yabancı generaller törende bilhassa dikkati çekiyordu.10 Kasım 1953′te na’şı, Etnografya müzesinden alınarak muhteşem bir törenle Anıtkabir’e nakledildi.

Bu elverişli, çelişmelerle dolu ortamda Marx’in siyasal görüşleri liberal demokratlıktan başlayıp devrimci demokratlıktan geçerek sosyal demokratlığa ya da komünizme doğru gelindi. Kuramsal planda ise, gününde insanlığın bilim, düşünce ve kültür mirasının üç ana damarı sayılabilecek olan Alman felsefesi, İngiliz siyasal iktisadi ve Fransız sosyalizmi, önünde peş peşe açılan ve zamanla yeni bir sentezini ortaya koya cağı alanlar oldu.

Marx, Demokritos ve Epikuros’un felsefelerinin Hegelci çözümlemesine ayırdığı doktora tezini arkadaşlarının önerisi üzerine Jena Üniversitesi’ne sundu; Nisan 1841′de doktorası kabul edildi. Gene 1841′de Lud wig Feuerbacli’in Das Wesen des Christen- tunis (Hıristiyanlığın Özü) adli yapıtını felsefede büyük bir olay olarak karşıladı. Feuerbach’in Hegel’e yönelttiği maddeci eleştiriyi yerinde bularak, bundan böyle felsefe çalışmalarında Hegel’in diyalektik yöntemiyle Feuerbach’in maddeciliğini birleştirmeye yöneldi. Prusya’nin en gelişmiş sanayi bölgesi olan Köln’de, liberal burjuva muhalefetin yayın organı olarak yayın hayatına yeni atılan günlük Rheinische Zeitung gazetesine Mayıs 1842′de yazı göndermeye başladı. Basın özgürlüğünü ele aldığı ilk makalesinde, özgürlük konusunda mutlak ve evrensel ahlak ilkelerinden yola çıkan soyut idealist bir yaklaşım görülüyordu.. 15 Ekini 1842′de gazetenin yayın yönetmeni olan Marx, bu sıfatla Mart 1843′e deg-in Rheinische Zeitung’daki başyazılarında, çok çeşitli toplumsal ve ekonomik sorunlara, bu arada yeni sahneye çıkan komümzim olgusuna da değindi. Tirajini u.•c katina cikardig-i gazetenin, liberal muhalefetin yayın organı olmaktan çıkarak, devrimci demokrasinin sözcülüğünü üstlenmesini sağladı. Marx’in,Genç Hezelcilerden gittikçe uzaklaşan siyasal görüşlerinin gelişiminde ve felsefesinin idealizmden maddeciliğe yönelmesinde önemli bir aşamayı temsil eden gazete, Rusya’nin baskısı üzerine, Mart 1843′te Prusya yönetimince kapatıldı.

Haziran 1843′te çocukluk sevgilisi Jenny von Westphalen’le evlenen Marx, Ekim 1843′e değin onun oturduğu Kreuznacb’ta kaldıktan sonra, karısıyla Paris’e gitti. Kreuznacb’ta yazdığı Zur Kritik der Hegelschen Rechtsphilosophie’de (Hegel’in Hukuk Felsefesinin Eleştirisine Katkı) Hegel eleştirisini Feuerbach gibi dinden değil, toplumsal ilişkilerden yola çıkan bir çözümlemeye dayandırdı. Sivil toplumun devlet tarafın dan değil, devletin sivil toplum tarafından belirlendik sonucuna vardığı bu incelemesi ne sonradan yazdığı ve dini “halkın afyonu” sayan ünlü ifadesine yer verdiği giriş metni, 1844′te tek sayısını Arnold Ruge’yle birlikte çıkardığı Deutsche-Franzo.•sische Jahrbilc her’de (Alman-Fransiz Yıllıkları) yayımlandı. Bu derginin amacı Alman ve Fransız sosyalistlerini birleştirmekti; ama Ruge ılımlı, yalnızca aydınlatıcı nitelikte bir yayından yanayken, Marx yaşamdan ve kitlelerin mücadelesinden kopuk kuramlardan yarar ummuyor, var olan düzenin hiç ödün verilmeden eleştirilmesini ve kuramsal eleştiri ile devrimci uygulamanın birliğini savunuyordu . Aynı dergide yayımlanan Zur Juden frage (1844; Yahudi Meselesi, 1968) adli yazısında da Marx, Bruno Bauer’i Yahudilerin kurtuluşu sorununa idealist çerçeve içinde yaklaşmakla suçlarken, insanlığın kurtuluşunun yalnızca dinsel ve siyasal değil, ayni zamanda ekonomik ve toplumsal baskıları da yok etmeyi gerektirdiğini öne sürüyor; bu arada, yalnızca “siyasal kurtuluş” olarak gördüğü burjuva devriminin sınırlılığına dikkat çekiyordu.

Ruge’yle arasındaki görüş ayrılıklarının keskinleşmesi, Almanya içinde gizli dağıtımın zorluklan ve derginin İsviçreli yayımcılarını desteklerini çekmesi üzerine Deuts che-Franzo.•sische Jahrbilcher’i sürdüremeyen Marx, Paris’te Almanca çıkartılan Vor wliris! (İleri!) adli gazeteye yazı vermeye başladı. Eylül 1844′te yayın kuruluna katıldığı bu gazeteye, ayni ay içinde birkaç günlüğüne Paris’e geldiğinde tanışıp hemen kaynaştığı Engels’in, Heinricli Heine’nin ve Georg Heiwegh’in yazı göndermesini sağladı. Ağustos 1844′te Vorwarts!’te yayımlanan bir makalesinde, Silezyali dokumacıların ayaklanmasını konu aldı; olayı Alman işi sınıfının burjuvaziye karşı ilk önemli eylemi olarak değerlendirdi ve Alman halkının kurtuluşunu gerçekleştirecek tek dinamik öğenin proletarya olduğunu ileri sürdü.

Paris yıllarında artık ekonomik ilişkilerin bütün ayrıntılarıyla incelenmesi gerektiği sonucuna da varan Marx, yaşamı boyunca uğraşacağı siyasal iktisat konusunda ilk çalışmalarına girişti. John Stuart Mill gibi iktisatçıların temel yetersizliğinin, kapitalizmi tarihsel bir gelişme olarak görmemelerinden ve kapitalist ilişkileri değişmez kabul etmelerinden kaynaklandığını öne sürdü. Paris’te, Fransız ve Alman işçilerinin komünist örgütleriyle temasa geçmişti. İşçilerin düşüncelerini “son derece kaba ve zekadan yoksun” buluyor, ama kişiliklerinden heyecan duyuyordu. Ancak 1932′de, Almanca toplu yapıtları içinde yayımlanabilen Oko nomisch-philosophische Manuskripte aus dem Jahre 1844 (1844 El Yazmaları, 1969) adli, taslak halinde kalmış çalışmasında, ilk kez, üretimin toplumsal süreçteki belirleyici rolüne işaret etti; toplumsal sınıfların maddi temelini özel mülkiyetin ve iş bölümünün oluşturduğunu vurguladı. Sosyal bilimlerin çeşitli dallarına değindiği bu yazmalarında yabancılaşma ve yabancılaşmış emek gibi bazı temel kavramlarını ortaya attı; özel mülkiyet sisteminin ancak geniş kitlelerin devrimci mücadelesiyle ortadan kalkabileceği sonucuna vardı. Engels’le birlikte tasarladığı Die heilige Familie oder Kritik der kritischen Kritik’teyse (1845; Kutsal Aile ya da Ele~tirel Ele~tinnin Ele~tin.si, 1976) işçi sınıfının kapitalist toplumdaki konumundan kaynaklanan tarihsel rolünden söz etti. Verimli denemelerle dolu 1844 yılının son baharında daha çok Marx tarafından yazılan Kuisal Aile, Genç Hegelcilerin öznel (subjektif) idealizminin eleştirisine ve maddeci tarih görüşünü geliştirme adımlarına ayırmıştı. Brüksel yılları ve 1848 devrimlerindeki rolü: Prusya hükümetinin girişimleri sonucu Fransa’daki Guizot yönetiminin Vorwarts! gazetesini kapatarak yazarlarının birçoğunu sınır dışı etmesi üzerine, Marx Subat 1845′te Brüksel’e gitti ve o yıl Prusya vatandaşlığını reddetti. Brüksel’de, artık yoğun bir işbirliği içinde bulunduğu Engels’le birlikte, Marksizmin ilk olgun ürünleri sayılabilecek Die deutsche Ideologie’yi (1845- 46; Alman Ideolojisi 1968, 1987) ve çalışmada geliştirilecek temel önermeleri içeren “The sen jiber Feuerbach”i (“Feuerbach Üzerine Tezler”) yazdı. Kasım 1845-Ağustos 1846 arasında yazılan, ama tam metni 1844 El Yazmaları gibi 1932′ye değin yayımlanamayan Alman İdeolojisi’nin büyük bölümü, çeşitli eğilimlerdeki Alman sosyalistlerine karşı o günün koşullarını yansıtan bir polemik niteliğindeydi. Birinci cildin ilk bölüm ise tarihsel maddeciliği genel bir giriş olarak tasarlanmıştı ve çalışmanın kuramsal özünü içeriyordu. Engels’in deyimiyle, sosyalizmin bir ütopya olmaktan çıkarılıp bilimsel hale getirildiği yapıtta, üretici güçlerin gelişmesiyle toplumsal ilişkilerin niteliğinin de değiştiği, bütün tarihsel gelişmenin üretici güçler ile üretim ilişkileri arasındaki çelişmeden kaynaklandığı görüşüne ilk kez yer verilmişti.

Tarihsel maddeciliğin ilkeleri Alman İdeolojisi’nde açıklığa kavuşturulmuş, ama çalışmayı yayımlama girişimleri sonuçsuz kalmış ve metin Marx’in ifadesiyle “farelerin eleştirim”ne terk edilmişti. 1847′de yayımlanan Misere de la philosophie’deyse (Felsefenin Sefaleti, 1966, 1979) Marx, bu görüşlerini kamuoyu önünde ortaya koyma fırsatını buldu. Proudhon’un ekonomik kurum ve ilişkilere ahlakçı reformcu bir yaklaşımı içeren Philosophie de Ia misere (1847; Sefaletin Felsefesi) adli yapıtına yanıt niteliğinde ki bu çalışmasıyla, işçi sınıfı hareketini gereksinim duyduğu bilimsel temele kavuşturmayı ve küçük burjuva ideolojisine bağımlılıktan kurtarmayı amaçlıyordu. 20. yüz yılın ikinci yarısında, belli bir teknolojik indirgemeciliğe zemin hazırladığı düşünülecek olan, “El değirmeni size, feodal beylerin olduğu bir toplumu; buhar değirmeni makinesi ise, sanayi kapitalistlerinin olduğu bir toplumu verir” biçimindeki yoğun özetlemesine gene bu yapıtta yer verdi. Ayrıca “20 yıl emek vererek Kapitalde geliştirdiği” iktisat kuramının bazı temel önerilerini de, ilk kez Felsefenin Sefaletinde yayımladı. Gene 1847′de Engels’le birlikte, Londra’da göçmen Alman zanaatçıların kurmuş olduğu Doğrular Birliği adli gizli derneğe katildi. Marx, onların üye olması üzerine Komünistler Birliği adini alan örgütün programını hazırlamakla görevlendirildi. Birliğin ikinci kongresinin ardından, Aralık 1847′de Londra’da Engels’le üzerinde çalışmaya başladığı Komünist Manifesto’yu Ocak 1848′de Brüksel’de tamamladı. Temelde Marx’in kaleminden çıkan Manifesto, Londra’daki komünistler tarafından hemen benimsendi.

ŞUBAT 1848 devrimi patlak verince, Marx, Belçika’dan da çıkarıldı. Yeniden Paris’e gitti ve Mart devriminden sonra buradan da ayrılarak Almanya’ya dönüp Köln’e yerleşti. Marx’ın başyazarlığını yaptığı Neue Rheinische Zeitung (Yeni Renan Gazetesi ), 1 HAZİRAN 1848’le 19 MAYIS 1849 tarihleri arasında bu kentte çıktı. Yeni teori, 1848-1849 yıllarının devrimci olayları ve arkasından da dünyanın bütün ülkelerindeki proleter ve demokratik hareketlere parlak bir şekilde doğrulanmış bulunuyordu. Galebe çalan karşı-devrim önce Marx’ın yargılanmasına (9 ŞUBAT 1849’da berat etti ), daha sonra da (16 MAYIS 1849 ) Almanya’dan sınır dışı edilmesine yol açtı. Önce Paris’e gitti, ama 13 HAZİRAN 1849 gösterisinden sonra buradan da kovulunca, yaşamının sonuna dek kaldığı Londra’ya gitti.

Bu dönem yaşamının koşulları son derece ağır ve yıpratıcıydı. Marx ile Engels arasındaki yazışmalar. ( 1913’te yayınlanmıştır ) bunu açıkça gösterir. Marx ve ailesi büyük bir yoksullukla pençeleşiyorlardı; Engels’in sürekli ve yürekten yaptığı mali desteği olmasaydı, Marx Kapital’i hiçbir zaman bitiremeyeceği gibi, belki de sefaletten ölürdü. Üstelik, küçük-burjuva sosyalizmin ve genellikle proleter olmayan sosyalizmin egemen doktrin ve akımları Marx’ı hiç durmadan amansız bir savaşı vermeye zorluyor, zaman zaman en şiddetli ve en inanılmaz kişisel saldırılara karşı koymasını gerektiriyordu. (Herr Vogt). Marx göçmenler çevresinden uzak durarak bir dizi tarihsel çalışmalarda materyalist teorisini, özellikle ekonomi politik incelemelerine eğilerek geliştirdi. Ekonomi politiğin eleştirisine katkı (1859) ve kapital (Kitap I, 1867) adlı yapıtlarda bu bilimde bir devrim yarattı. 1850 yıllarının sonunda ve 1860 yıllarında demokratik hareketlerin yeni ve daha geniş boyutlara ulaşması Marx’ı bir kez daha politik eyleme itti. 1864’te (28 EYLÜL) Londra’da ünlü I. Enternasyonal, uluslararası işçiler birliği kuruldu. Marx bu örgütün ruhuydu. Aynı zamanda ilk bildirinin ve çok sayıda karar, demeç ve manifestoların yazılarıdır. Çeşitli ülkelerin işçi hareketlerini birleştiren, proleter olmayan, Marx – öncesi sosyalizmin çeşitli biçimlerini ( Mazzini, proudhon, Bakunin, İngiliz Liberal Sendikacılığı, Almanya’da sağ kayan lassalleciler vb.) ortak bir eylem çizgisine yöneltmeye çalışan bütün bu hizip ve ekollerin teorilerine karşı çıkan Marx çeşitli ülkelerde işçi sınıfının proleter savaşı için yeni ve tek bir taktik yarattı. Paris Komünü’nün düşmesinden sonra (1871) – ki Marx bu büyük olayın son derece derin, doğru, parlak ve etkin bir devrimci değerlendirmesini yapmıştır. ( Fransa’da savaş 1871) – ve özellikle enternasyonalin bakunincilerin zoruyla bölünmesinden sonra, artık bu örgütün Avrupa’da yaşamını sürdürebilmesi olanakları ortadan kalktı. Lahey’de toplanan 1872 kongresinden sonra Marx, enternasyonal genel konseyinin New York’a naklini kabul ettirdi. I. Enternasyonal tarihsel misyonunu başarmış ve yerini işçi hareketinin bütün ülkelerde çok daha büyük bir önem kazandığı yeni bir döneme bırakmıştı. Nitekim, işçi hareketi bir yandan genişliğine gelişir, yayılırken, bir yandan da çeşitli ulusal devletlerin çerçevesinde sosyalist işçi partileri, yığın partileri kuruluyordu.

Enternasyonal bünyesindeki yoğun faaliyetleri ve daha da büyük çabalar gerektiren teorik çalışmaları, sonunda Marx’ın sağlığına derin bir darbe indirdi. Bir süre yeni belgeler toplayarak ve çeşitli diller öğrenerek (Örneğin Rusça) ekonomi politiği yenileştirmeyi ve kapital’i yazmayı sürdürdü; ancak hastalığı Kapital’i tamamlamasını engelledi.

2 ARALIK 1881 de Marx’ın karısı öldü. 14 MART 1883’te Marx’ta koltuğunda, öldü. Karısıyla birlikte Londra’da Highgate mezarlığına gömüldüler. Marx’ın çocuklarından bir çoğu çok genç yaşta, aile Londra’da büyük bir çekim sıkıntısı çekerken öldüler. Üç kızı İngiliz ve Fransız sosyalistlerle evlendiler: Eleanor Eveling, Lafargue ve Jenny Longeut. Jenny’nin oğlu Fransız Sosyalist Partisi üyeliğine seçildi.

GALILEI’NİN FİZİĞE KATKILARI

Kepler, gezegenlerin güneş etrafında çembersel değil, elips biçiminde yörüngeler çizdiklerini, üniform değil değişen hızlarla hareket ettiklerini kanıtlamakla Aristo’cu geleneğin iki önemli yargısını yıkmıştı. Bu geleneğin sağ duyuya da yakın gelen bir diğer ilkesi de cisimlerin hareketi ile ilgiliydi. Aristo pek haklı olarak hareket halindeki bir cisim itilmezse veya çekilmezse er geç durur demişti. Bu hepimizin günlük gözlemleriyle de doğruladığı bir gerçek.

Aristo’nun cisimlerin hareketi ile ilgili görüşü, görünüş çerçevesinde doğru, fakat temelde sakattı. Hareket halinde bir cismin durması itilmemesinden değil, hareketten alıkoyucu bir takım nedenlerin varlığında ileri geliyordu. Ne var ki gerçek dünyada hareketin tan serbest kalması olanaksızdır. Sadece engelleyici kuvvetler azaltılabilir veya hafifletilebilir. Nitekim pürüzsüz yüzeylerde hareketin daha uzun sürdüğünü hepimiz biliyoruz tüm engellerin giderildiği ideal bir durumda hareket halindeki cisimler hareketlerini sonsuza kadar sürdürürler. Fiziğin bu evrensel ilkesini ilk formüle eden Galilei, yalnız Aristo dinamiğini yıkmakla kalmaz, aynı zamanda bilimin görünüşle bağlı kalamayacağını da gösterir.

Galilei, cisimlerin düşme olayını da aynı yaklaşımla ele alır. Hemen herkes bilir ki, atmosferde serbest bırakılan aynı büyüklükteki iki cisimden daha yoğun olanı yere daha erken ulaşır. Burada da gördüğümüz, gözlenen sonucun, düşmenin yer aldığı ortamın etkisinden dolayı görünüşte kalan bir olgu olmasıdır. İdeal bir durumda, (yani düşmeyi engelleyen hiç bir atmosferik etkenin olmadığı tam bir boşlukta) yoğunlukları ne olursa olsun tüm cisimler aynı düşme mesafesini aynı sürede tamamlarlar. Gözlemler düşmenin sabit bir hızla değil saniyede yaklaşık 10 metre artan bir hızla meydana geldiğini göstermiştir.

Galilei böylece fiziğin iki önemli kanununu keşfetmiş olur. Bunlardan ilki “eylemsizlik ilkesi” ikincisi “Cisimlerin Serbest Düşme Kanunu”dur.

GALILEI’NİN ASTRONOMİYE KATKILARI

Galilei’nin astronomi alanındaki katkılarına gelince, bunlar ilk bakışta daha somut ve çarpıcıdır.

1609’da bir Hollandalı gözlükçünün uzak objeleri büyüten bir mercek icat ettiğini öğrenince, hemen çalışmaya koyulur; ışığın yansıma ve kırılma olguları üzerindeki bilgilerinden yararlanarak ilk teleskopu yapar. Aristo astronomisini temelinden çökerten buluşlar birbirini kovalamaya başlar. Ayın yüzeyinin, öteden beri sanıldığı gibi kusursuz ve pürüzsüz değil, kayalıklı dağ ve vadilerle kaplı olduğu görülür. Samanyolu’nun sayısız yıldız kümelerinden başka bir şey olmadığı ortaya çıkar.

Geleneksel öğretinin, gök cisimlerinin yediden fazla olamayacağı iddiası, Jüpiter gezegeninin etrafında Kepler kanunlarına göre dolanan dört uydusunun saptanması ile bir anda geçerliliğini yitirir. Galilei’nin teleskopu, Kopernik’in Venüs’ün ay gibi değişik görünüşler göstereceği ile ilgili iddiasını doğrular.

Kişinin DNA parmakizinin o kişiye has DNA polimorfizmlerinin* tümünü içerir. Fakat babalik testi gibi benzerlik ya da farklılıklara bakılan testlerde DNA materyali karşılaştırmalı olarak incelenerek yüksek derecede farklılığın tespit edildiği DNA bölgelerine bakılır. Çocuktaki polimorfizmlerin %50′si anneden, %50′si de biyolojik babadan gelir. Anne, olası baba(lar) ve çocuğun DNA polimorfizmleri incelenerek karşılaştırılarak baba olma olasılığı %99 olasılıkla söylenebilirken, olma olasılığı kesin olarak rededilebilir. DNA parmakizi olasi suçlu tespitinde de kullanilabilir

DNA kaynağı olarak genelde kan tercih edilir, fakat kan haricinde dokular (ör. biyopsi, kemik, otopsi materyali vb.) da kullanılabilir. Suçlu tespitinde olay mahalinde kalmis saç, deri örnegi, meni gibi dokularda kullanılır.

*Polimorfizm: Bir gen veya kromozomun bir toplumda, iki veya daha fazla, sık rastlanan allelinin varlığı. Allel sayısı arttıkça toplumda o gen için polimorfizm artar.
——————————————————————————————————————————————————————————————————–
Proteinler

Amino asitlerin birleşmesinden meydana gelmiş karmaşık yapılı organik moleküllerdir. Kelime olarak “en önemli” mânâsına gelen protein, gerçekten de canlının en önemli maddesini teşkil eder. Bütün canlıların hücreleri protein ihtivâ eder. Proteinler hücre stoplazmasında çözünmüş hâlde bulunur. Kas, karaciğer gibi organ ve dokuların % 80-90’ı proteindir. Kemik sistemi ve yağ dokusunda ise protein daha azdır.
Proteinler insan vücûdunda; büyüme, gelişme, açılan yaraların tâmir edilmesi, çeşitli maddelerin sindirim ve sentezi, enfeksiyonlara karşı koyma, sıvı dengesinin sağlanması, zekâ gelişmesi, azot dengesinin sağlanması gibi temel hayâtî unsurlarda mutlaka gereklidir. Ayrıca protein, kan serumundaki katı maddelerin en önemli kısmını oluşturur. Bunlardan fibrinojen, kanın pıhtılaşmasında; albümin ve diğerleri hücre içi ve dışı sıvı-tuz dengesinde görevliyken çok çeşitli bir takım proteinler de kan içinde bâzı maddelerin bir yerden başka bir yere taşınmasını sağlar. Vücûdun adalelerinin kasılmasını ve böylece hareketini sağlayan proteinler, organizmanın diğer canlılardan farklılığını da belirlerler. Her organizma ve organın kendine has proteini vardır.

Proteinlerin yapısı: Proteinin kimyâsal yapısı incelendiğinde % 50 kadarının karbondan; diğer kısmının ise oksijen, azot, hidrojen ve kükürtten meydana geldiği görülür. Proteinler büyük moleküllü bileşiklerdir. Bu büyük molekülü, amino asit denen temel organik bileşikler oluşturur.
Amino asitlerin sayısı pekçoktur, ama 21 çeşidi insan proteininin yapısını meydana getirir. Amino asitlerde tipik olarak bir Karboksil grubu(COOH) bir de Amino grubu (NH2) vardır.
Bir amino asit yapısı, genel olarak RCH (NH2) COOH formülü ile tanımlanır. R harfi değişken grubu simgeler.
Amino asitler birbirlerine NH2 ve COOH grupları arasında kurulan ve adına Peptid bağı denen özel bir bağ ile bağlanırlar. Değişik sayıda ve sırada bir araya gelen amino asitler çok çeşitli proteinler oluşturur.
Amino asitler, insan vücudunda sentez edilip edilmemesine göre ikiye ayrılır.
1. Esansiyel (Eksojen) amino asitler: Vücûtta yapılamadıklarından dışarıdan hazır alınması gerekir. Bu amino asitler; Triptofan, Treonin, Fenil Alanin, Metionin, Lizin, Lösin, İzolösin ve Valindir. Çocuklarda, Histidin de sentez edilmediğinden bu listeye dâhil olur.
2. Esansiyel olmayan amino asitler: Vücûtta temel organik maddelerden yapılabilen amino asitlerdir.
İnsanoğlu protein ihtiyâcını hayvânî ve nebâtî (bitkisel) gıdâlardan temin eder. Farklı besin kaynaklarının hem asit miktarı hem de bu proteinin içindeki esansiyel amino asit miktarı farklıdır. Hayvânî gıdâlar daha fazla proteinliyken meyve ve sebzeler protein bakımından fakirdirler. Baklagillerin protein bakımından zenginliğiyse dikkat çekicidir.
Yetişkin bir insanın, günde kilosu başına 1 gram proteine ihtiyacı vardır. Fakat büyüme ve gelişmesi çok hızlı olduğundan, ilk aylarını yaşayan bir çocukta bu miktar 3 grama kadar çıkar.
Ateşli hastalık, kansızlık, ameliyat, yaralanma, ishal, tiroid bezinin fazla çalışması, barsak parazitleri, gebelik, emziklilik gibi durumlarda da protein ihtiyacı normalin üzerine çıkar.
Vücûdun proteinden faydalanma derecesi proteinin yapısı ile ilgilidir. Vücûtta rahatça sindirilen, lüzumlu diğer proteinlere çevrilebilen proteinler Kaliteli Protein’dir. Kayıp vermeden kullanılabilen ve dışardan alınması şart olan bütün amino asitleri ihtivâ eden proteine Örnek Protein denir. Anne sütü, bebekler için örnek proteini ihtivâ eder. Diğer bir örnek protein yumurta sarısıdır. Diğer yiyeceklerde vücutta yapılamayan bütün amino asitler bulunmadığından çeşitli yiyecekler yemekte fayda vardır.
Proteinlerden faydalanmak için yiyeceklerin seçimi ve hazırlanması çok önemlidir. Meselâ 70 kilo gelen bir kimse, bir günlük protein ihtiyacını 350 gr etten veya 900 gram ekmekten sağlayabilir. Fakat önemli olan vücut için gerekli proteini almanın yanısıra dışardan alınması şart olan amino asitleri de yeteri kadar almaktır. Bu sebeple hayvânî ve nebatî (bitkisel) kaynaklar arasında bir denge kurulmalıdır. Alınan proteinin % 20’si hayvânî proteinlerden, kalanı da nebâtî kaynaklardan sağlanırsa bu denge tesis edilmiş olur. Proteinlerin sindirimi mîdede başlar. Amino asitleri birbirine bağlayan peptid bağlarının açılması peptidaz denen mîde ve barsak enzimleriyle olur. Mîdede pepsinojen olarak salgılanan enzim aktif hâle gelince pepsin adını alır ve protein zincirlerini bölerek daha kısa zincirler oluşturur. Bu hâdise barsaklarda pankreas bezinden salgılanan tripsin ve kimotripsin enzimleriyle devam eder ve proteinlerin sindirimi tamamlanır.
Proteinli yiyeceklerin pişirilmesi de, proteinden faydalanmayı etkiler. Bâzı vitaminlerin ve yağsız diyetin proteinden faydalanmayı azalttığı söylenmektedir. Yağda kızartmalarda, yanıncaya kadar olan pişirmelerde protein kaybı olur. Meselâ 150°C ve yukarılarda kayıp daha fazladır.
Bâzı yiyecekler bekletilince (süt tozu gibi) zamanla protein değerlerinden kaybederler. Sıcak bir yerde saklanıyorlarsa bu kayıp daha fazladır.
Mayalanmış yiyeceklerde amino asitler serbest duruma geçtiğinden proteinden faydalanma artar. Meselâ, ekmek hazırlanırken mayalandığı için protein bakımından faydalı hâle gelmiştir.
Proteinlerden yeterince yararlanmak için enerji verici gıdâlardan (karbonhidratlı, yağlı gıdâlar) yeteri kadar alınmalıdır. Aksi hâlde protein vücûtta enerji için kullanılır ve asıl vazifelerini göremez.
Protein vücutta pek depo edilemez. Bu sebeple alınmadığı takdirde özellikle çocuklarda eksiklik belirtileri ortaya çıkar.
Önce vücutta azot dengesi bozulur. Vücut kaybettiği azotu yerine koyamaz. Çünkü vücûdun asıl azot kaynağı proteinlerdir. Daha sonra gözle görülür belirtiler başlar. Kişinin zihnî yoğunlaşma yeteneği kaybolur. Sabahleyin yeterli protein almadan okula gidenlerin diğerlerine göre daha başarısız oldukları görülmüştür. Protein eksikliği olan kimsede neşesizlik, mizac değişiklikleri, çabuk yorulma gibi belirtiler olur. Kan proteinlerinin miktarı düşer. Daha sonraki dönemlerde ise belirgin kansızlık, hastalıklara eğilim, kan şekeri azalması, kan basıncı düşmesi, göz bozuklukları, diş etleri rahatsızlıkları gibi durumlar görülür.
Kronik protein eksikliği vücûtta öncelikle karaciğeri etkiler. Karaciğerin büyümesine, yağlanmasına ve bâzı siroz benzeri değişikliklerine sebep olur. Protein eksikliğine bağlı bu belirtiler ancak ihtiyacın çok olduğu devirlerde uzun süre protein alınmaması sonucu olur. Her şey gibi proteinin de fazlasının zararlı olduğu tespit edilmiştir. Çok fazla protein alındığında böbrekler fazla miktarda protein yıkılma ürünleri (üre, ürik asit) ile karşı karşıya kalır. Özellikle yaşlılarda zâten böbrek fonksiyonları yavaşlamıştır. Bu durum gut hastalığına, böbrek taşı teşekkülüne zemin hazırlayabilir. Fakat et yiyen yaşlıların, bundan vazgeçince kendilerini daha dinç ve sağlıklı hissettikleri görülmüştür.

Bazı yiyeceklerin 100 gramındaki protein miktarı:
Yumurta……………..12,3 gr
Dana eti……………..19 gr
Balık eti………………19 gr
İnek sütü…………….3,5 gr
Beyaz peynir…………20 gr
Kaşar peyniri…………31 gr
Çökelek……………….35 gr
Kuru fasulye………….22,6 gr
Fındık…………………12,6 gr
Mısır……………………9,5 gr
Makarna………………11 gr
Ekmek…………………7,8 gr
Ispanak……………….3 gr
Tâze meyveler……….0,2-0,8 gr
———————————————————————————————————————

In this study the principles,guidelines ,which were set up to prevent the children from the bad influences of the advertisements directed to them , are presented.

1. Advertising in the Schools

Because children spend 20 percent of their time in schools, advertisers have been eager to pursue school-based marketing in many forms. Although traditionally there have been links between business and education in U.S. , commercialism in schools has recently skyrocketed and has spurred public debate. In 1989, controversy arose when Whittle Communications (now Channel One Communications) announced the test marketing in six school districts of “Channel One” a 12-minute daily news show for students in grades 6 through 12 that included two minutes of age-appropriate ads for products like jeans and soft drinks. In exchange for airing the program each day at the same time for three years, Channel One Communications gives schools a satellite dish, a cable hookup, a television monitor for each classroom, and an agreement to service the equipment for three years. While some state school systems originally said no to “Channel One,” the Consumers Union Education Services  notes that Channel One Communications reports its program is viewed in 350,000 classrooms. A further concern is that the presence of “Channel One” in classrooms may be evident more in some neighborhoods than in others. For example, one study in 1993 found that among those schools showing “Channel One,” a disproportionate number are located in areas of high poverty.

Although “Channel One” has attracted a great deal of public attention, in-school advertising takes many other forms as well. According to James McNeal (1990):

In-school advertising is being talked about more, and in a more critical manner, because of the increasing amounts of it and because of the advent of television advertising in schools. (Criticisms of TV advertising in schools seem to be directed mainly at Whittle…because of its intrusive nature and because the firm flaunts its ability to buy its way into schools.) In-school advertising takes an endless number of forms: scoreboards and billboards in athletic areas, posters, pamphlets, book covers, lesson plans, films, and vending machines.

Although some educators defend the use of commercially produced materials as a way of providing useful supplements to the curriculum or as a way of raising funds and building needed bridges to businesses, other educators oppose it, fearing that market values may, for the most part, take the place of democratic values in the schools. Those who defend the trend argue that commercialism is highly prevalent throughout our society and a bit more advertising in the schools should not adversely affect students. Critics of the trend, however, point to increased pressure on teachers’ and administrators’ time as they sort through offers from businesses. Many educators do not want to participate in offering up students as a captive audience.

2.1.        Types Of Advertising in Schools

The report, which is a follow-up to the earlier report, “Selling America’s Kids” (CUES, 1990), divides the examples of in-school commercialism into four categories:

IN-SCHOOL ADS. In-school ads are conspicuous forms of advertising that can be seen on billboards, on school buses, on scoreboards, and in school hallways. In-school ads include ads on book covers and in piped-in radio programming. Advertising is also found in product coupons and in give-aways that are distributed in schools.

ADS IN CLASSROOM MATERIALS AND PROGRAMS. Ads in classroom materials include any commercial messages in magazines or video programming used in school. The ads in “Channel One” fall into this category.

CORPORATE-SPONSORED EDUCATIONAL MATERIALS AND PROGRAMS. Promotional messages appearing in sponsored educational materials may be more subtle than those in the previous categories. Sponsored educational materials include free or low-cost items which can be used for instruction. These teaching aids may take the form of multimedia teaching kits, videotapes, software, books, posters, reproducible activity sheets, and workbooks. While some of these materials may be ad-free, others may contain advertising for the producer of the item, or they may contain biased information aimed at swaying students toward a company’s products or services.

CORPORATE-SPONSORED CONTESTS AND INCENTIVE PROGRAMS. Contests and incentive programs bring brand names into the schools along with the promise of such rewards as free pizzas, cash, points toward buying educational equipment, or trips and other prizes.

2.2.         Conclusion

With the expanding presence of advertising targeted to younger and younger children, schools have become involved in serving up students as captive audiences to advertisers. It is time to pause and reflect on the appropriateness of various kinds of connections between businesses and schools, and the influence those connections might have on the integrity of education in a democracy. In light of the controversial nature of the issue, as well as the underlying ambivalence toward it, public discussion and workable policies are needed.

1. Advertising to Children

According to the Federal Trade Commission documents , Pay-per-call services cannot be directed to children under 12, unless the service is a “bona fide educational service.” Likewise, ads for 900-number services cannot be directed to children under 12, unless the service is a bona fide educational service.

3.1.        Bona Fide Educational Services

A bona fide educational service provides information or instruction that is related to education, subjects of academic study, or other related areas of school study. Bona fide educational services are narrow exceptions to the prohibition against directing 900-number services to children under 12.

The pay-per-call service must be truly educational in nature to meet this exception. For example, a “homework-helper” line, where a child might get help with a homework question or problem, is the kind of service that might be permitted under the rule. (Of course, such services must be staffed with persons qualified to answer the variety of questions that might arise in typical elementary school homework assignments.)

On the other hand, a service that is primarily entertainment—but has an incidental educational component—is not allowed under the exception. For example, some services might offer children the opportunity to talk with, or listen to a message from, a popular cartoon character or TV star. These would not be considered bona fide educational services merely because they include some factual information in the program. A quiz program, inducing children to call and answer questions in order to receive a prize, probably would not be considered a bona fide educational service merely because some of the questions pertain to areas that might be studied in elementary school.

3.2. Ads and Services Directed to Children

When TV or radio programs have audiences that are more than 50% children under 12, pay-per-call services cannot place ads during or immediately before or after these shows. Similarly, ads cannot be placed in periodicals or publications if more than 50% of the readers are children under 12.

The composition of the audience or readership will be determined by existing data. If data about the audience does not exist or if it does not show that more than 50% of the audience or readers are under 12, then the commission will examine various factors to determine whether the ad is directed to children under 12. These factors involve both the content and the placement of the ad. They include whether the ad is found:

• In a book, magazine, or comic book (or any other kind of publication) that is directed to children under 12;
• During or immediately before or after a TV program directed to children under 12. This could include animated programs and after-school programs;
• On a television station or a cable channel that is directed to children under 12;
• During or immediately before or after a radio program directed to children under 12 or on a radio station that is directed to children under 12;
• On a videotape that is directed to children under 12 or preceding a movie directed to children under 12 that is shown in a movie theater;
• On product packaging directed to children under 12. This includes the packaging of toys that generally are purchased by or for children under 12. It also could include the packaging of certain food products, such as cereals that are eaten primarily by children; and
• To be directed to children under 12, based on the ad’s content, subject matter, visual effects, age of models, language, characters, and tone. This could include ads using child stars, cartoon characters, or themes that are particularly interesting to young children, such as Santa, the Easter Bunny, and dinosaurs.

The pay-per-call service itself will be considered directed to children under 12 if it is advertised in the manner described above. Also, the Commission will look at the content of the pay-per-call program, whether it uses themes, characters, language, featured personalities, or anything else that is likely to appeal primarily to children.

3.3. Directing Ads To Those Under 18

Under the Rule, it is permissible to direct pay-per-call services to children between the ages of 12 and 18. Ads directed primarily to those under 18 must have a disclosure that individuals under 18 need a parent or guardian’s permission to call a pay-per-call number.

3.4. Presentation of Parental Permission Disclosure

The parental permission disclosure must be made in the following manner

Television and Videotape Ads

Each letter or numeral of the disclosure must be at least one-half the size of the largest 900 number. The video disclosure must remain on the screen for sufficient time to allow viewers to read and understand the message.

There must be at least one audio disclosure given simultaneously with a video disclosure. The audio disclosure is not necessary if the length of the ad is 15 seconds or less and the 900 number is not stated in the audio portion; or if the 900 number or any other information about the pay-per-call service is not presented by audio— that is, the ad is solely video, and any accompanying sound is unrelated to the pay-per-call ad.

Print Ads

Each letter or numeral of the disclosure must be at least one-half the size of the largest 900 number. When one-half the size of the number would be too small to be legible, such as in classified ads, the disclosure must be in a type size that is large enough to be read, perhaps even the same size as the 900 number.

Radio Ads

There are no additional requirements beyond the general requirements for language, volume, and rate of speaking, listed under the general disclosure requirements.

3.5. When the Parental Permission Disclosure Is Required

The parental permission disclosure must be in any ad that appears during or immediately before or after a TV or radio program where more than 50% of the audience is under 18. Likewise, ads placed in periodicals or publications where more than 50% of the readers are under 18 must include the disclosure.

If data about the audience does not exist or if it does not show that more than 50% of the audience or readers are under 18, then the Commission will consider various factors to determine whether the ad is directed to individuals under 18. These factors are similar to those identifying an ad directed to children under 12. The factors involve both the content and the placement of the ad. They include whether the ad is found:

• In a book, magazine, or comic book (or any other kind of publication) that is directed primarily to those under 18;
• During or immediately before or after a TV program directed to those under 18. This could include mid-afternoon weekday TV shows;
• On a television station or a cable channel that is directed primarily to those under 18;
• On a radio station that is directed primarily to those under 18;
• On a videotape that is directed primarily to those under 18, or precedes a movie directed primarily to those under 18 that is shown in a movie theater; and
• To be directed to those under 18, based on the ad’s content, the subject matter, visual effects, age of models, language, characters, and tone. This could include ads using a teenage star.

The rule does not require any particular language for this disclosure. However, the ad must clearly convey the message that parental permission is required for anyone under 18 to call the 900 number. A phrase such as “must be 18 to call” would not be sufficient. If you are uncertain whether the disclosure is necessary in a particular ad, it would be sensible to include it.

1. Toy Ads on Television

Toys advertised on television can be an important part of a child’s “wish list” for birthdays or holidays. And television advertisements are an important source of information about toys. After all, they show children new products and help illustrate what these products can do. But some children, especially young ones, may have trouble separating fact from fantasy in ads –that is, figuring out how a toy works outside its imaginary setting or determining whether toy parts shown are sold separately.

To prevent disappointments, we can help the children better understand what they see on television ads. For example, we may explain that toys advertised on TV, like all products, are made to seem as appealing as possible. We also may point out that the purpose of advertising is to sell products, and that not all information about a toy may be included in the ad.

4.1. Evaluating Television Ads

We may help the children evaluate toy advertisements by talking about the following issues:

• Toy ads may exaggerate a toy’s performance. A toy on a television ad may seem to make elaborate sounds or move by itself, when it can’t. We may want to talk about how special sound effects, production techniques, camera work, or editing can be used to enhance a toy’s operation. Many ads show toys being used in imaginary settings in ways that don’t represent how they may work in your home. Help the children focus on the part of an ad that shows a toy’s real-life operation.
• Toys may require special skills or extensive practice. In some ads, toys may look easy to play with or operate. The truth is they may require hours of practice before they can be used as shown. Remind the children that because of different levels of skills and talents, not all toys are appropriate for all kids.
• Toys may not be sold with all the pieces displayed in the ad. We may want to help the child determine what pieces actually come with a toy. Some toys may be shown with parts from more than one package. Others may be depicted in elaborate play settings that we can’t replicate at home. We may tell the children to watch and listen for key phrases like “pieces sold separately” or “batteries not included.”
• Toys may have to be assembled. Toys in ads may look ready to be played with. The fact is that many require assembly before play can begin. In some cases, the assembly may be difficult or time consuming. Children should pay attention to whether an ad says “some assembly required.”

4.2. Buying Toys

It’s fun to buy–and receive–toys. Here’s how to make the most of upcoming toy purchasing and gift-giving occasions–and lessen the chances of frustration or disappointment.

• Talk to the children about advertising they see on television. Once they own a particular toy, talk about its performance. Does it perform the way they thought it would? What kind of information do they need before they buy another toy? Is another toy a better buy?
• Do research before making a purchase. Encourage the child to look carefully at a toy and its package in the store–and to ask friends for their experiences. Try to determine how the toy actually performs, what pieces come with it, and how much assembly is required.
• Check the recommended age level on the toy package. This is the manufacturer’s guide to appropriateness and required skill level.

1. Joe Camel in Ads  by Bill Walsh

Most advertisers are moral people, and their advertising is simply a way to publicize their product or service. But when a company advertises poison to young children, we need to draw the line. We need to stop — or at least expose — this scurrilous, immoral, and downright evil practice.

In 1988, Camel cigarettes were in trouble. They were perceived as an “old man’s” cigarette, and sales were slipping. The R. J. Reynolds people knew that most people who start smoking start early, certainly before they’re mature, and usually even before high school. Every year, a million kids under the age of 18 start smoking. According to a study by the University of Michigan, the peak periods for kids to start smoking is in the sixth and seventh grade.

So what these ethically bankrupt scumbuckets did was to create a cartoon character (Joe Camel) to sell their cancerettes to young people. They gave him a face that’s a clear example of the subliminal power of building a character around human genitalia. They dressed him up in cool clothes and put sunglasses on him. And they pumped millions and millions of dollars into the ad campaign (last year they spent 40 million bucks on Joe, up 63% from the year before).

Sad to say, their strategy has worked. Sales of Camels are up (get this!) 8000% among teenagers! That’s not a typographical error — it’s eight thousand percent.

One out four kids aged 12 – 17 say that they smoke Camels.

In a recent brand recognition study, 67% of adults knew who Joe Camel was and what he was selling. Among 6-year-olds, that recognition factor increased to 91%, bringing Joe Camel equal to Mickey Mouse in being recognizable to children.

Even if Joe wasn’t selling poison, the ads themselves are reprehensible. One shows Joe on a beach, with a sexy blonde, and contained Joe’s advice to teenagers on how to be “cool.” (“Run into the water and drag her back to shore as if you’ve saved her from drowning. The more she kicks and screams, the better.”). Joe calls this “cool.” I hope the rest of us would call this “assault.” The ad was run in the National Lampoon and Rolling Stone magazine — publications aimed at teenagers. But Joe Camel is selling poison. That’s bad enough. But he’s selling it to kids. Actually, the R.J. Reynolds people are the ones marketing addiction, pain and death to children. Their cartoon character is just their pimp to lure kids to destruction.

It’s not fair. It’s a scummy thing to do — to use a cartoon character to hook young kids. I mean, I got hooked by the Marlboro Man twenty-six years ago, but I was 18 at the time. Practically an adult. And if the cigarette manufacturers want to try to sell their legal but destructive poison to adults, well, that’s nearly a fair fight. Their four billion dollar advertising budget against our common sense. Marketing nicotine addiction to adults is terrible, but selling it to children is beneath contempt.

One tragedy is that there’s no good way to fight these scuzzbags. Last May, the Federal Trade Commission secretly voted not to ban the use of Joe Camel to sell poison. And although the United States Supreme Court ruled just last month that people could sue R.J. Reynolds for the use of a cartoon character, any court battle will take time and money. Boycotts won’t work, because (oddly enough) addicts need a continuing supply of the product. And besides, R. J. Reynolds is a huge conglomerate, owning Nabisco Foods and much, much more.

So here’s my plan for the R.J. Reynolds people: Just stop it. Knock it off. Play fair. Here’s a deal: We’ll let you sell your poison to adults if you’ll leave the kids alone. Wait until they develop enough intelligence and media savvy to know what it is you’re really selling — and what it will do to them. Give them a break. Give them a chance.

And don’t deny what you’re doing by saying that you’re really selling only to young adults rather than to little kids. Even we smokers aren’t stupid enough to believe that!

1. TV-Related Toys and The “I Want That” Syndrome

by Gloria DeGaetano

Whether it’s a toy in a commercial or one based on their favorite cartoon character, what children see on television can easily lead to “I want that.” Toddlers and preschoolers are especially vulnerable to TV’s temptations, because they gravitate more to the right-brain world of color, images, and emotion than to the left-brain world of thinking and analysis. When they play with TV-related toys, all too often they simply imitate what they’ve seen on TV, unthinkingly mimicking the seducing visual images.

It is never too early for parents to address this issue with their youngsters. Parents can help kids spot merchandising “tricks,” steer children to toys based on educational or pro-social TV shows, and direct creative play away from Madison Avenue imitation. Here are a few simple strategies to help guide little ones from mindless consumerism to mindful ways to think for themselves.

Help children distinguish the commercial from the program. When programs and commercials show the same beloved characters, youngsters hardly notice the change from telling to selling. Research shows that without adult guidance, children under the age of six won’t understand the selling in tent of commercials, nor will they easily distinguish commercials from programs. When you are watching TV with your child, have him or her jump up when commercials come on and sit back down when the program resumes. Ask children what they think the ad is selling. Point out commercials that are selling toys based on favorite programs by saying, “This isn’t the Power Rangers show, is it? It’s a commercial that wants us to buy toys that look like the Power Rangers.”

Encourage children to think about why they want a toy. Before deciding to get the toy, have your child draw a picture of what he or she will do with it. Then discuss the picture with your child. By developing a visual cue to start from, kids can better articulate what they anticipate from the toy. Then you can discuss the important questions: “Do you want it just because you saw it on TV? Or do you want it because it looks like fun?” This can be an important first step for building resistance and thinking skills for the next popular TV/toy tie-in your child encounters.

Have your child pretend to be a toy manufacturer. After explaining that all the toys are made by someone, let your child pretend to be a toy manufacturer and interview him or her for an important magazine article. Ask questions such as: Why did you decide to make cartoons out of these cartoon figures? When children see the cartoon, does that make them want the toy? Do you have toy ideas for other kids’ shows?

Give your child a reality check. Take your child to see the real toy. When they get to the store, youngsters are often disappointed–”It looked a lot bigger on TV.” If you can, tape the commercial and play it back after your toy-store excursion. Then discuss the difference together. Ask “Why do you think it looked so different on the commercial?” or “Do you think the story is still worth spending that much money on?”

Help children consider what they value. Frequently what children value is not something they saw advertised on a toy commercial. An old wagon bought at a garage sale, a stuffed bunny Daddy won at a fair, a worn, well-used bedtime storybook, are precious because of the memories associated with them. Have your child sort through their toys and decide which of them are special. Yes, some media toys might be labeled “special” and that’s okay. The point is that the children, not the marketing experts, ascribe specialness to their toys.

Limit your children’s viewing of TV shows linked to toys you find objectionable. The theory here, of course, is if they don’t see it, they won’t want it. If your children watch only nonviolent, imaginative, and/or educational television, then toys based on those shows will likely inspire the same sort of play. If you decide to buy one of these TV toys, explain why this one meets your standards. “Beauty and the Beast teaches us that what’s inside a person is more important than how he or she looks. Isn’t that a nice thing to think about when you play with these toys?”

If you can’t beat ‘em, use ‘em. Even if you limit their viewing at home, children will be enticed to buy all kinds of toys when they watch TV at a friend’s house, when you take them to the mall, or when they go out for fast-food. It’s difficult for parents not to buy at least some TV toys. We can do plenty to enhance children’s creativity and problem-solving abilities using these toys. If you do buy the action figure you’re child thinks he can’t live without, try not to buy the props, and especially not weapons. Drawing the line here enables you to use other, nonviolent props to guide your child toward socially acceptable behaviors.

Encourage your child to use toys in different contexts. Let toy soldiers help make cookies. See if the Power Rangers want to help plant flowers. Fashion dolls could operate a grocery store using packages and cans from the kitchen pantry; with a desk, paper, and pens stuffed animals could become novelists or artists. Put the action figures with the stuffed animals–the animals are the zoo, the figures, the zoo keepers. Put the figures with other media -related toys, such as Barney or Disney characters. Each character can tell the other why their show (or movie) is the best!

Engage in creative play with your child. Research shows that when parents play 10 to 20 minutes daily with their preschoolers, the children are more cooperative and advanced in social skills. I learned this firsthand when my sons were young and were “into” Star Wars. I became Princess Leia. They told me which dress to wear and not to forget my shiny back-patent shoes! (They made sure I looked the part.) As we played, the boys, then ages 3 and 5, directed what I said and to whom. Yet, I could question their motives and they responded well. Two basic things go on when little ones play: the actual fantasy itself and the stage-whispered directions. When youngsters control both while a parent is present, they learn good leadership and group interaction skills. Plus, when parents give up control for only a few minutes a day, children are more willing for them to take back control for the rest of the day!

Read nonviolent, fun books and have your child role-play the story as you read. When your child play acts what the book character is doing, it gives them a chance to use their own imaginations within the security of a predictable story structure. By doing this on a regular basis, parents give their children a supply of non-violent ideas and characters to infuse into their creative play experiences.

Point out other places that can give children play ideas. A trip to the zoo, a walk in the park, time spent with grandparents–a child’s life experiences–are rich sources of ideas for self-expression through creative play. For instance, after a visit with Grandma, encourage your children to use toys, dolls, and props to reenact their favorite parts of the visit. When children realize that their play need not always imitate the narrow scripts of television programs, a vast world opens up to them based on their own experiences and imaginations!

1. Foods Targeting Children  by Judann Polack

Mothers are known for instructing children not to play with their food. But increasingly marketers are encouraging them to.

While tyke-targeted shapes, sizes and colors of conventional package foods are nothing new, food marketers going after the videogame-savvy kids of today are going a step further. A next generation of “interactive” foods are hitting supermarket shelves, in colors, shapes or flavors that magically metamorphose into another.

Kellogg Co.’s Wild Magicburst Pop-Tarts, being introduced this month, feature sprinkles that shift to vivid hues when toasted. General Mills’ Squeez-It drink, which already marketed a color-changing crystal that kids drop into the potion, is now advertising a taste-altering tablet.

New for summer, from Unilever’s Good Humor division, is a Popsicle product called Tongue Splashers, an ice pop shaped like lips, tongue and neck. But “the best part,” according to the marketer, is a gumball hidden inside the tongue that “paints kids’ lips and tongues an awesome hue.”

FOR A NEW GENERATION

“These products are like what Tootsie Pops were to our generation,” said baby boomer Julie Halpin, CEO of Gepetto Group, New York, a kids marketing specialist.

Experts on marketing to kids believe the floodgates are opening for similar food products as children gain clout as consumers.

“Marketers are just waking up to the enormous possibility of kids-targeted products,” said Johann Wachs, VP-strategic planning at Saatchi & Saatchi’s Kid Connection unit, also New York. “As kids become more powerful as consumers, they are being targeted more directly.”

Kids aged 7 to 12 account for $8.9 billion in spending annually, according to Just Kid Inc.’s Global Kids Study, shelling out 26% , or $2.3 billion, of that toward purchases of snacks and beverages alone.

TEENS SUPERMARKET FORCE, TOO

And it’s not only young kids that wield purchasing power. Teens, too, are becoming more of a force in the supermarket.

Julie Klyce, editor of newsletter Selling to Kids, cited a recent Channel One figure that teens account for $58 billion in grocery-store purchasing.

Food companies seeking their fair share of the kids’ lunch money are pursuing innovation full-tilt to stand out.

“Kids marketing in general is becoming more sophisticated,” Ms. Halpin said. “There are more people and more product categories competing for share of mind, so the need for creativity is higher. Ten years ago, cereal and cookies were marketed to kids–now there are banks, computers and software. The stakes have been raised.”

Psychological components also are at work. Denise Fedewa, VP-planning director at Leo Burnett USA, Chicago, which counts among its clients such kid-directed marketers as Keebler Co., Kellogg Co. and McDonald’s Corp., said moms are now more likely to allow kids to eat foods that might once have been considered off-limits.

FOOD FIGHT NOT WORTH IT

“Moms have loosened nutritional controls,” she said, trying to avoid eating disorders in their offspring. “They now believe there are so many battles to fight, is fighting over food really worth it?”

And there’s a payoff for kids in playing with their food, Mr. Wachs said.

“Food is so charged with rules, regulations and canons of behavior that whenever there’s a break from the [food] routine, it empowers kids,” he noted.

Kraft Foods has come up with a cupboardful of kids products–from Kool-Aid and Pebbles cereals to “Rugrats”-shaped Macaroni & Cheese–but hasn’t introduced any shape- or color-changing foods.

“Children like the fantastical because it’s safe and entertaining at the same time,” said Deb Sawch, director of marketing development at Kraft, who cautioned that new bells and whistles and alterations alone won’t sell a food to children.

“Above all, it has to taste good,” she said. “Kids won’t be fooled.”

Because many marketers take the “in and out” approach to children‘s chow–meaning unusual products sold for a limited-time, such as holidays–there isn’t always a large ad campaign behind them. But there are exceptions.

General Mills is now running a campaign on national TV for its taste-changing Squeez-It; the commercials use humor, showing an old man’s false teeth flying out of his mouth and ending up in a child’s drink.

The marketer also has been advertising its Go-Gurt, a kids yogurt packaged in a toothpaste-like tube. Both are handled by Saatchi & Saatchi, New York.

Likewise, Quaker Oats has been running a TV commercial for its Dino Eggs, containing “eggs” that hatch in hot water to reveal edible dinosaurs.

Foote, Cone & Belding, Chicago, created the spot, which shows the eggs quivering in a bowl as the resounding steps of an unseen dinosaur shake it–a la “Jurassic Park.”

Although the cool factor allows for word-of-mouth advertising for these foods, Mr. Wachs said paid advertising is not only necessary but can enhance that effect.

DON’T TAKE THE RISK

“Kids are exposed to so many messages” that it’s risky to rely only on word-of-mouth, he said. Besides, “Kids love the sheer bigness of a brand that advertises. It gives them something to talk about in the schoolyard.”

As the younger set becomes more courted by marketers, Ms. Halpin suggests the element of play will be injected into the marketing of other product categories. “What’s happening is a convergence in `kid culture’ overall,” she said, predicting that child’s play will come into play in many markets.

After all, adults play with their food, too

8. Could the Ads to Children be banned by the Government?

The Norwegian government is expected to pass a new law in March that will place a total ban on advertising aimed at children under 12 years of age. The proposed ban would be extended from current restrictions on TV and radio advertising to include all media, including outdoor and print. The initiative follows the completion of a report by a special committee recommending tougher restrictions on advertising aimed at children.

Last November, the Swedish Government produced a discussion document it intends to use in its campaign to persuade the European Union to restrict advertising aimed at children. Sweden, which has taken over the six-month presidency of the EU, already has the most stringent laws in Europe governing ads targeted specifically at children. Under Swedish law, no advert can be aimed at children under 12. That includes ads for toys, food, electronic games and magazines that might appeal to children.

1. Specific Rules about Advertising to Children by A.S.A.

47.1 : The way in which children perceive and react to advertisements is influenced by their age, experience and the context in which the message is delivered. The ASA will take these factors into account when assessing advertisements.
(SPECIFIC RULES – CHILDREN)

47.2 : Advertisements and promotions addressed to or featuring children should contain nothing that is likely to result in their physical, mental or moral harm:
a) they should not be encouraged to enter strange places or talk to strangers. Care is needed when they are asked to make collections, enter schemes or gather labels, wrappers, coupons and the like
b) they should not be shown in hazardous situations or behaving dangerously in the home or outside except to promote safety. Children should not be shown unattended in street scenes unless they are old enough to take responsibility for their own safety. Pedestrians and cyclists should be seen to observe the Highway Code
c) they should not be shown using or in close proximity to dangerous substances or equipment without direct adult supervision. Examples include matches, petrol, certain medicines and household substances as well as certain electrical appliances and machinery, including agricultural equipment
d) they should not be encouraged to copy any practice that might be unsafe for a child.
(SPECIFIC RULES – CHILDREN)
47.2a : Advertisements and promotions addressed to or featuring children should contain nothing that is likely to result in their physical, mental or moral harm:
a) they should not be encouraged to enter strange places or talk to strangers. Care is needed when they are asked to make collections, enter schemes or gather labels, wrappers, coupons and the like
b) they should not be shown in hazardous situations or behaving dangerously in the home or outside except to promote safety. Children should not be shown unattended in street scenes unless they are old enough to take responsibility for their own safety. Pedestrians and cyclists should be seen to observe the Highway Code
c) they should not be shown using or in close proximity to dangerous substances or equipment without direct adult supervision. Examples include matches, petrol, certain medicines and household substances as well as certain electrical appliances and machinery, including agricultural equipment
d) they should not be encouraged to copy any practice that might be unsafe for a child.
(SPECIFIC RULES – CHILDREN)

47.2b : Advertisements and promotions addressed to or featuring children should contain nothing that is likely to result in their physical, mental or moral harm:
a) they should not be encouraged to enter strange places or talk to strangers. Care is needed when they are asked to make collections, enter schemes or gather labels, wrappers, coupons and the like
b) they should not be shown in hazardous situations or behaving dangerously in the home or outside except to promote safety. Children should not be shown unattended in street scenes unless they are old enough to take responsibility for their own safety. Pedestrians and cyclists should be seen to observe the Highway Code
c) they should not be shown using or in close proximity to dangerous substances or equipment without direct adult supervision. Examples include matches, petrol, certain medicines and household substances as well as certain electrical appliances and machinery, including agricultural equipment
d) they should not be encouraged to copy any practice that might be unsafe for a child.
(SPECIFIC RULES – CHILDREN)

47.2c : Advertisements and promotions addressed to or featuring children should contain nothing that is likely to result in their physical, mental or moral harm:
a) they should not be encouraged to enter strange places or talk to strangers. Care is needed when they are asked to make collections, enter schemes or gather labels, wrappers, coupons and the like
b) they should not be shown in hazardous situations or behaving dangerously in the home or outside except to promote safety. Children should not be shown unattended in street scenes unless they are old enough to take responsibility for their own safety. Pedestrians and cyclists should be seen to observe the Highway Code
c) they should not be shown using or in close proximity to dangerous substances or equipment without direct adult supervision. Examples include matches, petrol, certain medicines and household substances as well as certain electrical appliances and machinery, including agricultural equipment
d) they should not be encouraged to copy any practice that might be unsafe for a child.
(SPECIFIC RULES – CHILDREN)

47.2d : Advertisements and promotions addressed to or featuring children should contain nothing that is likely to result in their physical, mental or moral harm:
a) they should not be encouraged to enter strange places or talk to strangers. Care is needed when they are asked to make collections, enter schemes or gather labels, wrappers, coupons and the like
b) they should not be shown in hazardous situations or behaving dangerously in the home or outside except to promote safety. Children should not be shown unattended in street scenes unless they are old enough to take responsibility for their own safety. Pedestrians and cyclists should be seen to observe the Highway Code
c) they should not be shown using or in close proximity to dangerous substances or equipment without direct adult supervision. Examples include matches, petrol, certain medicines and household substances as well as certain electrical appliances and machinery, including agricultural equipment
d) they should not be encouraged to copy any practice that might be unsafe for a child.
(SPECIFIC RULES – CHILDREN)

47.3 : Advertisements and promotions addressed to or featuring children should not exploit their credulity, loyalty, vulnerability or lack of experience:
a) they should not be made to feel inferior or unpopular for not buying the advertised product
b) they should not be made to feel that they are lacking in courage, duty or loyalty if they do not buy or do not encourage others to buy a particular product
c) it should be made easy for them to judge the size, characteristics and performance of any product advertised and to distinguish between real-life situations and fantasy
d) adult permission should be obtained before they are committed to purchasing complex and costly goods and services.
(SPECIFIC RULES – CHILDREN)

47.3a : Advertisements and promotions addressed to or featuring children should not exploit their credulity, loyalty, vulnerability or lack of experience:
a) they should not be made to feel inferior or unpopular for not buying the advertised product
b) they should not be made to feel that they are lacking in courage, duty or loyalty if they do not buy or do not encourage others to buy a particular product
c) it should be made easy for them to judge the size, characteristics and performance of any product advertised and to distinguish between real-life situations and fantasy
d) adult permission should be obtained before they are committed to purchasing complex and costly goods and services.
(SPECIFIC RULES – CHILDREN)

47.3b : Advertisements and promotions addressed to or featuring children should not exploit their credulity, loyalty, vulnerability or lack of experience:
a) they should not be made to feel inferior or unpopular for not buying the advertised product
b) they should not be made to feel that they are lacking in courage, duty or loyalty if they do not buy or do not encourage others to buy a particular product
c) it should be made easy for them to judge the size, characteristics and performance of any product advertised and to distinguish between real-life situations and fantasy
d) adult permission should be obtained before they are committed to purchasing complex and costly goods and services.
47.3c : Advertisements and promotions addressed to or featuring children should not exploit their credulity, loyalty, vulnerability or lack of experience:
a) they should not be made to feel inferior or unpopular for not buying the advertised product
b) they should not be made to feel that they are lacking in courage, duty or loyalty if they do not buy or do not encourage others to buy a particular product
c) it should be made easy for them to judge the size, characteristics and performance of any product advertised and to distinguish between real-life situations and fantasy
d) adult permission should be obtained before they are committed to purchasing complex and costly goods and services.
(SPECIFIC RULES – CHILDREN)

47.3d : Advertisements and promotions addressed to or featuring children should not exploit their credulity, loyalty, vulnerability or lack of experience:
a) they should not be made to feel inferior or unpopular for not buying the advertised product
b) they should not be made to feel that they are lacking in courage, duty or loyalty if they do not buy or do not encourage others to buy a particular product
c) it should be made easy for them to judge the size, characteristics and performance of any product advertised and to distinguish between real-life situations and fantasy
d) adult permission should be obtained before they are committed to purchasing complex and costly goods and services.
(SPECIFIC RULES – CHILDREN)

47.4a : Advertisements and promotions addressed to children:
a) should not actively encourage them to make a nuisance of themselves to parents or others
b) should not make a direct appeal to purchase unless the product is one that would be likely to interest children and that they could reasonably afford. Distance selling advertisers should take care when using youth media not to promote products that are unsuitable for children
c) should not exaggerate what is attainable by an ordinary child using the product being advertised or promoted
d) should not actively encourage them to eat or drink at or near bedtime, to eat frequently throughout the day or to replace main meals with confectionery or snack foods
e) should not exploit their susceptibility to charitable appeals and should explain the extent to which their participation will help in any charity-linked promotions.
(SPECIFIC RULES – CHILDREN)

47.4b : Advertisements and promotions addressed to children:
a) should not actively encourage them to make a nuisance of themselves to parents or others
b) should not make a direct appeal to purchase unless the product is one that would be likely to interest children and that they could reasonably afford. Distance selling advertisers should take care when using youth media not to promote products that are unsuitable for children
c) should not exaggerate what is attainable by an ordinary child using the product being advertised or promoted
d) should not actively encourage them to eat or drink at or near bedtime, to eat frequently throughout the day or to replace main meals with confectionery or snack foods
e) should not exploit their susceptibility to charitable appeals and should explain the extent to which their participation will help in any charity-linked promotions.
(SPECIFIC RULES – CHILDREN)

47.4c : Advertisements and promotions addressed to children:
a) should not actively encourage them to make a nuisance of themselves to parents or others
b) should not make a direct appeal to purchase unless the product is one that would be likely to interest children and that they could reasonably afford. Distance selling advertisers should take care when using youth media not to promote products that are unsuitable for children
c) should not exaggerate what is attainable by an ordinary child using the product being advertised or promoted
d) should not actively encourage them to eat or drink at or near bedtime, to eat frequently throughout the day or to replace main meals with confectionery or snack foods
e) should not exploit their susceptibility to charitable appeals and should explain the extent to which their participation will help in any charity-linked promotions.
(SPECIFIC RULES – CHILDREN)

47.4d : Advertisements and promotions addressed to children:
a) should not actively encourage them to make a nuisance of themselves to parents or others
b) should not make a direct appeal to purchase unless the product is one that would be likely to interest children and that they could reasonably afford. Distance selling advertisers should take care when using youth media not to promote products that are unsuitable for children
c) should not exaggerate what is attainable by an ordinary child using the product being advertised or promoted
d) should not actively encourage them to eat or drink at or near bedtime, to eat frequently throughout the day or to replace main meals with confectionery or snack foods
e) should not exploit their susceptibility to charitable appeals and should explain the extent to which their participation will help in any charity-linked promotions.
(SPECIFIC RULES – CHILDREN)

1. An Ad Review of  H.J.Heinz Co.

Marketer:H.J. Heinz Co.
Agency:Leo Burnett Co., Chicago
by Bob Garfield

Children, as we all know, are stupid. Even smart children are stupid. We ourselves are the proud parents/paymasters/transportation consultants of two extremely smart, extremely stupid children who regularly demonstrate the common sense of yeast.

For instance, small children don’t like to go to sleep. How dumb is that? As for teen-agers, don’t get us started. (Ask us sometime about the National Merit Scholar and Garage Attic episode. It’s world-class.)

This smart/stupid paradox manifests in many ways, and a big one is dietary. It’s mindboggling what children won’t eat, and what they will. It is no coincidence, for example, that children are by orders of magnitude the heaviest users of ketchup.

We are not here to slander ketchup; it is a perfectly respectable condiment. To watch the way kids consume it, however, you’d think it was the Elixir of Life. They will put it on anything, converting any given foodstuff to what is functionally a KTM (ketchup-transference medium).

This is stupid, because a) it obliterates the taste of real food, which, b) no matter what the Reagan administration claimed, ketchup isn’t.

Nonetheless, given how indiscriminately kids use the stuff, H.J. Heinz Co. has decided to cultivate that market still further. The result is a witty, unexpected and most refreshing global campaign from Leo Burnett Co. that discards all the silly old cliches of the genre in favor of savagely funny observations of ketchupness.

“Heinz tomato ketchup allows you to make food taste however you want it to taste,” says the young, male, decidedly unannouncerlike voice-over, atop spare, static shots of a hamburger on a plate. “Two popular options are ketchuppy . . . and even more ketchuppy.”

At this, a hand comes into the frame and presses down on bun, squeezing an obscene quantity of ketchup down the sides of the burger. Then, onscreen and in voice-over, the tagline: “Heinz tomato ketchup. Makes food ketchuppy . . . to various degrees.”

It is a tagline, of course, that totally flips the bird at all other taglines, by simply reiterating the absurd observation in the body copy. All of the five spots do the same, hilarious thing. One shows an empty Heinz bottle with ketchup residue clinging to the insides.

“Some of the Heinz tomato ketchup never comes out. It just stays stuck in there and we can only look at it. This part of the ketchup will never be completely understood. This part of the ketchup has issues.”

Then the tag: “Heinz tomato ketchup. Some of it has issues.”

Maybe the best of the lot shows a ketchup bottle poised over a burger, its contents stubbornly refusing to pour out.

“Heinz tomato ketchup doesn’t mean to keep you waiting. It’s not trying to be rude. But let’s face it: It is rude.”

The tag: “Heinz tomato ketchup. The rude ketchup.”

The rude ketchup? It’s brilliant, certain to delight the target audience that places such a premium on irreverence. Unlike other postmodern, advertising-aware ad campaigns, which tend to be more smart-alecky than clever, this one is at least as much about the product as it is about the worldview of the audience. It’s hip, yes. But it’s also very smart.

So there’s the paradox again. Smart advertising aimed at bright, media savvy, sophisticated young people so dumb they believe in one-stop-shopping for the palate.

The Heinz ketchup campaign: smart advertising aimed at bright young people so dumb they believe in one-stop-shopping for the palate.

11. The Children’s Advertising Review Unit
Self Regulatory Guidelines for Children’s Advertising

The Children’s Advertising Review Unit (CARU) of the Council of Better Business Bureaus was established in 1974 by the National Advertising Review Council (NARC) to promote responsible children’s advertising and to respond to public concerns. The NARC is a strategic alliance of the advertising industry and the Council of Better Business Bureaus (CBBB). It’s Board of Directors comprises key executives from the CBBB, the American Association of Advertising Agencies (AAAA), the American Advertising Federation (AAF) and the Association of National Advertisers (ANA). The NARC Board sets policy for CARU’s self-regulatory program, which is administered by the CBBB and is funded directly by members of the children’s advertising industry.

CARU’s Academic and Business Advisory Boards, composed of leading experts in education, communication and child development as well as prominent industry leaders, advise on general issues concerning children’s advertising and assist in revisions of the Guidelines.

The basic activity of CARU is the review and evaluation of child-directed advertising in all media. When children’s advertising is found to be misleading, inaccurate or inconsistent with the Guidelines, CARU seeks changes through the voluntary cooperation of advertisers.

CARU provides a general advisory service for advertisers and agencies and also is a source of informational material for children, parents and educators. CARU encourages advertisers to develop and promote the dissemination of educational messages to children consistent with the Children’s Television Act of 1990. In addition, CARU maintains a clearinghouse for research on children’s advertising and has published an annotated bibliography.

11.1. Principles

Six basic Principles underlie CARU’s Guidelines for advertising directed to children under 12:

1. Advertisers should always take into account the level of knowledge, sophistication and maturity of the audience to which their message is primarily directed. Younger children have a limited capacity for evaluating the credibility of information they receive. They also may lack the ability to understand the nature of the information they provide. Advertisers, therefore, have a special responsibility to protect children from their own susceptibilities.

2. Realizing that children are imaginative and that make-believe play constitutes an important part of the growing up process, advertisers should exercise care not to exploit unfairly the imaginative quality of children. Unreasonable expectations of product quality or performance should not be stimulated either directly or indirectly by advertising.

3. Recognizing that advertising may play an important part in educating the child, advertisers should communicate information in a truthful and accurate manner and in language understandable to young children with full recognition that the child may learn practices from advertising which can affect his or her health and well-being.

4. Advertisers are urged to capitalize on the potential of advertising to influence behavior by developing advertising that, wherever possible, addresses itself to positive and beneficial social behavior, such as friendship, kindness, honesty, justice, generosity and respect for others.

5. Care should be taken to incorporate minority and other groups in advertisements in order to present positive and pro-social roles and role models wherever possible. Social stereotyping and appeals to prejudice should be avoided.

6. Although many influences affect a child’s personal and social development, it remains the prime responsibility of the parents to provide guidance for children. Advertisers should contribute to this parent-child relationship in a constructive manner.

These Principles embody the philosophy upon which CARU’s mandate is based. The Principles, and not the Guidelines themselves, determine the scope of our review. The Guidelines effectively anticipate and address many of the areas requiring scrutiny in child-directed advertising, but they are illustrative rather than limiting. Where no specific Guideline addresses the issues of concern to CARU, it is these broader Principles that CARU applies in evaluating advertising directed to the uniquely impressionable and vulnerable child audience.

11.2. Interpretation of the Guidelines

Because children are in the process of developing their knowledge of the physical and social world they are more limited than adults in the experience and skills required to evaluate advertising and to make purchase decisions. For these reasons, certain presentations and techniques which may be appropriate for adult-directed advertising may mislead children if used in child-directed advertising.

The function of the Guidelines is to delineate those areas that need particular attention to help avoid deceptive advertising messages to children. The intent is to help advertisers deal sensitively and honestly with children and is not meant to deprive them, or children, of the benefits of innovative advertising approaches.

The Guidelines have been kept general in the belief that responsible advertising comes in many forms and that diversity should be encouraged. The goal in all cases should be to fulfill the spirit as well as the letter of the Guidelines and the Principles on which they are based.

11.3. Scope of the Guidelines

The Guidelines apply to advertising addressed to children under twelve years of age in all media, including print, broadcast and cable television, radio, video, point-of-sale and online advertising and packaging. CARU interprets this as including fundraising activities and sponsor identifications on non-commercial television and radio. One section applies to adult-directed advertising only when a potential child-safety concern exists.

11.4. Product Presentations and Claims

Children look at, listen to and remember many different elements in advertising. Therefore, advertisers need to examine the total advertising message to be certain that the net communication will not mislead or misinform children.

1. Copy, sound and visual presentations should not mislead children about product or performance characteristics. Such characteristics may include, but are not limited to, size, speed, method of operation, color, sound, durability and nutritional benefits.

2. The advertising presentation should not mislead children about benefits from use of the product. Such benefits may include, but are not limited to, the acquisition of strength, status, popularity, growth, proficiency and intelligence.

3. Care should be taken not to exploit a child’s imagination. Fantasy, including animation, is appropriate for younger as well as older children. However, it should not create unattainable performance expectations nor exploit the younger child’s difficulty in distinguishing between the real and the fanciful.

4. The performance and use of a product should be demonstrated in a way that can be duplicated by the child for whom the product is intended.

5. Products should be shown used in safe ways, in safe environments and in safe situations.

6. What is included and excluded in the initial purchase should be clearly established.

7. The amount of product featured should be within reasonable levels for the situation depicted.

8. Representation of food products should be made so as to encourage sound use of the product with a view toward healthy development of the child and development of good nutritional practices. Advertisements representing mealtime should clearly and adequately depict the role of the product within the framework of a balanced diet. Snack foods should be clearly represented as such, and not as substitutes for meals.

9. In advertising videos, films and interactive software, advertisers should take care that only those which are age-appropriate are advertised to children. If an industry rating system is available, the rating label should be prominently displayed.

10. Portrayals of violence and presentations that could frighten or provoke anxiety in children should be avoided.

11. If objective claims are made in an advertisement directed to children, the advertiser should be able to supply adequate substantiation.

11.5. Sales Pressure

Children are not as prepared as adults to make judicious, independent purchase decisions Therefore, advertisers should avoid using extreme sales pressure in advertising presentations to children.

1. Children should not be urged to ask parents or others to buy products. Advertisements should not suggest that a parent or adult who purchases a product or service for a child is better, more intelligent or more generous than one who does not. Advertising directed toward children should not create a sense of urgency or exclusivity, for example, by using words like “now” and “only”.

2. Benefits attributed to the product or service should be inherent in its use. Advertisements should not convey the impression that possession of a product will result in more acceptance of a child by his or her peers. Conversely, it should not be implied that lack of a product will cause a child to be less accepted by his or her peers. Advertisements should not imply that purchase and use of a product will confer upon the user the prestige, skills or other special qualities of characters appearing in advertising.

3. All price representations should be clearly and concisely set forth. Price minimizations such as “only” or “just” should not be used.

11.6. Disclosures and Disclaimers

Children have a more limited vocabulary and less developed language skills that adolescents and adults. They read less well, if at all, and rely more on information presented pictorially than verbally. Simplified wording, such as “You have to put it together” instead of “Assembly required,” significantly increases comprehension.

1. All information that requires disclosure for legal or other reasons should be in language understandable by the child audience. Disclaimers and disclosures should be clearly worded, legible and prominent. When technology permits, both audio and video disclosures are encouraged, as is the use of demonstrative disclosures.

2. Advertising for unassembled products should clearly indicate that they need to be put together to be used properly.

3. If any item essential to use of the product is not included, such as batteries, this fact should be disclosed clearly.

4. Information about products purchased separately, such as accessories or individual items in a collection, should be disclosed clearly to the child audience.

5. If television advertising to children involves the use of a toll-free telephone number, it must be clearly stated, in both audio and video disclosures, that the child must get an adult’s permission to call.

a. In print or online advertising, this disclosure must be clearly and prominently displayed.

b. In radio advertising, the audio disclosure must be clearly audible.

6. If an advertiser creates or sponsors an area in cyberspace, either through an online service or a Website, the name of the sponsoring company and/or brand should be prominently featured, (including, but not limited to wording such as “The … Playground”, or “Sponsored by …”).

7. If videotapes, CD-ROMs, DVDs or software marketed to children contain advertising or promotions (e.g. trailers) this fact should be clearly disclosed on the packaging, and the advertising itself should be separated from the program and clearly designated as advertising.

11.7. Comparative Claims

Advertising which compares the advertised product to another product may be difficult for young children to understand and evaluate. Comparative claims should be based on real product advantages that are understandable to the child audience.

1. Comparative advertising should provide factual information. Comparisons should not falsely represent other products or previous versions of the same product.

2. Comparative claims should be presented in ways that children understand clearly.

3. Comparative claims should be supported by appropriate and adequate substantiation.

11.8. Endorsement and Promotion by Program or Editorial

Characters

Studies have shown that the mere appearance of a character with a product can significantly alter a child’s perception of the product. Advertising presentations by program/editorial characters may hamper a young child’s ability to distinguish between program/editorial content and advertising.

1. All personal endorsements should reflect the actual experiences and beliefs of the endorser.Celebrities and real-life authority figures may be used as product endorsers, presenters, or testifiers.. However, extra care should be taken to avoid creating any false impression that the use of the product enhanced the celebrity’s performance.

2. An endorser represented, either directly or indirectly, as an expert must possess qualifications appropriate to the particular expertise depicted in the endorsement.

3. Program personalities, live or animated, should not be used to sell products, premiums or services in or adjacent to programs primarily directed to children in which the same personality or character appears.

4. Products derived from or associated with program content primarily directed to children should not be advertised during or adjacent to that program.

5. In print media primarily designed for children, a character or personality associated with the editorial content of a publication should not be used to sell products, premiums or services in the same publication.

6. For print and interactive electronic media in which a product-, service-, or product/service-personality is featured in the editorial content (e.g., character-driven magazines or Websites, product-driven magazines or Websites, and club newsletters) guideline 4 does not specifically apply. In these instances advertising content should nonetheless be clearly identified as such.

11.9. Premiums, Promotions and Sweepstakes

The use of premiums, promotions and sweepstakes in advertising has the potential to enhance the appeal of a product to a child. Therefore, special attention should be paid to the advertising of these marketing techniques to guard against exploiting children’s immaturity.

Premiums

1. Children have difficulty distinguishing product from premium. If product advertising contains a premium message, care should be taken that the child’s attention is focused primarily on the product. The premium message should be clearly secondary.

2. Conditions of a premium offer should be stated simply and clearly. “Mandatory” statements and disclosures should be stated in terms that can be understood by the child audience.

Kids’ Clubs

In advertising to children, care should be taken not to mislead them into thinking they are joining a club when they are merely making a purchase or receiving a premium. Before an advertiser uses the word “club”, certain minimum requirements should be met. These are:

1. Interactivity – The child should perform some act constituting an intentional joining of the club, and receive something in return. Merely watching a television program or eating in a particular restaurant, for example, does not constitute membership in a club.

2. Continuity – There should be an ongoing relationship between the club and the child member, for example, in the form of newsletter or activities, at regular intervals.

3. Exclusivity – The activities or benefits derived from member ship in the club should be exclusive to its members, and not merely the result of purchasing a particular product.

Please see the Data Collection section of the Guidelines for Interactive Electronic Media for special considerations when fulfilling these requirements in the interactive media.

11.10 Sweepstakes and Contests

In advertising sweepstakes to children, care should be taken not to produce unrealistic expectations of the chances of winning, or inflated expectations of the prize(s) to be won. Therefore:

1. The prize(s) should be clearly depicted.

2. The “odds” for winning should be clearly disclosed in language clearly understandable to the child audience, for instance, “Many will enter, a few will win.” In appropriate media, disclosures must be included in the audio portion.

3. All prizes should be appropriate to the child audience.

4. Alternate means of entry should be disclosed.

5. Online contests should not require the child to provide more information than is necessary and should be limited where possible to information including the child’s and parent’s email addresses. Per the Data Collection section of the Guidelines, parents should be contacted and receive direct notification when a child enters a contest to provide offline contact information to fulfill the contest (e.g. verify winner eligibility and send prize).

11.11     Safety

Imitation, exploration and experimentation are important activities to children. They are attracted to commercials in general and may imitate product demonstrations and other actions without regard to risk. Many childhood accidents and injuries occur in the home, often involving abuse or misuse of common household products.

1. Products inappropriate for use by children should not be advertised directly to children. This is especially true for products labeled, “Keep out of the reach of children.” Additionally, such products should not be promoted directly to children by premiums or other means. Medications, drugs and supplemental vitamins should not be advertised to children.

2. Advertisements for children’s products should show them being used by children in the appropriate age range. For instance, young children should not be shown playing with toys safe only for older children. Such inappropriate products or promotions include displaying or knowingly linking to the URL of a Website not in compliance with CARU’s Guidelines.

3. Adults should be shown supervising children when products or activities could involve a safety risk.

4. Advertisements should not portray adults or children in unsafe situations, or in acts harmful to themselves or others. For example, when athletic activities (such as bicycle riding or skateboarding) are shown, proper precautions and safety equipment should be depicted.

5. Advertisements should avoid demonstrations that encourage dangerous or inappropriate use or misuse of the product. This is particularly important when the demonstration can be easily reproduced by children and features products accessible to them.

12. Guidelines for Interactive Electronic Media by

Children’s Advertising Review Unit

The guidelines contained in this section highlight issues unique to Internet and online advertising to children under 13. They are to be read within the broader context of the overall Guidelines, which apply to advertising in all media. For these purposes, the term “advertisers” also refers to any person who operates a commercial Website located on the Internet or an online service. Although CARU’s Self-Regulatory Guidelines for Children’s Advertising address advertising directed to children under 12 years of age, in order to harmonize with the Federal Trade Commission’s (“FTC”) final rule implementing the Children’s Online Privacy Protection Act of 1998 (“the Rule”), the guidelines contained in the section on Data Collection below apply to Websites directed to children under 13 years of age.

Just as these new media are rapidly evolving, so in all likelihood will this section of the Guidelines. Advances in technology, increased understanding of children’s use of the medium, and the means by which these current guidelines are implemented will all contribute to the evolution of the “Interactive Electronic Media” section. CARU’s aim is that the Guidelines will always support “notice”, “choice” and “consent” as defined by the FTC, and reflect the latest developments in technology and its application to children’s advertising.

Further, these children’s Guidelines must be overlaid on the broader, and still developing industry standards, government statutory provisions and definitions for protecting and respecting privacy preferences. These industry standards include disclosure of what information is being collected and its intended uses, and the opportunity for the consumer to withhold consent for its collection for marketing purposes. Thus, in the case of Websites directed to children that collect personal information from children, reasonable efforts, taking into consideration available technology, should be made to establish that notice is offered to, and choice exercised by a parent or guardian.

The availability of hyperlinks between sites can allow a child to move seamlessly from one to another. However there is no way to predict where the use of successive links on successive pages will lead. Therefore, advertisers who maintain sites for children should not knowingly link their sites to pages of other sites that do not comply with CARU’s Guidelines.

In keeping with CARU’s Principle regarding respecting and fostering the parents’ role in providing guidance for their children, advertisers who communicate with children through email should remind and encourage parents to check and monitor their children’s use of email and other online activities regularly.

To respect the privacy of parents, information collected and used for the sole purpose of obtaining verifiable parental consent or providing notice should not be maintained in retrievable form by the site if parental consent is not obtained after a reasonable time.

The following guidelines apply to online activities which are intentionally targeted to children under 13, or where the Website knows the visitor is a child. In child-directed sites or general interest sites with areas designed for children, age screening methods should determine whether verifiable parental consent or direct parental notification is necessitated per the Data Collection section of the Guidelines. Care should be taken so that screening questions do not encourage children to provide inaccurate information to avoid obtaining parental permission. For purposes of this section, these activities include making a sale or collecting data, and do not include the use of “spokescharacters” or branded environments for informational or entertainment purposes

12.1.   Making A Sale

Advertisers who transact sales with children online should make reasonable efforts in light of all available technologies to provide the person responsible for the costs of the transaction with the means to exercise control over the transaction. If there is no reasonable means provided to avoid unauthorized purchases of goods and services by children, the advertiser should enable the person responsible to cancel the order and receive full credit without incurring any charges. Advertisers should keep in mind that under existing state laws, parents may not be obligated to fulfill sales contracts entered into by their young children.

1. Children should always be told when they are being targeted for a sale.

2. If a site offers the opportunity to order or purchase any product or service, either through the use of a “click here to order” button or other on-screen means, the ordering instructions must clearly and prominently state that a child must have a parent’s permission to order.

3. In the case of an online means of ordering, there should be a clear mechanism after the order is placed allowing the child or parent to cancel the order.

12.2.   Data Collection

The ability to gather information, for marketing purposes, to tailor a site to a specific interest, etc., is part of the appeal of the interactive media to both the advertiser and the user. Young children however, may not understand the nature of the information being sought, nor its intended uses. The solicitation of personally identifiable information from children (e.g., full names, addresses, email addresses, phone numbers) triggers special privacy and security concerns.

Therefore, in collecting information from children under 13 years of age, advertisers should adhere to the following principles:

1. In all cases, the information collection or tracking practices and information uses must be clearly disclosed, along with the means of correcting or removing the information. The disclosure notice should be prominent and readily accessible before any information is collected. For instance, in the case of passive tracking, the notice should be on the page where the child enters the site. A heading such as “Privacy”, “Our Privacy Policy”, “Note to Parents”, or similar designation which allows an adult to click on to obtain additional information on the site’s information collection and tracking practices and information uses is acceptable.

2. When personal information (such as email addresses or screen names associated with other personal information) will be publicly posted so as to enable others to communicate directly with the child online, or when the child will be able otherwise to communicate directly with others, the company must obtain prior verifiable parental consent.

3. When personal information will be shared or distributed to third parties, except for parties that are agents or affiliates of the company or provide support for the internal operation of the Website and that agree not to disclose or use the information for any other purpose, the company must obtain prior verifiable parental consent.

4. When personal information is obtained for a company’s internal use, and there is no disclosure, verifiable parental consent may be obtained through the use of email coupled with some additional steps to provide assurance that the person providing the consent is the parent. [The acceptability of this method for acquiring verifiable parental consent will sunset pursuant to the Rule and is intended to provide industry the opportunity to develop seamless digital methods of securing verifiable parental consent through technological innovation.]

5. When online contact information is collected and retained to respond directly more than once to a child’s specific request (such as an email newsletter or contest) and will not be used for any other purpose, the company must directly notify the parent of the nature and intended uses and permit access to the information sufficient to permit a parent to remove or correct the information.

In furtherance of the above principles, advertisers should adhere to the following guidelines:

1. Before asking children for personal information about themselves or others, advertisers should remind children to ask a parent for permission to answer the information gathering questions (e.g., “You must ask your Mom or Dad if you can answer these questions”).

2. The advertiser should disclose, in language easily understood by a child, why the information is being requested (e.g., “We’ll use your name and email to enter you in this contest and also add it to our mailing list”) and whether the information is intended to be shared, sold or distributed outside of the collecting advertiser company.

3. If information is collected from children through passive means (e.g., navigational tracking tools, browser files, etc.) this should be disclosed to the child and the parent along with what information is being collected.

4. Advertisers should encourage the child to use an alias (e.g., “Bookworm”, “Skater”, etc.), first name, nickname, initials, or other alternative to full names or screen names which correspond with an email address for any activities which will involve public posting.

5. If the information is optional, and not required to engage in an activity, that fact should be clearly disclosed in language easily understood by a child (e.g., “You don’t have to answer to play the game”). The advertiser should clearly disclose what use it will make of this information, if provided, as in #2 above, and should not require a child to disclose more personal information than is reasonably necessary to participate in the online activity (e.g., play a game, enter a contest, etc.).

6. The interactivity of the medium offers the opportunity to communicate with children through electronic mail. While this is part of the appeal of the medium, it creates the potential for a child to receive unmanageable amounts of unsolicited email. If an advertiser communicates with a child by email, there should be an opportunity with each mailing for the child or parent to choose by return email to discontinue receiving mailings.

1. Guidelines with Comments about Marketing to Children by

Direct Marketing Association Inc.

Marketing to children involves a different sensitivity from marketing to adults, especially in the interactive online world. Children increasingly make buying decisions, but need special protections. Online marketing to children has led to an increase of legislative and media attention to all forms of marketing to children. Given this attention, the Association has responded by strengthening its guidelines in this area.

• Offers and the manner in which they are presented that are suitable for adults only should not be made to children. In determining the suitability of a communication with children online or in any other medium, marketers should address the age range, knowledge, sophistication and maturity of their intended audience.

Comment:

• Products and services not meant for young individuals, such as credit cards or online gambling, should not be promoted to them. Inasmuch as the age of majority determines whether one can be bound to a contract, even marketing magazine renewals to young teens has come under scrutiny by some state regulators; marketers should evaluate the “climate” before engaging in such marketing campaigns.
• Because children are less experienced consumers than adults, they are often not aware of what they may be obligating themselves to. They are also not legally responsible for the resulting contracts or bills.

Questions to Ask:

• Are you careful to clean your lists so children do not mistakenly receive marketing materials not appropriate for them?
• Do you have quick and effective mechanisms in place to remove children’s names when requested?
• If the promotion is appropriate for children, do you use language that is easily understood by children in the specific age range you are marketing to?
• Are any pictures and graphics clear, appropriate and complete?
• Do your promotions encourage young children to involve their parents in all purchasing decisions?

• Marketers should provide notice and an opportunity to opt out of the marketing process so that parents have the ability to limit the collection, use and disclosure of their children’s names, addresses or other personally identifiable information.

Comment:

• Your company’s youth-oriented magazine, for example, could have a notice in its masthead or other area where subscriber information is located that children’s names and addresses are sometimes exchanged with other companies offering suitable products for children. The notice, which could also be included in a customer service letter to parents, would clearly disclose how to limit the exchange of such information.

Questions to Ask:

• Do you state, in a notice that is easy to find, read and understand, that children’s names and addresses may be rented or transferred to other companies offering relevant products?
• Do you clearly state how parents can opt out of receiving prospect advertising from other companies?

• Marketers should take into account the age range, knowledge, sophistication and maturity of children when collecting information from them. Marketers should limit the collection, use and dissemination of information collected from or about children to information required for the promotion, sale and delivery of goods and services, provision of customer services, conducting market research and engaging in other appropriate marketing activities.

Marketers should effectively explain that the information is being requested for

marketing purposes. Information not appropriate for marketing purposes should not

be collected.

Upon request from a parent, marketers should promptly provide the source and

general nature of information maintained about a child. Marketers should

implement strict security measures to ensure against unauthorized access, alteration

or dissemination of the data collected from or about children.

Comment:

Marketing to children is one of the most sensitive areas of direct marketing. This

article addresses several data usage aspects:

• Information that is not needed to serve or market to a child should not be collected and kept by marketers.
• Parents understandably want to know the source of unsolicited promotions directed to or about their children, so they should be given this information upon request.
  • Keep in mind that under the law (the Children’s Online Privacy Protection Act (COPPA), effective April 21, 2000, and the Federal Trade Commission (FTC) regulations that implement the Act) you must get verifiable parental consent to collect information online from
  • Because marketing to children raises security issues in some parents’ minds, it makes sense to direct promotions “to the parents of…” rather than to the child.
  • It also may not make sense to use language such as: “We have learned about your child” which could be frightening to parents.
  • Since security is uppermost in parents’ minds, information must be kept and handled with utmost care.

Questions to Ask:

• Are you using clear age-appropriate language to tell children, when applicable, why you are asking for certain information?
• Do you state clearly to parents why information is requested?
• Is the information you are collecting from or about children needed only for order fulfillment and other appropriate marketing purposes?
• Do you have procedures in place to allow customer service reps to tell parents, upon their request, the source of information about their children?
• Do you train your customer service reps to knowledgeably and satisfactorily respond to parents’ requests for information about what you know about their children?
• Do you train your staff and have in place monitoring systems to securely handle data from or about children?

• Marketers should not collect personally identifiable information online from a child under 13 without prior parental consent or direct parental notification of the nature and intended use of such information online, and an opportunity for the parent to prevent such use and participation in the activity. Online contact information should only be used to directly respond to an activity initiated by a child and not to re-contact a child for other purposes without prior parental consent. However, a marketer may contact and get information from a child for the purpose of obtaining parental consent.

Marketers should not collect, without prior parental consent, personally identifiable information online from children that would permit any off-line contact with the child.

Marketers should not distribute to third parties, without prior parental consent, information collected from a child that would permit any contact with that child.

Marketers should take reasonable steps to prevent the online publication or posting of information that would allow a third party to contact a child off-line unless the marketer has prior parental consent.

Marketers should not entice a child to divulge personally identifiable information by the prospect of a special game, prize or other offer.

Marketers should not make a child’s access to a Web site contingent on the collection of personally identifiable information. Only online contact information used to enhance the interactivity of the site is permitted.

The following assumptions underlie these online guidelines:

* When a marketer directs a site at a certain age group, it can expect that the visitors to that site are in that age range; and

* When a marketer asks the age of the child, the marketer can assume the answer to be truthful.

Comment:

• In the world of online marketing to children, it is essential — both to be in compliance with federal law and to do the right thing — to clearly explain to both children and their parents why your company is asking for information. For example, you could say to young children: “If you give us your e-mail address, we’ll tell you when new toys arrive, but your parents must say that it’s ok.” You could ask parents for permission, saying: “Information collected from children at this site is used only to understand their preferences among products and to notify them of new toys.”
• In addition, online marketers should, to the best of their ability and using the technology that is currently available, try to obtain parents’ permission before collecting information from children. You should, for example, use language such as: “Your mom or dad must say it’s ok before you answer these questions.”
  • According to the FTC’s regulations implementing the Children’s Online Privacy Protection Act, e-mail can be used to get parental consent for all internal uses of personal information. (This is in accordance with a “sliding scale” approach to parental consent that will be used for two years beginning with the Act’s effective date, until April 2002.) In instances where a child’s personal information may be disclosed to third parties or made available publicly, a more reliable method of gaining consent must be used. Such methods could include getting a signed form from the parent via postal mail or fax; accepting and verifying a credit card number; taking calls from parents through a toll-free number; e-mail accompanied by a digital signature; and e-mail accompanied by a PIN or password obtained through one of the already-mentioned verification methods.
  • “Kids: fill out this short survey telling us about yourself and then you can play these fun games and win great prizes” would be an example of “enticing” a child by the prospect of a special game, prize or other offer.

Questions to Ask:

• What is the age range of the children you are directing your messages to? If under age 13, have you gotten parental permission to collect information?
• Are you using information collected from a child only so you can respond to his or her request or inquiry, or have you asked the parents for approval to respond?
• Do you take care not to convey to children that they will get a special prize, or can play a game, only if they give information about themselves to your company?
• Are you using information collected to contact the child so you can obtain parental consent for any additional information uses?
• Do you have secure data handling procedures in place to prevent distribution of information to third parties or online posting of information?

1. Basic Principles About Advertising to Children by

Advertising Self-Control Committee of Turkey

These principles are applied to advertisements which are directed towards to children under the age of 14 and the products exist at places for children under the age of 14.

Basic Principles

• Discrimination

As the children should be protected specially, if there is an opportunity about confusing the advertisements with the text or the programme tool ; advertisements should be labeled as an advertisement clearly and discriminated effectively

• Violence

Advertisements should not include any violence against the law and/or public regulations

• Social

Advertisements should not harm the social values by indicating that children gain physical and mental advantages by using or owning the product.Advertisements should not weaken the authority ,social values,sense of responsibilty,parental ideas and pleasures.

• Safety

Advertisements should not include any expression or visual presentation that encourage children to enter dangerous,unknown places and to meet dangerous or foreign people.

• Persuasion

Advertisements should not include any announcement directed to children that make them to persuade others to buy the product.

• Reality of The Presentation

A special attention should be applied not to mislead the real dimensions,value,features, strength and the performance of the product. If the usage of the product requires extra tool such as batteries or paint it should be clearly notified.

Advertisements should not present the required level of talent to use the product less than it should be.

While demonstrating the results of use of the product , advertisements should present the result that children –belong to the average age of the target population –can reach.

• Price

The price should not be presented as to cause misleads about the real value of the product using words like “only”.

Any advertisement should not intimate that the product can be purchased by any family’s budget.

Bibliography

• “Make Cookies ,Not War:TV-Related toys and the “I want that” syndrome” article by the Author:Gloria DeGaetano,first published in Better Viewing Mag.,Nov/Dec1996

• “Heinz aims smart spots at brilliantly stupid kids” , ad review by Bob Garfield Copyright May 1999,Crain Communications Inc.

• “The children’s advertising review unit self regulatory guidelines for children’s advertising” by Better Business Bureau,Advertising Review Programs

• “Norway may ban advertising aimed at children” news , Copyright January 2001 Crain Communications Inc.

• “Foods targeting children aren’t just child’s play” article by Judann Pollack Copyright February 1999,Crain Communications Inc.

• “Joe Camel” article by Bill Walsh , A/V Media Specialist at Billerica High School Billerica,MA.

• “Advertising to Children” publication of  Federal Trade Comission

• “Toy Ads on Television” publication of Federal Trade Comission, February 1996

• “Advertising in the Schools” digest created by the author Amy Aidman,The Educational Resources Information Center,U.S.Department of Education

• “Marketing to Children,Parental Responsibility and Choice,Information From or About Children,Marketing Online to Children Under 13 Years of Age” 4 articles with comments and questions to be asked are the publication of Direct Marketing Association Inc.

• “Specific Rules about Advertising to Children” publication of Advertising Standards Authority(A.S.A.), the independent, self-regulatory body for non-broadcast advertisements in the U.K.

• “Basic Principles of Advertising to Children” publication of Advertising Self-Control Committee of Turkey

H2O (l) —–> H2 (g) + O2 (g)

Par la suite, s’il y a lieu de s’en occuper, il nous faut équilibrer l’équation qui devient alors :

2 H2O(l) ——> 2 H2 (g) + O2 (g)
Une aide précieuse
Cette découverte aussi importante qu’elle puisse l’être, il ne la doit qu’à lui même. Cependant, sans le rigoureux enseignement de son patron de l’époque, Sir Humphry Davy, très grand chimiste, Michael Faraday n’aurait jamais pu en venir à faire cette expérimentation qui lui a valu une grande renommée.

Impact sur la société
De nouvelles croyances
Faraday découvrit de cette expérience que les atomes sont structurés. Fait encore plus intéressant, ils ont des charges. Ces charges sont positives et négatives. De plus, il prouva la non-continuité de l’électricité qui est plutôt formée de particules. Cela veut dire que l’électricité est formée à partir d’électrons qui circulent en différents sens, sans former une continuité linéaire.
Autres découvertes
Ces découvertes l’ont amené à faire d’autres trouvailles telles que la conversion de l’énergie électrique en énergie chimique.
Amélioration de la technologie
Avec cette découverte, Faraday a pu nous aider en ce qui concerne le placage, technique appelée la galvanoplastie. Par ce procédé, on dépose une couche métallique sur un objet dans une solution qui contient le métal de placage. Pour que la couche soit plus épaisse, il faut que le courant circule plus longtemps ce qui fait que le nombre d’atomes déposés est plus grand. Le procédé se situe surtout au niveau des bijoux faits d’or, d’argent, etc.

——————————————————————————–

Bibliographie
1. Livre
JUNIQUE, Paul, et autres. Objectif 534, Saint-Laurent, Éditions du Renouveau pédagogique inc., 1993, 465 p.

2. Disques compacts optiques

(1994). “Michael Faraday”. Eyewitness Encyclopedia of Science [CD-ROM]. Dorling Kindersley Multimédia, New York, ©1994 Dorling Kindersley.

Bélanger, Guy et Ashok K. Vijh . (1985, Juin). “L’électrochimie moderne: son rayonnement et ses impacts”. Interface [CD-ROM], vol. 6 no 3. CD Sciences – Banque de textes scientifiques, CEDROM-SNi, Version 3.11, Outremont, Janvier 1993.

“Faraday (Michael)”. Axis : L’encyclopédie Multimédia Hachette 1993 [CD-ROM]. Version 1.01.00, ©Le livre de Paris, Hachette, 1993.

3. Documents W3

D’Amboise, Marius. (Page consultée le 04 février 1997).Michael Faraday (1791-1867), [En ligne]. Adresse URL : http://tornade.ERE.UMontreal.CA:80/~damboism/grands/faraday.html

Energy Quest. (Page consultée le 11 février 1997).Michael Faraday, [En ligne]. Adresse URL : http://www.energy.ca.gov/energy/education/scientists/faraday.html

Plambeck A, James. (Page consultée le 11 février 1997). Electrochimical Stoechiometry, [En ligne]. Adresse URL : http://www.chem.ualberta.ca/~plambeck/che/p102/p02081.htm

4. Document complémentaire

RICHARD, Marc. Les gaz et leurs utilisations, Chimie 534 – Notes de cours, module 2.

Başlıca eserleri:Şaşkın(1653),Gülünç Kibarlar(1659),Kocalar Mektebi(1661),Kadınlar Mektebi(1662),Tartuffe(1664),Don Juan(1665),İnsandan Kaçan(1666),Cimri(1668),Kibarlık Budalası(1670),Scapin`in Dolapları(1671),Hastalık Hastası(1673)

Cemil Meriç’in ilk yazısı Hatay’da Yeni Gün Gazetesi’nde çıktı (1928). Sonra Yirminci Asır, Yeni İnsan, Hisar, Türk Edebiyâtı, Yeni Devir, Pınar, Doğuş ve Edebiyat dergilerinde yazılar yazdı. Cemil Meriç, gençlik yıllarında Fransızcadan tercümeye başladı. Hanore de Balzac ve Victor Hugo’dan yaptığı tercümelerle kuvvetli bir mütercim olduğunu gösterdi. Batı medeniyetinin temelini araştırdı. Dil meseleleri üzerinde önemle durdu. Dilin, bir milletin özü olduğunu savundu. Sansüre ve anarşik edebiyâta şiddetle çattı.

ESERLERİ: Umrandan Uygarlığa (1974), Kırk Ambar (1983) isimli eserleriyle iki defâ Türkiye Millî Kültür Vakfı ödülünü kazandı. Hint Edebiyâtı, Saint Simon, İlk Sosyolog, İlk Sosyalist, Bir Dünyânın Eşiğinde, Bu Ülke, Mağaradakiler, Bir Fâciânın Hikâyesi, Işık Doğudan Gelir ve Kültürden İrfana başlıca eserleridir.
Aldığı ödülleri: Kırk Ambar adlı eseriyle “Türkiye Millî Kültür Vakfı” ödülü, Ankara Yazarlar Birliği Derneğinin”Yılın Yazarı”, Kayseri Sanatçılar Derneğince, “İnceleme”, Kültürden İrfana adlı eseriyle, Türkiye Yazarlar Birliği “Yılın Fikir Eserleri” ödüllerini aldı.

İnsanoğlunun mahiyeti arzu ve isteklerle doludur, o bütün bunları tatmin edebilecek olana müştaktır.

Yarış René Descartes
Doğum: 31 Mart 1596, La Haye (şimdi Descartes),Touraine, Fransa Ölüm: 11 Şubat 1650, Stockholm, İsveç Descartes, bir Fransız matematikçisi, bilimadamı ve filozofudur.Modern felsefenin babası olarak bilinir.Fransa’nın Touraine bölgesinin La Haye isimli şehrinde doğmuştur.Poitiers üniversitesinde hukuk öğrenimi görmüştür. Üniversiteyi bitirdikten sonra bir süre askeri müesseselerde görev almıştır.Daha sonra bir süre Fransanın dışına seyahatlerde bulunmuştur.Ardından 1628 yılında Fransa’ya geri döner.Aynı yıl felsefe ve optik üzerine değişik deneyler yapmıştır.Daha sonra hayatının büyük bölümünü geçireceği Hollanda’ya gider.
Descartes ilk çalışmasını felsefe üzerine “Denemeler” isimli eseriyle yapmıştir.Bu eser dört bölümden oluşmaktadır; geometri, optik, meteorlar, metod.1649 yılında Descartes İsveç’e kraliçeyi eğitmek üzere davet edilir.Bir sonraki yıl zatürrden hayata gözlerini yumar.
Descartes bilimin ve özellikle matematiğin tümevarım metodunu felsefeye uygulamaya çalışmışır.Meşhur “Cogito, ergo sum”, ” I think, therefore I am” “düşünüyorum öyleyse varım” sözü ona aittir.Bu noktadan başlayarak herşeyi sorgulamıştır kendi varlığını – Yaratıcı’nın varlığını da ve O’na inanma ihtiyacını ifade temiştir.
Descartes bilime ve matematiğe önemli katkılarda bulunmuştur.Optikte yansımanın temel kanununu bulmuştur; geliş açısı gidiş açısına eşittir.Matematiğe olan en büyük katkısı ise analitik geometri üzerine olmuştur.Cebirin geometriye uygulanması üzerine çalışmıştır.Cartesian geometri ifadesini ortaya atmıştır. Eğrileri onları üreten denklemleregöre sınıflandırmıştır.Alfabenin son harflerini bilinmeyen çokluklar için, ilk harflerini de bilinen çokluklar için kullanmıştır.
Eserleri:
La Géométrie
Le Monde, ou Traité de la Lumière
La Dioptrique,
Les Météores,
Meditations on First Philosophy
Principia Philosophiae
at için neyse, yalanlamak ,inanmak ve şüphe etmek insan için odur.
Matematikçi,Astronom,Filozof,Şair
Ömer Hayyam
1048-1131
Asıl adı Giyaseddin Ebu’l Feth Bin İbrahim El Hayyam’ dır.18 Mayis 1048′de İranin Nişabur kentinde doğan Ömer Hayyam bir çadırcının oğluydu. Çadırcı anlamına gelen soyadını babasının mesleğinden almistir.Fakat o soyisminin çok ötesinde işlere imza atmıştır.İlgilendiği ilimler:matematik ,fizik,astronomi,şiir,tıp,müzik. Horasan’ın yıldızı; İran’ın; Irak’ı Acemi ve Irak’ı Arabi olmak üzere her iki Irak’ın dahisi, feylesofların prensi Ömer! Daha yaşadığı dönemde İbn-i Sina’dan sonra Doğu’nun yetiştirdiği en büyük bilgin olarak kabul ediliyordu. Tıp, fizik, astronomi, cebir, geometri ve yüksek matematik alanlarında önemli çalışmaları olan Ömer Hayyam için “zamanın bütün bilgilerini bildiği” söylenirdi. O herkesten farklı olarak yaptığı çalışmaların cogunu kaleme almadi, oysa O ismini çokça duyduğumuz teoremlerin isimsiz kahramanıdır. Elde bulunan ender kayıtlara dayanılarak Ömer Hayyam’ın çalışmaları şöyle sıralanabilir:
Yazdığı bilimsel içerikli kitaplar arasında Cebir ve Geometri Üzerine, Fiziksel Bilimler Alanında Bir Özet, Varlıkla İlgili Bilgi Özeti, Oluş ve Görüşler, Bilgelikler Ölçüsü, Akıllar Bahçesi yer alır. En büyük eseri Cebir Risalesi’dir. On bölümden oluşan bu kitabın dört bölümünde kübik denklemleri incelemiş ve bu denklemleri sınıflandırmıştır. Matematik tarihinde ilk kez bu sınıflandırmayı yapan kişidir. O cebiri, “ sayısal ve geometrik bilinmeyenlerin belirlenmesini amaçlayan bilim” olarak tanımlardı.Matematik bilgisi ve yeteneği zamanın çok ötesinde olan Ömer Hayyam denklemlerle ilgili başarılı çalışmalar yapmıştir. Nitekim, Hayyam 13 farklı 3. dereceden denklem tanımlamıştır. Denklemleri çoğunlukla geometrik metod kullanarak çözmüştür ve bu çözümler zekice seçilmiş konikler üzerine dayandırılmıştır. Bu kitabında iki koniğin arakesitini kullanarak 3. dereceden her denklem tipi için köklerin bir geometrik çizimi bulunduğunu belirtir ve bu köklerin varlık koşullarını tartışır.Bunun yanısıra Hayyam, binom açılımını da bulmuştur.Binom teoerimini ve bu açılımdaki katsayıları bulan ilk kişi olduğu düşünülmektedir. (Pascal üçgeni diye bildiğimiz şey aslında bir Hayyam üçgenidir )
Bir kitabında da Öklit’in aksiyomlarıyla ilgili çalışmaları toplayan Hayyam, Öklit’in paralellik aksiyomunu başka bir önerme kümesiyle değiştirdi. Bunun sonucunda bugün öklit-dışı geometride kullanılan “geniş, dar ve dik açı hipotezleri” ile ilgili biçimlere ulaştı. Yani öklitdışı geometrinin temellerini atan Hayyam olmuştur. Öklit’in yapıtı üzerine yorumlarında, irrasyonel sayıların da tıpkı rasyonel sayılar gibi kullanılabileceğini kanıtlaması matematik tarihinde bir dönüm noktası oluşturdu. İsfahan’da üç yıl çalışarak kurduğu rasathanede gökyüzünü inceler, bilimsel çalışmalar yapar, hükümdarın özel müneccimi olur, yıldız falına bakardı. Ömer Hayyam kendi doğum tarihini bu kadar net şekilde bir gökbilimci hassasiyetiyle kendisi bulmuştur. 21 Mart 1079 yılında tamamladığı, halk arasında “Ömer Hayyam Takvimi” bugün ise “Celali Takvimi” olarak bilinen takvim için büyük çaba sarf etmiştir. Güneş yılına göre düzenlenen bu takvim 5000 yılda bir gün hata verirken, bugün kullandığımız Gregoryen Takvimi 3330 yılda bir gün hata vermektedir. Eserleri arasında İbn-i Sina’nın Temcid (Yücelme) adlı eserinin yorum ve tercümesi de yer alır.
Öğrenimi tamamlayan Ömer Hayyam kendisine bugünlere kadar uzanacak bir ün kazandıran Cebir Risaliyesi’ni ve Rubaiyat’ı Semerkant’ta kaleme almıştır. Dönemin üç ünlü ismi Nizamülmülk, Hasan Sabbah ve Ömer Hayyam bu şehirde bir araya gelmiştir. Dönemin hakanı Melikşah, adı devlet düzeni anlamına gelen ve bu ada yakışır yaşayan veziri Nizamülmülk’e çok güvenirdi. Ömer Hayyam ile ilk kez Semerkant’ta tanışan Nizam onu İsfahan’a davet eder. Orada buluştuklarında O’na devlet hülyasından bahseder ve bu büyük hayalinin gerçekleşmesi için Hayyam’dan yardım ister. Fakat Hayyam devlet işlerine karışmak istemez ve teklifini geri çevirir. Saray entrikalarından hayatının sonuna kadar uzak kalmayı yeğler.
İlmini genişletmek için zamanın ilim merkezleri olan Semerkand, Buhara, İsfahan’a yolculuklar yapmıştır. 4 Aralık 1131′de doğduğu yer olan Nişabur’da fani dünyaya veda eder.

SORU VE CEVAPLAR

1. 1. Karbonhidratlar hakkında bilgi veriniz.

• Basit şeker moleküllerinin polimelizasyonu ile meydana gelirler. Yapılarında C,H,O bulunur. Kapalı formülleri CnH2nOn ‘dır. Enerji verici maddeler olup ,hücre beslenmesinde rol alırlar.

1. 2. Glikojen nasıl depo edilir?

• Oksijenli solunum basamakları sonucunda yağ formunda depo edilir?

1. 3. Karbonhidratların sindirimi nerede başlar ve hangi enzim ile sindirilir?

• Ağızda başlar, tükrükte bulunan pH’ı 6,8 olan pityalin(amilaz) enzimleri ile nişasta ve glukojen bazik ortamda su kullanılarak maltoz ve dextrine dönüşür.

1. 4. İnce bağırsağa geçen disaccaritler ince bağırsak çeperinde salgılanan hangi enzimlerle monosaccaritlere dönüşerek bağırsak villusleri tarafından emilir?

• Maltoz-Sükraz-Laktaz

1. 5. Karbonhidratlar niçin bazik ortamda sindirilirler?

• Çünkü karbonhidratları sindiren enzimler asidik ortamda görev yapamazlar.

1. 6. Yapılarındaki karbon sayılarına göre monosaccaritleri yazınız.

• Triozlar(3 karbonlu ) : Gliserandehit
• Pentozlar( 5 karbonlu ) : Riboz ,Deoksiriboz
• Hektozlar( 6 karbonlu ) : Glikoz, Fructoz, Mannoz ,Galactoz

1. 7. Yeşil bitkilerde fotosentez sonucu sentezlenen ve canlılarda enerji kaynağı olarak kullanılan en önemli monosaccarit nedir?

• Glikoz

1. 8. Glikoz hangi solunum basamakları sonucunda su ve karbondioksite parçalanır?

• Glikoliz-Kreps

1. 9. Glikoz nasıl depo edilir?

• Karaciğer ve kas hücrelerinde glikojene dönüştürülerek.

10. Disaccaritler nasıl meydana gelir?

• İki tane monosaccaritin birleşmesiyle.

11. Polisaccaritler hakkında bilgi veriniz?

• Çok sayıda monosaccaritin birleşmesiyle oluşur. Sindirilmeden kana geçmezler.

12. Polisaccaritler bakteri hücre duvarlarının yapısında nasıl bulunur?

• Mukopolisaccarit formunda bulunur.

13. Bitkilerde hücre çeperinin temel maddesi olan polisaccarit hangisidir?

• Selüloz

14. Selülozun nişastadan farkı nedir?

• Glikoz molekülleri ters dönerek birbirlerine bağlanır.

15. Selüloz insanlar tarafından niçin sindirilmez?

• Çünkü insanlarda amilaz-fermenti enzimi salgılanmaz.

16. Geviş getiren hayvanlar selülozu nasıl sindirirler?

• Bağırsak floralarındaki tek hücreliler sayesinde.

17. Hayvanlarda karbonhidrat depo metaryali nedir?

• Glikojen

18. Glikojen nasıl depo edilir?

• Karaciğer ve kas hücrelerinde depo edilir.

19. Glikojenin nişastadan farkı nedir?

• Daha fazla dallanma gösterir. Suda daha fazla çözünür.

20. Yağlar nasıl meydana gelir yapısında neler bulunur?

• Asitlerle alkollerin birleşmesiyle meydana gelir. Yapısında C.H.O. bulunur.

21. Yağların karbonhidratlardan farkı nedir?

• Yağlarda oksijen oranı hidrojenden daha fazladır. Daha fazla enerji verir.

22. Yağlar insanlar tarafından niçin kullanılır?

• Yağlar yağda çözünen ADEK vitaminlerinin emilmesini sağladığı için .

23. Bir mol yağ asit nasıl oluşur?

• Üç mol yağ asidi ile bir mol gliserolün ester bağı ile birleşmesi sonucu meydana gelir.

24. Kimus ve yağ asitleri gliserole nasıl dönüşür?

• Lipaz enzimleriyle

25. Aminoasitlerin ve proteinlerin fazlası ne yapılır?

• Karaciğerde depo edilir.

26. Bir aminoasitin kimyasal yapısını ve hangi protein yapımında kullanılabileceğini ne tahin eder?

• Kimyasal yapısını R grubu ,hangi tür protein yapımında kullanılacağını ise enzim tahin eder.

27. Proteinlerin sindirimi nerede başlar, hangi enzim ile sindirilir?

• Sindirimi midede başlar. Gastrin hormonun uyarısı ile mide bezlerinin tarafından salgılanan pepsinojen midedeki hidrolik asitin etkisiyle aktif pepsine dönüşür. Pepsin proteinleri peptitlere parçalar.

28. Kimus sayesinde ince bağırsak duvarından hangi hormonun salgılanmasıyla hangi hormon salgılanır?

• Sekretin hormonun uyarmasıyla Pepsinojen salgılanır.

29. Tripsinojen aktif tripsine nasıl dönüşür?

• Bağırsak özsuyunda bulunan enterokinaz enzimi ile

30. Enzim reaksiyonlarının çoğu tersinirdir derken ne denmek isteniyor?

• Yanı aynı enzim reaksiyonu hem reaktifler hemde ürünler yönünde katalizleyebilir.

31. Reaksiyon hızını arttıran ve azaltan maddeler nelerdir, bunlara ne denir?

• Arttıranlar : nikel gibi.  Aptivatör denir.
• Azaltanlar  : kurşun ,bakır ,civa gibi.  İnhibitör denir.

32. Organik azotlu bazlar nelerdir?

• Adenin .Guanin ,Ctozin ,Timin ,Urasil.

33. Nükleotitler birbirlerine nasıl bağlanır?

• Fosfat bağı ile (3+5 fosfodiester)  (fosfat 5 bağ yapar)

34. Nükleotitlerin farklı dizilmeleri nelere sebep olur?

• Farklı ve çok bilgi taşınmasına neden olur.

35. Bir nükleotitin alt birimleri nelerdir?

• Azotlu organik bazlar  , Pentoz  ,  Fosfat (fosforik asit)

36. Nükleosit ve Nükleotit nasıl meydana gelir?

• Azotlu organik baz + pentoz = Nükleosit
• Nükleosit + fosforik asit = Nükleotit

37. Nükleik asitleri ilk kez kim nucleustan izole etmiştir?

• Friedrich Miester

Elementlerin fiziksel ve kimyasal özelliklerindeki düzenlilikten yola çıkarak elde ettiği periyodik tablo, onun en büyük çalışması idi. Bu düzenleme esnasında,o güne kadar bulunamamış bazı elementlerin varlığını ve özelliklerini tahmin etti (1869). Bir kaç yıl içinde varlığını haber verdiği elementlerin keşfedilmesi Mendeleev’i kısa sürede dünya çapında ünlü bir kimyacı hâline getirdi.
Periyodik tablo, Mendeleev’in mükemmel yorumculuğu ve üretici zekasının çarpıcı bir ürünüdür. Mendeleev’in 25 büyük kitaptan oluşan diğer çalışmaları da oldukça ilginçtir. O’nun izomorfizm hakkındaki bilgileri organize etmesi, jeokimyanın gelişmesini sağlamıştır. Ayrıca, kritik kaynama noktasını bulup, çözeltilerin hidrat teorisini geliştirmesi onun büyük bir fizikokimyacı olarak anılmasına sebep olmuştur. Mendeleev, 70 kadar akademi ve ilim topluluğunun üyesi idi. Kendi deyimiyle onun birinci hizmeti ilmi araştırmaları, ikincisi ise öğretmenlikti. St. Petersburg’un bir çok okulunda öğretmenlik yapmıştır. 1907 yılında zatürreden ölmüştür. Mendeleev, periyodik tabloyu ilk defa bastırdığı zaman bilinen 63 element vardı. Ölümünden bir yıl sonra ise bilinen elementlerin sayısı 86’ya yükselmişti. Bu kadar hızlı artış, kimyanın en önemli genelleştirmesi olan elementlerin periyodik tablosu sayesinde sağlanmıştı. Mendeleev hiç bir yeni element keşfedememiş olmasına rağmen, bilim dünyasına yaptığı hizmetten dolayı, 1955 yılında G.T.Seaborg başkanlığındaki Amerikalı fizikçiler tarafından sentezlenen 101 atom numaralı elemente, Dimitri Mendeleev onuruna “mendelevyum” adı verilmiştir.

Sir Isaac NEWTON

I 1 Barışı aramak ve izlemek
2 Bütün yolları kullanarak kendini koruma
II Başkaları da aynı biçimde düşündüğünde ( 1 + 2 ) kendi haklarını bırakarak onlara tanıdığı kadar hakla yetinmek.
1-) Sana yapılmasını istediğini başkalarına yap.
2-) Sana yapılmasını istemediğini başkalarına yapma.
Hobbes un görüşü ikincisidir.
Bireysel rasyonalite  bencil talepler savaşa götürür.
Kolektif rasyonalite  başkalarının da kendi gibi düşünmesi.
Prisoner’s Dilemma ( Tutkuların ikilemi )
Siz Diğeri Siz Diğeri
K R 1 10
K R 2 2
K K 5 5
K K 10 1
Bir suç söz konusu ve diğeriyle suç ortağı olduğunuz söylenmektedir. Ancak suçsuzsunuz ve diğerinden haberiniz yok. Bu test bireysel rasyonalitenin nasıl işlediğini gösteriyor. Suçsuz olduğu halde birey en az cezayı alabilmek için suçu kabul yoluna gidecektir. Diğeri de aynı şeyi düşüneceğinden yani onun bireysel aklıda aynı şeyi söyleyeceğinden sonuç kabul – kabul olacaktır. Ret – ret ancak kolektif akılla olacaktır.
Her zaman kolektif akla uygun hareket etmeyen insanlar olacaktır. O halde bunu uygulatacak bir otorite olmalı ve bu otorite ceza uygulayabilmelidir.
Hobbes’ta devlet,insanların korunmaları için sözleşmeyle meydan getirilmiş yapay bir yaratık olup, onun siyaset felsefesindeki çıkış noktası doğal insandır. İnsanların doğal yaşama halindeyken, altın çağda yaşamayıp, cehennem hayatı içinde olduklarını savunan, bu dönemde eşit ve özgür olan insanların birbirleriyle sürekli bir savaş içinde olduklarını öne süren filozof, böyle bir durumda gelişme ve uygarlığın ilerlemesinin beklenemeyeceğini söylemiştir. Buradan çıkışın tek yolu, insanların bir sözleşme ile kendi sınırsız özgürlüklerine son vermeleri, bir üçüncü lehine haklarından vazgeçmeleridir. Hobbes’ a göre, onların sözleşme ile yarattıkları bu yapay insan, bu ejderha, onları temsil edip, yönetecektir.
O,bu yüce egemen gücün, söz konusu ejderhanın, insanların yaptıkları sözleşme ile bağlanmış olmadığını söylemiştir. Topluma karşı hiçbir yükümlülüğü olmayan ejderha ya da devletin çok geniş yetkileri vardır. Gerek hukuk, gerek din, gerekse mülkiyet, kısacası her şey sınırsız yetkilerle bezenmiş bu üstün güce bağlı olmak durumundadır. Hobbes’a göre hukukun tek bir kaynağı vardır, bu kaynak da egemen ve üstün gücün iradesidir. Mülkiyet de, egemen gücün verdiği bir ödünden başka bir şey değildir. Buna göre, sözleşmeden önce herkesin her şey üzerinde hakkı vardı, ama gücü gücüne yeteniydi. İşte mülkiyet güvenliğini getiren devlet, gerektiği zaman, mülkiyeti dilediği gibi düzenleyebilir. Ona göre, devlet olmadan, mülkiyetin anlamı yoktur.
Aynı durum, din için de geçerlidir. İnsanların aynı anda iki efendiye birden hizmet edemeyeceğini söyleyen Hobbes, iç barışı sürdürebilmenin tek yolunun, devlet başkanının aynı zamanda kilisenin de başkanı olması, dini de denetim altında tutması olduğunu söylemiştir.

Pragmatizm
Amerikan filozofu John Dewey tarafından geliştirilen ve herşeyden önce, başta entelektüel problemler olmak üzere, çeşitli problemleri çözmek için ortaya konan bir yöntemden; insan tarafından kazanılan çeşitli bilgi türlerine ilişkin bir teoriden ve nihayet, evrenle ilgili belli bir metafizik görüşten oluşan öğreti.
Pragmatizmin en belirleyici özelliği, onun çıkar gözetmeyen hakikat arayışı diye bir şey olmadığını, her tür düşünme etkinliğinin salt problem çözmeyle ilgili bir konu olduğunu, inançların gerçekliğe ilişkin tasarımlar olmayıp, sadece eylem alışkanlıklarına tekabül ettiklerini, klasik felsefenin geleneksel problemlerinden birçoğunun bilumum ikiciliklerle ikili şemaların dogmatik kabulünden kaynaklandığını öne süren bir yaklaşım ve öğreti olmasıdır. Buna göre, pragmatik yöntem düşünceleri ve teorileri, deneyim ve uygulamadaki işlevleri ve uygulamaları bakımından ele almaktan oluşur. Pragmatizm, düşüncelerin, fikir ve öğretilerin anlamlarını mümkün sonuçları ile ortaya koyma yönteminin, bilim adamları ve ortalama insan tarafından kullanılan yöntemle aynı olduğunu savunur. Öte yandan, pragmatizme göre, birçok entelektüel problem ve tartışma açık olmayan kavramlar içerir.
Pragmatizmin metafiziksel evren görüşüne gelince, bu görüşün çoğulcu bir evren anlayışına sahip olduğunu söylemek gerekir. Evren, tek ya da birkaç tözden değil de, sesler ve kokular gibi niteliklerden ve bu nitelikler arasındaki ilişkilerden meydana gelir.
İnançları, görüş, tez ve teorileri sonuçlarıyla, işe yararlılığı açısından değerlendiren felsefi bir akım olan metafizik pragmatizme ek olarak, bilimsel, ahlaki ve dini pragmatizmden söz edilebilir. Buna göre, bilimsel pragmatizm bilimsel bir teori ya da yasanın doğruluğuna yalnızca, pratik değerine, uygulamadaki sonuçlarına, başarı ya da başarısızlığına bakarak karar veren anlayıştır. Dini pragmatizm ise, ise, dini inanç ve dogmaları, insan yaşamına katkı yapması, olumlu bir amaca hizmet etmesi, ahlaki yaşama yön vermesi bakımından değerlendirir.
Buna karşın, ahlaki pragmatizm, metafizik görüş, farklı ilke ve yasalarla dini inançları, ahlak açısından yararlı olması, vicdanın gereklerini yerine getirmesi açısından ele alır, ahlaka hizmet ettiği ölçüde doğru ve değerli bulur.

PRAGMATİZM = UYGULAYICILIK

(Os. Fiilîyye, Kıymeti fiiliye mezhebi, Fiilîyatçılık; Fr. Pragmatisme, Al. Pragmatismus, İng. Pragmatism, İt. Pragmatismo) Uygulamada yarar sağlamayı gerçeğin ölçütü sayan öznel idealist burjuva öğretisi…
Pragmacılık, uygulamacılık ve kılgıcılık deyimleriyle de dilegetiriliyor. Eylem ve yararlı anlamlarını dilegetiren Yu. pragma deyiminden türetilmiştir. Kapitalist üretim düzeninin ilk gelişme alanı olan iş adamları ülkesi İngiltere’de John Stuart Mill’in biçimlendirdiği yararcılığın, yeni ve son gelişme alanı olan iş adamları ülkesi Amerika’da Charles Peirce (1839-1914)’in temellerini atığı William James (1842-1910)’in geliştirdiği uygulayıcılığı doğurması doğaldır. Böylelikle, kapitalizmin kendine özgü metafizik felsefesi kurulmuş olmaktadır. James, aynı adı taşıyan yapıtında pragmatizm sözcüğü için “gerçi bu ad hoşuma gitmiyor, ama onu böyle adlandırıyorlar, değiştirmek için artık çok geç” diyor. Yapıtını da yararcı Mill’e şu sözlerle armağan ediyor: “zihnin pragmatik açıklığını ilk olarak kendisinden öğrendiğim, yaşamış olsaydı liderimiz olacağını düşünmekten zevk duyduğum John Stuart Mill’in anısına”. Pragmacılık, James’in deyişine göre, bir felsefe olmaktan çok bir metod, düşünceyi doğurduğu eyleme göre ölçen bir yöntemdir. Charles Peirce, 1878′de Popular Science Monthly dergisinde yayınladığı Fikirlerimizi Aydınlığa Kavuşturmanın Yolu başlıklı yazısında şöyle diyordu: “Bir düşüncenin anlamını açıklamak için onun hangi davranışı doğurduğunu bilmek gerekir. İşte o davranış, o eylem bizim için düşüncenin ta kendisidir”. William James, yirmi yıl sonra, kimsenin üstünde durmadığı bu sözü bulup ortaya çıkarmış, felsefesini bu söze dayamıştır. Pragmatik metodda yeni hiçbir şey yoktur, diyor William James. Sokrates onun ustasıydı. Aristoteles, metodik olarak onu kullanmıştı. Locke, Hume, Berkeley onun araçlarını kullanarak gerçeğe yararlı oldular. Oysa Pragmacılığın bu öncüleri onu ancak parçalar halinde kullandılar. Onlar sadece giriş yapmışlardı. Pragmacılık metodu günümüze gelinceye kadar genelleşmemişti, evrensel bir görevin bilincine varamamıştı. Ben bu göreve inanıyorum, konuşmalarımın sonunda size de bu inancı aşılayabileceğimi sanıyorum. Herhangi bir yerde bir ayrım meydana getirmeyen bir ayrım hiç bir yerde var olamaz. Felsefenin bütün görevi, bu dünya formülü ya da şu dünya formülünün doğru olmasının hayatımızın belli anlarında üzerimizde ne gibi bir ayrım doğuracağını anlamak olmalıdır. Pragmatik metod, her şeyden önce, başka türlü son verilemeyecek olan metafizik tartışmaların yatıştırılması metodudur. Dünya tek midir, çok mu? Kadere mi bağlıdır, yoksa hür müdür? Madde midir, ruh mu? İşte birtakım kavramlar ki dünya için doğru olmaları da kabildir, olmamaları da. Bu çeşit kavramlar üstündeki tartışmaların sonu gelmez. Böyle hallerde pragmatik metod, her kavrama, kendisinden değer verilebilecek pratik sonuçlar çıkarmak suretiyle yorumlamaya çalışır. Bu kavram öteki kavramdan daha doğru olsaydı, herhangi bir kimse için pratik bakımdan ne gibi bir ayrılık doğacaktı? Çıkarılan sonuçlarda pratik hiç bir ayrılık yoksa her iki düşünce de, pratik bakımdan, aynı şeye karşılık olmaktadır. Şu halde tartışma yersizdir. Tartışma yerindeyse, bunun ya da ötekinin doğruluğu halinde pratik bir ayrılığı görebilmemiz gerekir. Bunun, kabacası şu demektir: Dünya madde olsa ne dacak, ruh olsa ne olacak? Biri ya da öteki olması pratik bir fayda sağlıyorsa o zaman başımızın üstünde yeri var… Nitekim William James, pragmacılık metodunu kullanarak Ruhçuluğu seçmektedir. Çünkü diyor, materyalizm umut kırıcıdır. Ruhçuluksa umut, hoşlanma, yaşama isteği vericidir. Tanrıya inanmak insanlar için faydalı bir eylemdir. Bu eylem insanlara, James’in deyişiyle töresel bir tatil yaptırır. Ölümlü dünyadaki kötülüklerin Tanrıda yok olacağı düşüncesi, bizleri sorumluluk kaygusundan kurtarır. İyiliğin, sonunda, nasıl olsa geleceğine güvenerek korkumuzu yenebiliriz. Dünya arabasını, yürüdüğü yolda, keyfince gitmeye bırakarak töresel bir tatil (Ahlak tatili) yaparız. İyi ama, gerçek bu mudur, derseniz James’in karşılığı hazırdır: Gerçek, pratik faydası olandır. Pragmacılık, böylelikle, Akılcı sistemlerle Görgücü sistemler arasındaki uzlaşmaz ayrılığı çözdüğü kanısındadır. Aklın verilerini de pragmatik metoda vurarak hem dinci kalabilecek, hem de olgularla ilgilenebilecektir. Her ikisinde de Pratik fayda bulunduğuna göre, bunları birbirinden ayırmayı düşünmememektedir. Görgücüler Tanrı düşüncesine, istedikleri kadar “Teşekkür ederiz, kullanmıyoruz” desinler, Pragmacı pratik fayda bulduğu sürece onu kullanmakta devam edecektir. Pragmacılara göre bir düşünce, yaşayışımız için elverişli olduğu sürece doğru’dur. İyi’dir yerine doğru’dur diyebiliriz, çünkü bu iki kavram birbirinin aynıdır. Doğru sözcüğü, inanç alanında iyi olduğunu ispat eden her şeyin adıdır. Doğru olan, belirli sebepler dolayısıyle aynı zamanda iyi’dir. Bizim için neye inanmak daha iyi olurdu, dersek, bu söz şu anlama gelir. Neye inanmak zorundayız? Bu sorunun karşılığı şudur: İnanılması bizim için daha iyi olan şeye inanmak zorundayız. Şu halde, bizim için daha iyi olan’la, bizim için daha doğru olan arasında hiç bir başkalık (difference) yoktur. Pragmatik metod doğru’yla iyi’yi birleştirmektedir. Bundan şu sonuç çıkıyor: Erdem yaşayışımız için elverişli olduğu sürece, pratik fayda sağladiği hallerde doğru’dur. Her şey pratik fayda ölçüsüne vurulmalıdır, her şey pratik faydaya göre değerlendirilmelidir. Bu açıdan güzel’i de doğru’yla ya da iyi’yle birleştirerek Felsefenin, Bilimin, Sanatın yetkilerini tek elde, fayda ölçüsüne vurarak değerlendirmelidir. Çünkü bunların pratik değer ya da değersizlik bakımından hiç bir ayrılıkları yoktur. Pragmacılar soyut düşüncelere, deney öncesi düşüncelere de kendi metodlarını uyguluyorlar. Onlara göre dogru düşünce (a priori fikir), pratikte doğrulanabilen bir düşüncedir. Bir düşüncenin gerçeği, ona yapışık, hareketsiz bir özellik değildir. Gerçek, düşüncenin başına gelen bir şeydir. Bir düşünce, kafamızda dururken doğru olamaz. Ancak doğru bir hale gelebilir, olaylar yüzünden doğrulaşır. Onun gerçekliği, geçer hale girmesiyle (Validation) olur. Sonsuz derecede faydalı ya da sonsuz derecede zararlı bir gerçeklikler dünyasında yaşamaktayız. Dogru düşünce bizler için önemlidir. Bir ormanda kaybolursanız, açlıktan ölmek üzere bulunursanız, keçi yoluna benzer bir şey görünce, bu yolun sonunda insanların oturduğu bir evi düşünmeniz çok önemlidir. Burada doğru düşünce faydalıdır, çünkü konusu olan şey faydalıdır. Doğru düşüncenin pratik değeri, bu düşünceye karşılık olan nesnelerin pratik değerinden çıkmaktadır. Gerçekte bu nesneler her zaman için faydalı olmayabilirler. Örneğin keçi yolunun sonundaki ev, boş bir evse, açlıktan ölmek üzere bulunan sizin için hiç bir faydası yoktur. Ama her nesne bir gün, bir zaman önem kazanabileceğinden, herhangibir durumda doğrulanabilecek bir genel düşünceler stokunu elde bulundurmamız faydalıdır. Doğru sözcüğü doğrulama sürecini harekete getiren bir düşüncenin, faydalı sözcüğü onun deneyde tamamlanan görevinin adıdır. Doğru düşünceler, faydalı olmadıkça, değer belirten bir ad kazanamazlar. Kuram’la olgu, soyut düşünceyle işe yarar pratik arasındaki bu birleşme, ölçüsüz derecede bereketlidir. Gerçek, düşünürken bize faydası olan şeydir, nasıl ki hak da eylem halinde bize faydalı olan şeydir. İnsanlar içiri gerekli olan, uygun olan iş görecek bir kuram bulmaktır. İşte Pragmacılık, bu kuramdır. Görüldüğü gibi, uygulayıcılık, burjuva dünyasında pek tutulduğu ve pek yayıldığı halde, bilimdışı bir kuramdır. Bilimi de açıkça yadsır. James’e göre “İnsanın dünyadaki durumu, kedinin kitaplıktaki durumu gibidir; görür ve duyar ama hiç bir şey anlayamaz”. Pragmacılar dünyanın nesnel gerçekliğine gözlerini kapamışlardır. Gerçek, kendi yararımıza göre belirlmekle, özneldir. Bu bakımdan pragmacılık tekbenciliğe (solipsizm) varmaktadır. Her şey ben’im ve her şey benim içindir. Bu kanıysa pek açık olarak saçma bir kanıdır. Bilinemezci yönleri de bilgiyi yadsımakla eylemsel uygulamayı köksüz bırakmaktadır. Uygulama, bilgisizliği değil, tam tersine bilgiyi gerektirir. İnsan eylemi etkili olabilmek için nesnel yasaların bilgisine dayanmak zorundadır. Yararlılık, gerçeğin ölçütü olamaz. Tam tersine, ancak nesnel gerçekliğin bilimsel bilgisidir ki insanlığa yararlıdır. İnsan, bilimsel bilgileri aracılığıyla pratik eylemde bulunur ve bu pratik eylemi sonunda amacına varabilir; amacına ulaşabilmesi, ancak nesnel gerçekliğin bilimsel bilgisiyle olanaklıdır. Pragmatizm, Dewey, F.S. Schiler vb. tarafından izlenmiş, ırkçılığı ve faşizmi açıkça savunmaya kadar çeşitli biçimlere bürünmüştür.

ZİYA BEY KÜTÜPHANESİ

Ziya bey kütüphanesi binası 1908 yılında yapılmış ve aynı yılda kitaplık olarak hizmete girmiştir. Kuruluşundan 1943 yılına kadar; yani kurucusu Yusuf Ziya Başara`nın ölümüne kadar tüm giderleri merhumca karşılanmıştır. 1943 yılında Ziya Bey`in vasiyeti gereği kütüphanenin yönetimi büyük oğluna bırakılmıştır. Alt kattaki 6 dükkandan ve bir süre çalışan Gazeteden alına kira ile bir memur tutulmuş ve kitaplığa kitap temin edilerek her türlü gideri karşılanmıştır. Ziya Bey döneminde kütüphane de bulunan kitap sayısı 3000 civarında idi. 13 Mart 1978 yılına kadar özel mülk olarak devam eden bina , bu tarihten sonra Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğünce eski eser kabul edilmiştir. Kütüphane 7 Nisan 1980 yılında kamulaştırıldı. Aşağıdaki dükkanlarla birleştirilerek faaliyet dışı bırakıldı. Ziya Bey`in toplam 23 akrabasına 6,1 milyon lira ödenmiştir. Yapı 1981-82 yılında Kültür ve Turizm Müdürlüğünce onarıma alınarak 1983` te tamamlanmış, alt kattaki 6 dükkanın yeri Güzel Sanatlar Galerisi , üst katıda yine İhtisas Kütüphanesi olarak düzenlenmiştir. 1983 yılında onarımı tamamlanan bina; düzenleme, tasnif ve diğer teknik işlemlerle yürütülen yoğun bir çalışma döneminden sonra 16 Nisan 1985 tarihinde okuyucu hizmetine açılmıştır.
Günümüzde hizmete devam eden Ziya Bey Kütüphanesinin alt katı Dumlupınar Çocuk Kütüphanesi ve Kültür Bakanlığı Kitap Satış Mağazası olarak kullanılmaktadır.

KÜTÜPHANEDE BULUNAN ESERLER

Kütüphane iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde yazma-matbu eski eserler, ikinci bölümde yeni basma (Latin Harfli) eserler bulunmaktadır.
I- Eski Yazılı Eserler Bölümü: Bu bölümde el yazması ve matbu eski eserlerdir. El yazması eserler vardır. Bu eserlerden 704 tanesi el yazması, 5985 tanesi matbu eski eserlerdir. El yazması eserler; gizli ilimler, felsefe, astronomi, zooloji, tarih, edebiyat gibi bilimlerde yazılmıştır. El yazması eserlerden 256 tanesi Arapça, 25 tanesi Farsça ve 95 tanesi de Osmanlıca dillerinde yazılmıştır. Ziya Bey Kütüphanesinde Arap harfleri ile yazılmış tefsir, hadis, fıkıh, kelam, ahlak, dil, tarih, coğrafya, fizik, kimya, tıp, edebiyat, ekonomi ve hukuk ilimleri konularını kapsayan toplam 5985 kitap, süreli yayınlar ( Gazete, Dergi, Mecmualar) ve düsturlar bulunmaktadır. Süreli yayınlar arasında ise Sırat-ı Müstakim, Sebilu`r –Reşat, Şehbal Beyanülhak, Resimli Gazete, Sevimli Gazete, Resimli Perşembe ve Seride-i Muhakeme bulunmaktadır.
II- Yeni Yazılı Eserler Bölümü: Yeni eserler bölümünde de 11763 civarında kitap bulunmaktadır. Burada buluna bazı kitaplar paha biçilemeyecek kadar değerlidir. Türkçe dışında 428 adet Fransızca, 46 adet Almanca, 71 adet İngilizce ve 19 Adet Yunanca yazılmış eserler vardır. Yeni eserler bölümünde genel konular; din, sosyal ilimler, güzel sanatlar, edebiyat, tarih , coğrafya bilimlerini kapsayan kitaplar bulunmaktadır. Duwey 10`lu sistemine göre düzenlenen kütüphanenin, yeni ve eski eserler bölümünde toplam 18452 kitap bulunmaktadır. Yine Belleten Dergisinin eski sayıları ve eski Osmanlıca haritalarda bu kütüphanede mevcuttur.

III- BİRİNCİ BÖLÜM

KİTAPLARIN KONULARINA GÖRE SINIFLANDIRILMASI

I- FELSEFE

5915- Rıza Tevfik- Kamusu Felsefesi
5914- Muh. Emin – Kant Felsefesi
3224- Ethem Necdet – Tekamül Kanunları
3722- Abdullah Cevdet – Funun ve Felsefesi
5936- Orhan Saadettin- Felsefe Tarihi
3511- Hilmi Ziya- Felsefe Dersleri
3713- Salih Zeki- Felsefei İlmiyye ve Felsefei Ahlakiyye
3723- Kaya Nuri- İbni Rüşd
2365- Ferid- Mebadi-i Felsefeden İlmi Ahlak
2386- Salih Zeki Felsefe-i Ahlakiyye
2378- Felsefe Dersleri
2445- Mehmet İzzet- Felsfe Tarihi
2362- Felsfe Tarihi
2384- Bahur İsrail- Felsefe Tarihi
2877- Mustafa Şekip – Gülmek Nedir, Kime Gülünür?
5894- İhvanus- Sefa Felsefesi
5928- Baha Tevfik- Felsefe Tarihi
5929- Baha Tevfik – 2.Cilt
2450- İzmirli İsmail Hakkı- Felsefey-i İslamiyye Tarihi
5920- İbrahim Ethem Mesud- Usul Hakkında Nutuk
2448-982- Ahmed Hamdi Aksekili- Metalib ve Mezahib
2399-2407- Mustafa Şekip- Felsefe Dersleri Ruhiyat
2382-2383- Ahmet Hidayet- Yeni Felsefe Tarihi
2373-2379-2380- Mustafa Rahmi- Felsefe Tarihi
79 / 5 -Saçaklızade Mehmed Maraşi – Risaletüfi Fennil Munazara
102 / 2 -Taşköprüzade İsamed- din- Şerhvadabül-Bahs ve`l- Münüzara- (E.Y.Arapça)
202- Kara Davut- Hâşiye ala Şemsiye (E.Y. Arapça)
235- Mehmed Marazi Saçaklızade- Tarifi İlmi`l Munazara vel- Kavanin ve Haşiye ala Serhu`ş –Şemsiye- (E.Y.Arapça)
281 / 4 – Taşköprüzade İsameddin
359 / 1 – Şerhu Adabu`l Bahs vel münazara –(E.Y.Arapça)
357 / 2 -Bir Risale –(E.Y.Arapça)
3960- Cürcani Seyyid Şerif- Tarifat
288 / 1 – Mir Hüseyin Muineddin Maybudi- Şerhu Hidayetül-hikme (Arapça)
288 /2 – Mur. Musliheddin el-Lari-Haşiye ala Şerhu Hidayetül Hikme [E.Y.Arapça) 2

II- Mantık

2381- Ali Sedad Mizanü`l Ukul fi Mantiki ve`l Usül
2457- Ağaoğlu Tezer Mustafa Nami- Mantık- Ahlak
3738-5801- Ahmed Cevdet Paşa- Miyar-ı Sedat
2406-2408- Miftahu`l Funun- MAntık
172- Esir`ed-din Ebheri – Risaletü`l –İsagoci (E.Y.Arapça)
258- İsmail b. Mustafa b. Mahmud el-Gelenbevi – Şerhu Tezhibü`l Mantık ve`l Kelam (E.Y.Arapça)
281 / 1 -Şerhu Tasdikat ve`t Tasavvurat (E.Y.Arapça)
281/ 2 –281 / 3 -Haşiye alat- Tasdikat ve`t Tasavvurat (E:Y:Arapça)
371- Şemsiye Şerh ve Haşiye (E.Y.Arapça)
376- Kavli Ahmed-Haşiye ala Şerhi İsagoci (E.Y.Arapça)
378- Muhyiddin Mine`l Mantık-
3796 – Seyit Ömer b. Salih el Faydı et Tokadi- İsagoci Şerhi Dürrü`n Naci
3799 – Esirüddin el Ebheri –İsagoci Şerhi
3926- Esirüddin el Ebheri- Mantık ve Hikmet

III- Psikoloji

2412- Hilmi Ziya- Umum-i Ruhiyat
3596- Abdulgani Nablusi- Tatiri`l Enam fi Tağbiri`l Menam
2369- İrfan – İlm-Ruh
2368- Mustafa Rahmi- Ruhiyata Medhal
2389-90- Avni- Ruhiyat ve Ruhi İrade
5924- Mustafa Rahmi- Tabiat ve İnsan
5912- Mustafa Şekip- Froydizm
3595- Muhyiddin-i Arabi- Tabirname
3492- Ragıb Rıfkı- Manyetizma ve İpnotizma
5922- Mustafa Rahmi Ruhiyat Makaleleri
2686- Mustafa Rahmi- Çocuk Ruhiyatı
3567- Mehmet Ali Ayni- Ruhiyat Dersleri
5918- Halil Nimetullah- Şuurun Bila Vasıta Mu`taları Hakkında
5913- NebahatSamet- İrade Hastalıkları
5927- Abdullah Cevdet- Dimağ ve Memlekât`ı Akliyye
2623- İbrahim Alaaddin- İlk Gençlik
2842- Mustafa Şekip- Terbiye Muhasebeleri
3082- Zeylü- Risaletül Ahlak
2361- Mehmet Emin- Felsefe İlm-u Ahval-i Ruh
2376- Ahmet Naim-Mebadiu Felsefe
3943- Tabirname
2954- Ethem- Terbiye-i İrade
2966-302- Mustafa Şekip- Bergsan ve Kudreti Ruhiyeye Ait Konferans
5940-5941-5942- İbrahim Alaaddin- Çocuk Ruhu
3599-3598-2694- Mustafa Şekip – Hissiyat ve Ruhiyat
2781-3706-5917-5896- Abdullatif Nevzat- Çocuğun Ruhiyatı
3425-3728-3729-3079- Abdulfeyyaz Tevfik- Hayat ve Ölüm
5903-5904-5905-5906- Hüseyin Cahit- Psikoloji
2765-66-67-68-69-70-5897- Hüseyin Cahid- Ruh ve Beden

IV- Sosyoloji

2626- Musahabat-ı Mahremane
5923- Mustafa Rahmi- Kadın Erkek Irklar Ruhiyatı
3477- Köprülüzade Mehmet Fuat- Ruhu Cemaat
3528- Ahmed Cevad – Musahabatı Ahlakiyye
2576- Cemal Fazıl- Oğullarıma Terbiye-i Ahlakiyye
2564- Ali Seydi- Terbiyeyi Ahlakiyye ve Nedeniyye
2720-2739- Mehmet Ali Ayni- İtikat ve Mülahazalar
2360- Sırrı Kreidi- Halil Edip Şeyh Said Ahmet Rasim- Ruh- Cümeli Hikemiye- Hikemiyet`i İslamiye Garaib Ad ât
5937- Kostantin- Felsefe-i Hukuk-u Medeniyye

V- Eğitim

3390-Sami- İlmi Terbiye-i Eftal
2963- Mustafa Rahmi – Çocuklar Evi
3600- Hüseyin Cahid- Çocuklar Hakkında Asri Fikirler
3479-Sadrettin Celal- Dugaruli Usulü
5934- Mehmet Ali- Fenni Terbiye Dersleri
3104- Kazım Naimi- Ahlakı Nasıl Telkin Etmeli?
3469- Abdullah Cevdet- Amerika Terbiye Usulleri
3434- Avni- Avrupa da Terbiye
2377- İsmail Hakkı- Terbiye İlmi
2584- Jan Jak Rusa Milaslı Gadferangi – Terbiye Nazariyeleri
3482- Abdullah Cevdet –Terbiye ve Veraset
5930- Terbiye Tarihi
2748- Hüseyin Cahid – Aile içinde Terbiye Ebeveyn Günahları
2975-3601-5938- Kazım Nami- Frobel Usuliyle Küçük Çocukların Terbiyesi

VI- Ahlak

2457- Ağacaoğlu Tezer Mustafa Nami- Mantık , Ahlak
3687- Mustafa Namık- Ahlak
3688- Hüseyin Cahid- Ahlak Terbiyesi
2628- A. İrfan- Mufassal Ahlaki Medeni

VII- Bilim Tarihi

5921- Abdulfeyyaz Tevfik- Arzın Kaynağı ve Geçirdiği devreler.
147- Esraru`l Arz ( El Yazması Arapça, Türkçe)
323- Rıza- ed-Din Can Bahadır Ferruh Ahadi Hindi- Ahkamu-l Nücum- ( E.Y.Arapça)
366- Rub`u`l- Müceyyeb (E.Y.Arapça)

VIII- Astroloji

3502- Seyyid Süleyman El-Hüseyni- Tefaün Name-i Hüseyni

IX- Süreli Yayın

78-111-120-205-242-267-320-321- 352-17-140-149-360-309-343-82-286-3966-180-3820- 608- Mecmuatü`r Risale
4687- Mecmutü`r Resail – Gözübüyükzade İbrahim b. Muh.

X- Edebiyat

79 / 2 – Haşiye Ala Şerhu Risaletü `l Adab – Muh. b. Ebubekir
183- Mecmua-i Adab vel
3914- Telvih Haşiyesi – Ebubekir b. Ömer El Gaznevi

XI- Arapça Yayın

977- Seyyid Şerif Cürcani- Tarifat
863- İsmail b. Mustafa b. Mahmud el Gelenbevi- Talikatül Tehzibil Mantık ve`l Kelam
5829- Abdulvehhab B. Hüseyin B. Veliyüddin El- Amedi- Abdulvehhab Ale`l Velediyye
5830-Abdulvehhab Velediyye Şerhi
2364- Hasan Paşazade- Adab-ı GElenbevi
2435- Fenari- Fenari Şerhi Hülasatül Mizan
2432- Mehmet Emin El Üsküdari- Ala Haşiyeti`l İsamuddin
2444-Siyalküti- Haşiye Ale`t Tasdikat
5818- Bacuri Şeyh İbrahim- Haşiyetü`l BAcuri ala Metni`s Simli
6541- Harputi Abdulhamid Hamdi B. Ömer En Neimi- Haşiyetün Cedidetün ale`s Siyalküti
5717- Maraşi Hayatı- Haşiye-i Kıtas-ı Musa
2. Eser Haşiyetü ala Şerhi Risaletil Kıyasıl Musev
3. Eser Kıyası Musa
5691- Tokadi Esseyyid Ömer B. Salih Feyzi – Dürrün Naci
5742- İmadüddin Yahya B. Ali El-Farisi – Haşiyetü İmad Ale`t Tasavvurat
5839- Abdullah B. Hasan El Kongrevi- Fenari Haşiyesi Abdullah Efendi Kongrevi
5847- Şeyh Abdullah İbni eş-Şeyh Hasan – Fenari Haşiyesi
5771- Delalzade Muh.b.Hüseyin El Harputi- Tasdikat`i İsam Delalzade Haşiyesi
5637- Taftanzani Saadettin Mesud b. Ömer – Tezhibü Miri
5850- Muh. El- Fevzi B. Ahmed- Fenari Şerhi Hülasatül Mizan
5674- Şeyhzade Muh. TEvfik- GAyetül Beyan fi İlmil Mizan
2398- Dibacetü- Haşiye Ala Dibacetü Muğnil Tullab
2422- Muğnizade Erzincani- Haşiye Ale`l Hüseyniye
2387- Cürcani Seyyid Şerif- Haşiye Ala`t Tasavvurat Ve`t Tasdikat
2428- İsamuddin Esferayini- Haşiye Ale`t Tasavvurat
5634- Gelenbevi İsmail Efendi – Haşiyetü`l Lari li Gelenbevi
2385- Kara Halil B. Hasan- Haşiyetü Mehmet Emin
5764- Hafız Sezai B. Abdül Celil DEbrevi- Haşiyetün Nefisetün ala İsami`t Tasdikat
2414- Hasan Paşazade- Haşiyetü`r Risaletü`l Edeb Li Gelenbevi
2401- İsamüddin el Esfereyani- Haşiye-i Şerhu`s Şemsiye
2430- Müftüzade Mehmet Erzincani- Haşiyetü`t Tasavvurat
2429- Müftüzade Mehmet Erzincani – Haşiye-i Tasdikat
5715- Muh. B. Mustafa El ERzurumi- Kıyas-ı Musa Risalesi
2421- Hüseyniye- Hüseyniye Şerhi
2403- Osman Azmi- İlaveli Zübdetü`l Tarifat
2400- Adavi- İmtihanu`l Ezhiya Haşiyesi
5635- Meybedi Hüseyin B. Muin- Meybedi Şemsiye Şerhi
5890- Gelenbevi Şeyh İsmail- Burhanı Gelenbevi ve Gelenbevi Haşiyesi
5821- Fenari Şemsüddin Muh. B. Hamza- İsagoci Şerhi
2370- Mahmud b. Hasan el Muğnisi – Muğni`yu`t –Tullab
5828- Muh. Emin- Muh. Emin Risalesi
5805- Musuçluzade Muh.- Musuçluzade Risalesi Saruhan
2425- Şemsiyye- Risaletü`ş Şemsiyye fi Kavaidi Mantıkiyye
5806- Taşköprü- Risale-i Taşköprü
2402- Abdulvahhab b. Hüseyin b. Veliyeddin El- Amadi- Risaletü`l Velediyye
2393- Abdülhakim b. Şemsüddin- Siyalkatü ala Tasavvurat
5781- Siyalküti Abdulhakim b. Şemseddin- Siyalküti ale`t Tadikat
2453- Abdulhakim b. Şemseddin- Şerhu ala`t Tasavvuratı Siyalküti
2433- Şevki- Şerhu Fenari
2413- Mehmed el Fenari- Şerhu Hulasatü`l Mizan
2423- Müftizade Mehmed Sadık b. Abdurrahman El- Erzincani- Şerhul Hüseyniye
2439- Fenari Şemseddin- İsagoci Haşiyesi Fenari
2391- Ahmed el Fenari- Şrehu İsagoci
2417- Saadettin – Tasdikat ve Tasavvurat
2441- Muh. Zahid b. Muh. Selim El Herevi – Tasdikat ve Tasavvurat Şerhi
5636- Manisavi Ahmed b. Süleyman- Şerhu`l İstiklaliye
2440- Abdülkerim b. Hüseyin el-Amasyavi – Tasavvurat Haşiyesi
5736- İsamüddin b. Muh. Arapşah El Esferaini- Tasavvurat Haşiyesi Isam
5737- Kilisli Hocazade Abdullah Efendi- Tasavvurat Haşiyesi
2366- Ali b. Ömer es- Sivasi- Mizanü`l Mantık
2416- Abdurrahman el Beyazidi – Şerhu Kevaşifi`l Ekbese
2451- Seyyid Şerif Cürcani Tarifat ve Şerhi
5807- Gelenbevi Şeyh İsmail b. Mustafa- Risaletü`l İmkân
2452- Abdulvahhab b. Hüseyin b. Velieddin – Şerhu Risaletül Velediye Fil Adab
2415- Siyalküti- Şerhul Tasdikat
5871- Şemsiyye Risale-i Cedide
5650- Şemsiyye- Şemsiyye Şerhi
5804- Bursavi Seyyid Ahmed b. Sıdkı b. Ali- Tenvirü`l İstidlal
5763- Tirevi-Keşfü Hakayıki`r- Rumuzat-ı fi Şerhi Dibaceti`t Tasavvurat
2410- Seyyid Şerif Cürcani – Tasavvurat Şerhu Şemsiyye
2411- Muğni`yüt ..tullab Şerhi
2418- İsagoci- Muğniyu`t Tullab Şerhu İsagoci
929-2442- İsamuddin Esferayini- Haşiyetü Ale`t TAsdikat
5819-5820- Eskicizade Ali Efendi – İsagoci Şerhi
2420-2431- Ahmed B.Abdullah el Şevki- Haşiyetü Fevaid-i Fenariyye
5785-5787- Gelenbevi Şeyh İsmail Efendi – Adabı miri Haşiyesi Gelenbevi
2437-2438- Fenari- Haşiye Ala Şerhi İsagoci
5826-5827- Gelenbevi Şeyh İsmail B. Mustafa B. Mahmut- Kıyas Risalesi
5638-2405- Bursavi Seyyid Ahmed Es Sıdkı b. Ali- Reddiyetü`l Miyar
2367-5891- Gelenbevi Şeyh İsmail- Haşiyetü`l Burhan
5838-2372- Halil B. Hasan- Haşiyetü Kara Halil Ala`l Fenari
5809-5810-Hasanpaşazade Seyyid Muh. – Hasanpaşazade Alâ Risaleti,l Adâbı Li Gelenbevi
5880-…-5889- Gelenbevi Şeyh İsmail Burhanı Gelenbevi
5723-…-5735- Şeyh Kutbiddin- Şirazi – Tasavvurat
5744-…-5756- Cürcani Seyyid Şerif- Tasavvurat Haşiyesi Cürcani
5851-…-5870- Fenari Şemsüddin Ahmed B. Hamza- Fenari
5642-…-5649- Şemsiyye – Şemsiyye
5651-…-5654- Şeyh Razi Kudbuddin Mahmut- Şemsiyye Şerhi
5791-…-5795- Gelenbevi İsmail B. Mustafa Mirüt- TEzhib Gelenbevi Haşiyesi
5772-…-5774- Müftüzade Muh. b. Sadık b. Abdurrahim El Erzincani- Tasavvurat Haşiyesi Müftüzade
5757….5762- Siyalküti Abdulhakim b. Şemseddin- Tasavvurat Haşiyesi Siyalküti
5738-39- Muh. Zahid b. Muh. Selim el Hirevi- Tasavvurat ve Tasdikat Şerhi
5836-37- Halil b. Hasan- Muh. Emin Haşiyesi
5848-49- Fenari- Fenari ala Metni İsagoci
5892-93- Harputi Seyyid Yusuf Efendi- Namüsü`l ikan ale`l Burhan
5675-80- Bursavi Ahmed Es Sıdkı b. Ali- Zeriatü`l İmtihan
5673-74- Bursavi Ahmed Es Sıdkı b. Ali- Mizanü`l İntizam
5765-66- Harputi Muh. b. Hüseyin- Tasdikat`i Ale`l İsam Haşiyesi
5775-76- Müftüzade Seyyid Muh. Erzincani- Tasdikat Haşiyesi müftüzade
5670-71- Muh. Fevzi İbn Hacı Ahmed el Yarangümevi- Muğni`t Tullab Şerhi Seyfül Güllab
5840-2372-5841….46- Karahalil Halil B. Hasan- FEnari Haşiyesi Kara Halil
5812-5813-5814- Şevki Ahmed b. Abdullah- Şevki Ale`l Fenari Şerhi
5694-5695-5696- Saçaklızade Muh. Maraşi- Takrir-i Kavanin
5719-5720-5721- Musuçluzade Muh. Said El- Akhisari Es-Saruhani- Musuçluzade ale`l Museviyye
2424-5707-5713- Müftüzade Mehmet Sadık B. Abdurrahman El Erzincani- Hüseyniye Haşiyesi
5822-5823-5824- Gelenbevi Şeyh İsmail B. Mustafa B. Mahmut İsagoci Şerhi li Gelenbevi
2454-5639-5672- Ahmed Sıddıki b. Ali el Bursavi- Mizanü`l İntizam
2443-5779-5780- Hocazade Abdullah El Kilisi- Haşiyetü`l Cedidetül ala`t Tasdikat
2419-5767-5770- İSam, Haşiyetül İsam Ale`t Tasdikat
5796-97-98-99-5800- Ahmed Rüşti- Tuhfetü`r Rüşti ala İsagoci
3704-5697- 2404-5698-5706- Hüseyniye- Hüseyniye

I- 2. Bölüm

2.1. İslam Felsefesi ile İlgili Eserler ve Muhtevaları,

2.1.1. 5915- Rıza Tevfik- Kamusu Felsefesi

( İkinci cildin birinci cüzüdür.) Kamusu Umuminin yalnız ıslahatı felsefe kısmını şamildir. Kamusu Felsefesinin ikinci cildi © harfiyle başlıyor. Ve bu kitap ikinci cildin birinci cüzünü teşkil eder. Geçenki cüzlerde kaçınılmaz olan bazı hataların vukuu`na mani olmak üzere daha ziyade dikkat edilecektir. Ca`dan Cl`ye kadar gelinmiştir. Kelimelerin varsa Fransızca, İngilizce, Almanca, İtalyanca karşılıkları verilmiştir.

2.1.2. 5914- Muh. Emin – Kant Felsefesi

Başlangıçta yazar Kant`ı niçin tercih ettiğini açıklıyor. Giriş kısmında “eleştiri” adlı eserin yöntemi ve mahiyeti var.
1. Kısımda = Kant`ın hayatı ve yaşadığı zaman
2. Kısımda = “Eleştiri” adlı eserden önceki eserleri
3. Kısımda = Saf aklın eleştirisi
4. Kısımda = Felsefe-i Tabiiyye
5. Kısımda = Felsefe-i Ahlakiyye
6. Kısımda = Felsefe-i Hukuk
7. Kısımda = Fazileti Nazariyye
8. Kısımda = Terbiye Teorileri
9. Kısımda = Felsefe-i Tarih
10. Kısımda = Amaçsallık ve İyi
11. Kısımda = Felsefe-i Diniyye
Fransızca tercümeleriyle verilmiş Kant`ın eserlerinde 75 kitabın ismi var
Ayrıca Kant için yabancı düşünürler tarafından yazılmış 17 kitap zikredilmiştir.
Özel isimlerin hangi sayfalarda geçtiğini gösteren şema var
Sonuç bölümünde Kant`ın felsefesinin nasıl numaralanması var.

2.1.3. 3224- Ethem Necdet – Tekamül Kanunları

Avrupa Devletlerinin güçlü olduğunu ve bunun içinde ok çalıştıklarını, bizim ise zayıf olduğumuzu ve eski çağlardaki silahlarla kendimizi koruduğumuzu söylüyor.
- Tekamülün Tarihçesi
- Lamark`ın Tekamül Fikirleri
- Darwin`in Tekamül Fikirleri
- (Teodor W.)
- Veraset Nazariyeleri
- Wiseman Nazariyesi
- Tabii Sedeksiyon
- Veraseti Ecdad Kanunu
- Kazanılan Vasıfların İntikali
- Verasetin Kimyevi Nazariyesi
- Yeni Lamarkizm
- Ani Değişimler Nazariyesi
- Cemiyetlerde Tekamül Kanunları
- Spencer`ın Tekamül Kanunları
- Yükselme ve Alçalma
- Cemiyetlerin Kabiliyeti Tahviliyesi
- Toplumsal İlerleme
Sonunda= Bu eseri vücuda getiren çalışma evvela uzviyetlerin tekamül kanunlarını tetkikten ibarettir.
Maksad, cemiyetlerin tekamül kanunlarını mütalaa ederek ait olduğumuz cemiyete faydalı fikirleri bulup göstermektir.

2.1.4. 3722- Abdulrlah Cevdet – Funun ve Felsefesi

Funün ve Sanat nedir? Sorusunu ayetlerle ve hadisi şeriflerle cevaplandırmış.
Muh. Arabi, Bacan, Büyük Fredrik, İmam Gazalinin Hakikat ve Felsefeyle ilgili sözleri vardır.

2.1.5. 5936- Orhan Saadettin- Felsefe Tarihi

Müellif = Karl Varlander
Bu eser, kitabın 2. cildinin tercümesidir. Yakın zamandan Kant` a kadar olan kısmı içine alır. Çünkü Kant`la yeni bir çığır açıldığını düşünerek onu 3. cilde katmıştır.
I- İntikal Devri
- Rönesans Felsefesi
- Çağdaş Tabiat İlminin Tesisi
II- Büyük sistemler Zamanı
- Descartes, Hobbes, Spinoza, Leibniz
III- Aydınlanma Felsefesi
A- İngiltere ve İskoçya
- Lacke, Aydınlanma felsefesinin İngiltere de diğer inkişafı
B – Fransa da
- Rousseau`ya Kadar Fransız Aydınlanma Felsefesi
C– Almaya da
- Alma Aydınlanma Felsefesi
Felsefecilerin hayatı, eserleri, görüşleri, siyasetleri anlatılmıştır.

2.1.6. 3511- Hilmi Ziya- Felsefe Dersleri

Kitap Lise 2. sınıfta verilen derslerin notlarından oluşuyor.
İlk kısımda Felsefe`ye genel bir bakış vardır. Felsefe bir bina olarak görülüyor. Bunun temelini bilgi nazariyesi oluşturuyor. Çatısını ise Metafizik ( Vücud Nazariyesi) oluşturur. Temelini iyi attığımız zaman istediğimiz gibi bir vücud nazariyesi geliştirebiliriz .
1 Bilgi Nazariyesi ( Diğer filozofların bakış açılarıyla verilmiş)
Bilgi Nazariyesinin Genel Meseleleri
Bilgi Nazariyesinin Konusu
Genel Fikirlerin Mahiyeti Meselesi
2 Mutabakat Meselesi ( Umumi Fikirlerimizin Külliyatı dışındaki aleme uygun olup olmadığını tatkik eden bölüm)
3 Nazari ve Ameli Meselesi
- Pragmatizm`in Tenkidi
- Felsefi Okuma ( Mağara İstiaresi)
- Beşeri Bilginin Prensiplerine Giriş
- Zihnin ameliyelerine ait hükmi şüpheler
- Umumi Aklın asli meselesi
- Vücud Nazariyesi ve Umumi Meseleleri
- Cevher ve Araz Meselesi
- Teklik ve Çokluk Meselesi
- Ruh ve Beden

2.1.7. 3713- Salih Zeki- Felsefei İlmiyye ve Felsefei Ahlakiyye

Müellif = Alexis Bertrand
2 Kısım
1. Bab = İlim ve Felsefe
- İlim ve Vazife, Felsefe- i İlmiyye ve Ahlakiyye`nin Tarifleri
- İlmin faraziyeleri ve Ahlak`ın Konuları
- Bilginin Dereceleri = Avamca bilgi veya fikir
- Delil ile bilme veya ilim = Yakin, Eşk, İhtimal Mufhumları
- Felsefiye ve Bilgi sentezi
2. Bab = İlimlerin Tasnifi ve Teselsüli
- İlimlerin Sınıflandırılmasında Prensipler
- Meleke = Bacon`un Tasnifi ( Hafıza, Tahayyül, Akıl)
- Bilinen Konu, Ampirik, Sanatlar ve İlimler
- August Comt`un Tasnifi
- İlimlerin teslisi, Tabiat ve Teslis Fikri
- Tahlil ve Terkib
2 Kısım
1. Bab = Matematik İlminde Yöntem
- Matematik İlminin Konusu
- Geometri Tarifleri
- Tarifler ve Konular
- Deliller
- Geometri Fikri
2. Bab = Tabiat İlminde Yöntem
- Tabiat İlminin Konusu
- Deney ve Gözlem = Olaylar
3. Bab = Tabiat İlminin Usulü
- Tasnif, Örneklendirme, Tümevarım, Kanunlar
- John Stuart Mille`in dört Yöntem
- Temsil, Tasnif, Varsayım = Nedenler
4. Bab = Ahlak İlminde yöntem
- Ahlak İlminin Konusu
- Nefs İlmi = Basiretli Olma
- Tarih İlmi = Şahadet ve Tenkid Tarihi
- Toplum İlmi = İstatistikler

2.1.8. 3723- Kaya Nuri- İbni Rüşd

İbn Rüşd`ün , Ailesi, Çocukları ve Vatanı, Soyu, Terbiyesi, Şöhreti
Süleyman Nazif ve Bâbân Zâde Ahmet Naim Efendilerin kitap hakkındaki düşünceleri var.
İbn Rüşd`ün Padişah tarafından takdir edilmesi, Hocaları, Öğrencileri, Eğitimi, İlmin Tesiri, Telif edilmiş ve basılmış eserleri
- Aristo Felsefesiyle iştigali ve bunun sebebi, çalışma ve çabası
- Din hakkında Fikri ve Mezhebi
- Ahlak Felsefesi, Tenkitçileri, Gözden Düşmesi ve Fikirleri
- Birlikte cezalandırılanlar.
- İbn Rüşd niçin çekilemedi ?
- İbn Rüşd`ün gözden düşmesine neden olan sebepler.
- Düsturları, İyi Sonu, Oğulları

2.1.9. 2365- Ferid- Mebadi-i Felsefeden İlmi Ahlak

Kitap, Ahlak kitaplarının yeni şekli hakkında fikir vermek, hem de İslam ahlakına dair yapılmakta olan diğer bir eser için tartışma konusu olmak üzere neşredilmiştir.
- Ahlak ilminin konusu ve ayrılmış vasıfları
- Vicdan ahlakının verileri
- Görev ahlakının öncesi
- İnsan hayatının gayeleri ve gidişatının güdüleyicileri
- Sorumluluk ve Müeyyide
- Şahsi Ahlak
- Aile Ahlakı
- Toplumsal Ahlak
- Medeni ve Siyasi Ahlak
Kitabın Adı = Metafizik
Mütercim = Ferit
Müeelif = Emil D.
- Metafiziğin konusu
- Metafizik İlminin Eksiklikleri
1- Bilginin Sınırları ve önemi
2- Metafizik meseleleri ( Made, Ruh, Tanrı)
3- Metafizik İlminin diğer ilimler ve Ahlak ilmiyle münasebeti
- İlave
- Şer meselesi

2.1.10. 2386- Salih Zeki Felsefe-i Ahlakiyye

Mütercim = Salih Zeki
2 Kısım
1. Bab = Ahlak İlminin Tarifi ve Taksimi
- Ahlak İlminin konusu, önemi, usulü, taksimi ( İlmi, ahlaki ameli, nazari)
2. Bab = Davranışlarımızın Kanunu
- Sorumluluk Ahlakı
- Vicdan ve İhtisas Ahlakı
- Kanun ve ahlakının ayrılan vasıfları
- Fazilet ve Temelleri
3. Bab = Davranışlarımızın Sebepleri
- Hürriyet ahlakı
- Davranışlarımızın gerekliliği = Kaza, Kader ve Kalıtım ve Taklid
- Şahsiyetin teşekkülü, ferdi ve şahsiyet ahlakı
4. Bab =
- Menfaat, İhtisas, Vazife Ahlakı
3. Kısım
1. Bab = Ferdi Ahlak ve Aile Ahlakı
- Ferdi Ahlak, Ameli ahlakın vasıflandırılması ve taksimi
- Vücuda ait şahsi vazifeler
- Aile ahlakı
2. Bab = Nedeni ve İçtimai Ahlak
- İçtimai Ahlakın nedeni ahlaktan farkı
- Nedeni Ahlak
3. Bab = Vatan ve Mezhebi Tabii
- Vatan ve Vatanseverlik
- Mezhebi Tabii ( Dini Ahlak, Ruhun Bekası)

2.1.11. 2378- Felsefe Dersleri

- Felsefenin tarifi, konusu, taksimi
- Ruh ilminin halleri
- Genel ruh halleri ilmi
- Ruh halleri ilmi konusu
1) Vicdan ( Vicdan suretleri, faaliyeti)
2) Fikri hayat ( Zeka, Duyumların Şekilleri, Hafıza oluşumu)
3) Bilginin esas tanzimi ( Dikkat, Dikkatin içe ait olan şekli = Tefekkür)
4) Ruhun icad faaliyeti
5) Bütün akli kaideler

2.1.12. 2399-2407- Mustafa Şekip- Felsefe Dersleri Ruhiyat

Lise 2. sınıflara mahsus bir ders kitabıdır.
- Felsefenin konusu, taksimi,ilmin kaynakları, müsbet ilimler felsefe, Ruhiyat tarihçesi
- Ruhiyatın konusu ve tarifi
- Ruhiyatın usulleri
- Hayvanat silsilesinde insanın konumu
- Sinir sistemi, Fizyolojisi ve açıklaması
- Ruhi olayların tsnifi
1. Bab = Zihni Hayat ( Zeka, Zihnin faaliyeti)
- Zihnin en basit unsurlarından, Duyumlar
- Dış alem ve bedenimizi idrak
- Şuurda kendiliğinden olan faaliyetler, Hayaller ve Fikirlrein çağrımı
- Şuurun umumi faaliyetlerinden temsil faaliyeti olan hafıza
- Şuurun umuni faaliyetlerinden dikkat ve etraflıca düşünme
- Tek ve umumi fikirlerin oluşum şekli
- Şuurun irade faaliyetlerinden Hüküm
- Şuurun irade faaliyetlerinden Muhakeme
- Zihni gelişmenin umumi amillerinden yaratıcı hayal kuvveti
- İşaret ve dil
- Zihni gelişmenin umumi amillerinden akıl ve akli faaliyet
2. Bab = Duygusal Yaşam
- Duygusal yaşamın en genel birlikteliği, haz ve elem
- Kendiliğinden görünen duygulanım halleri, heyecanlar
- Kendiliğinden meydana gelen duygulanım halleri, İhtiraslar
- Duygusal yaşamın umumi gelişme amilleri, Eğilimler
- Sempati ve taklid
- Yapılan duygulanım halleri, Hisler
3. Bab = Etkin Hayat
- Refleksler
- Kendiliğinden oluşan faaliyetlerden, İç güdü
- Kendiliğinden görünen fillerden, Alışkanlık
- Çalışılmış etkin hayat, İrade
Ek = Şuur meseleleri ve umumi meseleler
- Şuur ceryanı
- Ruhun şuursuz bir hayatı var mıdır?
- Şahsiyet, Karakter
- Ruh, Beden ve aralarındaki münasebet.

2.1.13. 2445- Mehmet İzzet- Felsefe Tarihi

Muharir = Karl Vorlander
( Almanca`dan tercüme edilen ilk felsefe kitabıdır.)
Giriş = Yunan felsefesinin kaynağı
Yunan felsefesinin ilk tarihi
- Kainat üzerine tefekkür başlangıcı, Millet Mezhebinin tabiat felsefesi ( Tales, Anaximandros, Anaximenes, Pisagor)
- Kainatın düşünülmesi hakkındaki düşüncelerin başlangıcı ( Herakleitos, Parmenides)
- Sonraki tabiat filozofları
- ( Empedkles, Anaxagoras)
- Demokritos
Yunan felsefesinin ikinci devri, Sokrat ve Sofistik
- Sofistik aydınlanma devri ( Protagoras, Gorgias)
- Sokrat
- Sokrat`a mensup felsefi mezhepler
Yunan felsefesinin üçüncü devri
Yunanlıların klasik felsefesi ( Eflatun ve Aristo)
- Eflatun, hayatı ve eserleri
- Aristo, hayatı ve eserleri
Yunan felsefesinin dördüncü devri
Yunanlılaşmış alemde ve Roma da felsefe
Devrin genel ayrılmış vasıfları
Helenistik devir
- Rivâkiler
- Die Epikureer
- Hısbâniler
Roma İmparatorluğunda Felsefe
- Romalılarda felsefe
Yunan felsefesinin Roma ya nakli
- Yeni eflatuncuların öncüleri
- Yeni eflatuncular
Ortaçağ felsefesi
- İlk Hristiyanlık ve felsefe ( ilk patristik)
- Ortaçağ da Skolostik (Başlangıcı, Parlak devri, Sonu)
Alman tezehhürü
Yollar ve alametler cetveli var

2.1.14. 2362- Felsefe Tarihi

2. Kısım
3 Bab = Ortaçağı`ın ve Yenilik Devri`nin Özeti
- Bab`ın tafsili
- İsko lostik`in 1., 2., 3., devresi
3 Bab = Yenilik felsefesinin hulasası
- Babın tafsili
3 Kısım
1. Bab = İtalya Felsefesi, Giordano Bruno
- Campanella
- İngiliz Felsefesi, Bacon
- Hobbes
2. Bab = Fransız Felsefesi, Descart
- Babın tafsili, Şüphe, Kesinlik ve Metod
- Ruh, mevcudiyeti, yetileri ve tabiatı
- Allah, mevcudiyeti ve tabiatı
3. Bab = Fransa da Descart taraftarları
- Babın tafsili, Pascal
- Bossuet et Fenelan
- Malebranche
4. Bab = Spinoza
- Babın tafsili, Tercüme-i hal, Metodd, İlahi cevher, Tabiat, Tabiat ve insan, Spinoza ahlakı
5. Bab = G.W. Leibniz
- Leibniz`in hayatı, Metodu, Bilgi Nazariyesi, Cevherin faaliyeti, Basitliği, Kainât, Monadlar, Leibniz`in ilahiyatı, Leibniz`in ahlakında alemin yaratılışı
6. Bab = İngiliz ve İskoçya Felsefesi
- Babın Tafsili, Locke
- G. Berkeley
- D. Hume
- Menfaat ve Bentham
- İskoçya, Reid, Hamilton, Stuart

2.1.15. 2384- Bahur İsrail- Felsefe Tarihi

Muharir = Abbe Barb
Tarih felsefesinde takip edilmesi gereken usul, felsefesi, tarih felsefesinin taksimi
Felsefenin 1. Devresi
- Doğu Felsefesi
- Yunan Felsefesi
Eski felsefe ile ortaçağ felsefesi arasındaki ortak devir

Felsefenin 2. Devresi
- İskolastik`in 1. Devre ( Arap alemi medeniyetinde felsefe)
- İskolastik`in 2. Devri

Felsefenin 3. Devresi
- F. Bacon çeşitli akımlar
- Rene Descartes

18. Asırda Fransa da Felsefe
- İskoçya okulu
- Alman okulu

2.1.16. 2373-2379-2380- Mustafa Rahmi- Felsefe Tarihi

3 Devre = İlkçağ Felsefesi
- Sokrat`tan önceki devir ( Yunan okulu, Pisagor`un okulu, Elea okulu, Atomcular, Sofistler )
- Sokrat devresi ( Sokrat, Eflatun, Aristo, Küçük okullar)
- Aristo`dan sonra ( Epikur okulu, İhtimâliye ve yeni akademi, Eclectiques, İskenderiye okulu
3 Devre = Ortaçağ Felsefesi
- Kilise babaları
- İskolastik`in kaynağı, Realizm ve Nominalizm kavgaları
- İskolastik`in uç noktası ( Saint Thomas, Duns Scut, Mistikler, Aykırılar)
- İskolastik`in Düşüşü
- Uyanma Devri F. Bacon
- İslam Filozofları = Kindi, Farabi, İbn Tufeyl, İbn Race, İbn Sina, Gazali, İbn Rüşd
3 Devre = Yeniçağ Felsefesi
- Akılcılar Devri
Malebranche, Leibniz, Spinoza, Descartes
- Tecrübeciler Devresi
İngiltere Felsefesi = Hobbes, Locke, Berkeley, D. Hume, İskoçya okulu
Fransa Felsefesi = Condillac, Montesque, Helvetius, Voltaire, Ansiklopedistler
- Eleştiri Devri
19. Asırda ve 20. Asır başında Felsefe
- Almaya da = Fichte, Herbert, Hegel, Scheling, Schopenhauer, Lotze
- İngiltere de = William Hamilton, Stuart, Harbert, Spencer, Darwin
- Fransa da = Victor K.

2.1.17. 2877- Mustafa Şekip – Gülmek Nedir, Kime Gülünür?

Gülmek konusunda felsefi nazariyelerden en önemlisi sahip olan Bergson`un kitabı esas alınmıştır. Yazar, bu konudaki olayları bulmaya ve hayata yaklaştırmaya çalışmıştır.
- Gülmek nedir ve gülünecek olan kimdir?
- Ne şartlarla gülebiliyoruz?
- Hareket komikliği, karikatür`ün esrarı ve edâ komikliği
- Komikliğin etkileme kuvveti
- Oyuncaklar ve komedi
- Zarafet, Alay, Mizah
- Karakterin gülünçlüğü? ( komedi ve Dram)

2.1.18. 2448-982- Ahmed Hamdi Aksekili- Metalib ve Mezahib

- Felsefeye ait bazı tetkikler
- Felsefenin dinde vasıl olduğu gaye
- İslam ve Hristanlık`ın ilme nazaran yerleri
- Mübüvvet hakkında bazı felsefi esaslar

• Metafizik Felsefesi
- Şüphecilik ve kesin bilgi
- Madde
- Nefs ve Ruh
- Madde ve Nefs – Cevherlre münasebeti

• İlahi Felsefe
- Eski alimlerde ve Ortaçağda din münasebeti
- Son zamanlarda din bahsi
- Hayatın sonunu isteme

2.1.19. 2450- İzmirli İsmail Hakkı- Felsefey-i İslamiyye Tarihi

- Yakup B. İshak El Kindi
- İlmi hayatı
- İlmi eserleri – Felsefeye ait eserleri
- İlmin kaynağı, etkilendikleri
- Medrese-i Meşaiyesi

2.1.20. 2382-2383- Ahmet Hidayet- Yeni Felsefe Tarihi

Muharir = Emil Fake
1. Kısım = İlk Devreler
- Sokrat`tan önce, İzahçı filozoflar
- Sofistler
- Sokrat
- Eflatun
- Aristo
- Muhalif Mektepler
- Mesleki “hazcılık”
- Rivakilik
- Telfikiye ve şüphecilik meslekleri
- Yeni Eflatunculuk
- Hristiyanlık
2. Kısım = Ortaçağ
- 5. Asırdan 13. Asıra kadar
- 13. asır
- 14. ve 15. asır
- 16. asır
3. Kısım = Yeniçağ
- 17. asır ( Dekart)
- Dekart`ın takipçileri
- 17. asırda İngiliz filozofları
- 18. asırda İngiliz filozofları
- 18. asırda Fransız filozofları
- Kant`ın felsefesi
- 19. asırda Alman felsefesi
- 19. asırda İngiltere felsefesi
- 19.asırda Fransa felsefesi
Dine ve hayata terbiye dersleri

2.1.21. 5894- İhvanus- Sefa Felsefesi

Kitabın içinde İslam Felsefesi Tarihi adlı bir bölüm var

2.1.22. 5928- Baha Tevfik- Felsefe Tarihi

Felsefe tarihinde Metod ve çeşitli mesleklerin birliği
Felsefe tarihinin felsefeye faydası
Felsefe tarihinin genel tarihe faydası
Felsefe tarihinde birleştirme metodu
1. Kısım = Eski Kavimlerin felsefe nazariyeleri
( Hint, İran ve Zerdüşt, Eski Selt ve Gula kavimlerinin felsefesi, Çin, Konfiçyus ve Monçiyus, Mısır, İbrani, Yunan Felsefeleri )
- İyonya`nın ilk filozofları = Telas, Heraklit, Anaksagor, Abderer`in atom mesleği
- İtalya`nın ve Elea`nın hayali gaye mesleği, Pisagor, Parmenides
- Sofistler, Protagoras ve Gargais
- Sokrat Sokrat`ın ilk mutalaarı, motodu, ahlakı, filler hakkında tahkikatı, irade nazariyesi , dini nazariyeleri, muhakemesi ve vefatı
- Eflatun ( fikirler nazariyesi )
Hisler arasında münakaşa usulü – Aşk ve iyi nazariyesi
Filler arasında münakaşa usulü – Ahlak ve siyaset
Eflatun`un ilahiyatı
- Aristot
Tabiat, Allah, Aristo`nun ahlakı ve siyaseti
- Pirronizm, Epikürizm ve Stoacılık
Latin felsefesi, Yeni akademi
- İskenderiye Mektebi, Platon ve halefleri
- Hristiyan Felsefesi
En yüksek iyi farz edilmesi
Allah`ın en yüksek ide farz edilmesi
Allah`ın en yüksek ruh farz edilmesi
Hristiyan filozofların ahlakı

2.1.23. 5929- Baha Tevfik – 2.Cilt

2. Kısım
- Ortaçağ ve Yenilik devri
İskolastik`in 1. Devresi ( 2.ve 3. devresi )
- Yenilik devri felsefesi
3. Kısım =
- İtalya Felsefesi, Compenella, Georda Nobrano
- İngiliz Felsefesi Bacon, Hobbes
- Fransız Felsefesi Dekart, Süphe, Kesinlik ve Metod
- Ruh ( Mevcudiyeti, yetileri, tabiatı)
- Allah ( mevcudiyeti, yetileri, tabiatı)
- Fransa da Dekart taraftarları, Pascal, Fenelon, Bassessua, Malenbranche
- Spinoza
- Leibniz
- İngiliz ve İskoçya Felsefesi, Locke, Berkeley, Hume, Adam Smith, Bentham ve menfaat ahlakı

2.1.24. 5920- İbrahim Ethem Mesud- Usul Hakkında Nutuk

Müellif = Dekart
- İlimler hakkında bazı mülahazalar
- Usulün başlıca kaideleri
- Bazı fizik meseleleri
- Tabiat keşfetmeye çalışmada daha ileri gitmek için lazım gelen şeyler

II- Mantık

2.2.1 2455- Ağaoğlu Tezer- Mantık

Yazar, Felsefe hocalarının öğrencilerine okutacakları kitabı bulma konusunda sorun yaşadıklarını ve zorunlu olarak yabancı kitaplara başvurduklarını anlatmış. Böylece Lise öğrencilerine faydalı bir kitap yazma gayretine girmiş. Bu kitapta; Fransa da meşhur birkaç mantık kitabını ciddi suretle inceleyerek konuları müfredat programına uygun bir şekilde nakletmiştir. Konuların sonunda öğrenciye sorular sorularak düşündürmeye çalışılmıştır.
- Bilgilerimizin dereceleri
1. Kısım =
- Mantık, Formel Mantık ( Fikir, Hüküm, İstidlal)
- Formel Mantığın önemi

2. Kısım=
- Tatbiki Mantık (Bilgilerimizin derecesini tayin etmek, ilimlerin usullerini göstermek)
- İlimlerin Tasnifi, Yöntem, Riyazi İlimlerde Yöntem, Tahlil ve Terkib, İlimlerde Fizik ve Kimyada yöntem
- Ruhiyat Konusu ve Kısımları, Tarihte Yöntem, İçtimaiyatın Taksimi ve Yöntemi

3. Kısım = Hakikat ve Hata

2.2.2 2406-2408- Miftahu-l Funun- Mantık

1- Mantık ilmi ve bazı mukaddime beyanlarından esaslar
2- Tasdiklerin bölünmesiyle özel hükümlerinin açıklanması hakkındadır.
3- Genel olarak kıyas, İstidal ve temel hükümlerin açıklanması hakkında
4- Kıyasın yöntemi beyanındadır.
5- Kıyas türlerinin açıklanması
6- Meslek beyanıdır.
Kitabın sonunda; His, Nefs, Cisim, Hayvan, İlim, Mantık, Kıyasla ilgili sorular sorulup cevapları verilmiştir.
- İlk fasıl tasavvuratının çeşitli türleri
Tertip, Analoji, Tümevarım, Varsyım, Bürhan kavramları açıklanmış.

2.2.3 3738-5801- Ahmed Cevdet Paşa- Miyar-ı Sedat

İk makale, Tasavvurat hakkında olup iki bölümden oluşuyor.
1- İsagoci, Yani Tasavvuratın Prensipleri olan Beş Tümeller Konusu
2- Tanım hakkındadır.
İkinci makale, Tasdikat hakkında olup dört bölümdür.
1- Kesin önermelere dair 4 kısmı ifade eder.
2- Suri kıyas şekilleri olup 5 kısmı ifade eder.
3- Modaliteye dair olup 2 kısmı kaplar.
4- Döndürme maddeleri hakkında olup 4 kısma ayrılmıştır.

2.2.4. 2381- Ali Sedad Mizanü`l Ukul fi Mantiki ve`l Usül

Başlangıçta ; kitap hakkında yazılan makaleler ve mantık`ın tarifi, kısımları, sübutu ve doğruluğu konusu anlatılmış
1. Kitap = Tasavvurat
2. Kitap = Tasdikat
- Mutlak önermeler
- Önermelerin hükümleri
- Önermenin nefsi emmareye uygunluğu bakımından tarifi ve bölümleri
- Deliller
- Kıyas
3. Kitap = Metod
- Riyazi ilimler
- Tabii ilimler
- Tarihi ilimler
4. kitap = Safsata
Ek= Mantık`ın cebire tatbiki

III- Psikoloji

2.3.1. 3425-3728-3729- Abdulfeyyaz Tevfik- Hayat ve Ölüm

4- Hayat sahibi varlıklarda kalıcılık, ihtiyarlama keyfiyetinin sebebi, hayatın uzaması
5- İhtiyarlama keyfiyetinin tezahürü ve mekanikliği
6- Büyüme ve Gelişme makülleri, Kanser meselesi
7- Kimyevi, Fizik ölçümler, İyonlar, İnce hassasiyetler, bağışıklık ve mikrop âkilleri (aşı)
8- Tabiatta ölüm

2.3.2. 2412- Hilmi Ziya- Umum-i Ruhiyat
Kitap el yazmasının fotokopisi, içindekiler kısmı yok.

2.3.3. 3596- Abdulgani Nablusi- Tatiri`l Enam fi Tağbiri`l Menam

Arapça yazılmış rüya tabirleri kitabıdır.

2.3.4. 2369- İrfan – İlm-Ruh
1. Bab
1- Ruh bahsi, Tatkiki Vücudu Ruh, Tatkiki Zat`i Ruh, Tatkiki Hakikati Ruh

2. Bab
Ruhun idrak vasıtaları
2- Sinirler bahsi
3- Beyin bahsi
4- İlik bahsi
5- İlikli kemikler bahsi
6- Kafatası bahsi
7- Omurilik soğanı bahsi
8- Murdar ilik bahsi
9- İçgüdü ve akli melekeler

3. Bab
10- His bahsi, İhtisas, İdrakler ve İradeler
4. Bab
11- Akıl bahsi
12- Akli kuvvetler bahsi

5. Bab
13- İlim bahsi

6. Bab
14- Ahlak bahsi

7. Bab
15- Vicdan bahsi

8. Bab
16- Ahlak hakkında özel bir bölüm

9. Bab
17- Kamu hakkında özel bir bölüm

2.3.5. 2368- Mustafa Rahmi- Ruhiyata Medhal

ZEKA başlığında
Beyin, Duyu Organları, İdrak ve Şuur, Dikkat ( İrade, Gayrı İrade, Dağınık, Hastalık ) Hafıza ( Çeşitleri, Ebced Hesabı), Fikirlerin birbirine bağlanması ve Teselsül, Hayal gücü, Soyutlama, Genelleştirme, Muhakeme
HİSSİYAT başlığında
Eğilimler, Heyecanlar, Hissiyat nedir?, Wunt`un duyumlama boyutları, hoşa giden hal, Hissiyatın mantığı, Aklın mantığı, Çocukta ve cahillerde hissiyat, ihtiras ve sebepleri, nasıl söndüğü?
İRADE başlığında
Karar, Sağlam irade hastalıkları, cehd, cehdin ahlaki önemi, içgüdü, reflex ve içgüdüye bağlı davranışlar, kötü içgüdü kanunları, ıslah
İçgüdülerin çeşitleri

2.3.6. 2389-90- Avni- Ruhiyat ve Ruhi İrade

Yazar başlangıçta kendisinin ruhitayçı olduğunu ve kitabı herkesin anlayabileceği bir dille yazdığını ve sıkıcı konuları misallerle zenginleştirmeye çalıştırdığını anlatıyor. Yazar bu kitabın genç yaşta okunup, davranışlara yansımasının daha faydalı olacağı görüşündedir.
1. Bab – Ruhun eli altındaki Asabi Mekaniklik
2. Bab – Şuur ve Dikkat
3. Bab – Uyuşturma ( Hissetme, Keyfiyeti, Şiddeti, İdrak, Evham)
4. Bab – İdrakin tahrişi
5. Bab – Hatırlama ( Hatıra, Fikirlerin çağrışımı )
6. Bab – Hatıranın tahrişi
7. Bab – Hayal gücü ve tahrişi
8. Bab – Düşünme
9. Bab – Düşüncenin tahrişi
10. Bab – Heyecan ve Hassasiyet
11. Bab – Heyecanların tahrişi
12. Bab – İrade
13. Bab – İradenin tahrişi

2.3.7. 5924- Mustafa Rahmi- Tabiat ve İnsan

Müellif = Alfred Weber
Kadın – Erkek Ruhiyatı
- Menşei
Erkek ve Dişide Vasıflar Fizyolojisi
Erkek ve Kadında Hassasiyet
Erkek ve Kadında Zeka
Erkek ve Kadında İrade ve Ahlak
Feminizm
- Irklar Ruhiyatı
Tarih öncesi insan karakterleri
Irklarda ruhi fark
Terbiye ve ıslahın tesisi
Beyaz ırkın istikbali hakkında faraziyeler ve istikbal hangi ırkındır.

2.3.8. 5912- Mustafa Şekip- Froydizm

Sigmond Froyd`a ait 5 dersin tercümesidir.
Kitabın sonunda İsmail Hakkı`nın “Terbiye” adlı eseri vardır.
Terbiyenin tarifi, nasıl olması gerektiği, fonksiyonları ( medeniyetin intikalini sağlamadaki), hangi davranışların terbiye faaliyetlerine dahil olduğu anlatılmıştır.

2.3.9. 3595- Muhyiddin-i Arabi- Tabirname

Rüya tabirleri kitabıdır.

2.3.10. 3492- Ragıb Rıfkı- Manyetizma ve İpnotizma

Manyetizma; Bir insanın hemcinsleri üzerinde husule getirdiği tesirdir. Bu tesir herkesçe malumdur.
İpnotizma ise; manyetizma hadisesine verilen yeni bir isimden ibarettir. Yalnız İpnotizma tabiri bilhassa manyetizma tesiriyle husule gelen hipnotizmaya ( Hipnoz; sözle, bakışla telkin yapılarak meydana getirilen bir çeşit uyku) ilim olmuştur.
Bu eserde bu konular diğer kitaplara nazaran daha basit ve daha ameli bir tarzda ele alınmıştır.
Kitapta , hinozu yapan ameliyatçının bunu nasıl yapacağı anlatılıyor. Hipoz olan kişinin nasıl tanınacağı belirtiliyor.
İkinci kısımda; uyku halinde yapılan denemeler ( uyuyana neler yapabileceği) var.
Son kısımda ;
SPENCER`in FELSEFESİ
Muhariri = Muh. Safved
Başlangıçta Spencer`in konumunu tespit etmek için önce Avrupa Felsefesi tarihi hakkında genel bir bilgi verilmiş. Sonra Spencer`in hayatı, felsefesi, ilk Prensipleri, Hayatiyet Prensipleri, Ruhiyat Prensipleri, Toplumsal Prensipleri, Ahlak Prensipleri anlatılmıştır.

2.3.11. 5922- Mustafa Rahmi Ruhiyat Makaleleri

Ruhiyatın Tarihçesi
Ruhiyatın Oluşumu
Terbiye- i Ruhiyat
Hayvanat ruhiyatı
Çocuk Ruhiyatı
Balığ Ruhiyatı
Bu makaleler Amerika Terbiye Kamusundan alınmıştır. Toplu, derinlikli ve amelli olması itibariyle bilhassa muallim ve mürebbilerin işine yarayacak tarzdadır.

2.3.12. 2686-5925- Mustafa Rahmi- Çocuk Ruhiyatı

1. Fasıl İlk çocukluk (1 – 7 yaş)
– Süt emen çocuğun ruh hali
– Süt emme devresinden sonra gelişme
Ruhun çiçeklenmesi, hareketlerin oluşumu, duyguların faaliyeti, uyku, hafıza ve dikkatin meydana çıkması, şuurun meydana çıkması, duygusal hayatın oluşması, çocuğun temayülleri ( Temayül; sebebini bilmeksizin şahsın yaptığı ve arzu ettiği şeydir.), iradenin oluşması, çocukta dilin oluşması , çocuğun fikrinin oluşması, hayal gücü ( hayal, tefekkürün bir şekli hususiyesidir. Esası tecrübedir.), oyun, yalan

2. Fasıl Okul çağı ruhiyatı
Umumi bilgiler, okula girdiğinde çocuğun ruhiyatı. Okul çocuğunda dikkat tipleri, okul çocuğunun hafızası, gördüklerini anlama psikolojisi, çocuklarda kabiliyetin gelişme derecesi, yorgunluk, çocuğun derse alaka duyması, zeka çeşitleri, Grafoloji ( yazının şekline bakarak ruh halini anlamaya denir) okul çocuklarında ideal (yani hoşa giden şeyler nelerdir, idealleriniz nedir? Sorunlarına kızlar ve oğlanlar farklı cevaplar verdiği söyleniyor.) çocukta sanat.
3. Fasıl cinsi ruhiyat ( kız ve oğlan çocuklarının farkları)
4. Fasıl 14-18 yaş arası çocukların ruhiyatı
Ek olarak, orta zekalı, geri zekalı, üstün zekalı çocukların ruhiyatı
Tecrübi ruhiyatın ve çocuk ruhiyatı müesseseleri

2.3.13. 2954- Ethem- Terbiye-i İrade ( İkinci Basım)

1. Kitap = Umumi bilgiler

1. Kısım = İl incelemeler
- İrade nedir ?
- İrade terbiyesinin lüzumu
- İradeyi büyütmek, nefsin terbiyesi kabilmidir.

2. Kısım = İradenin psikolojisi
- İrade filli
- Fikirler ile irade arasındaki münasebet
- Duyular ile irade arasındaki münasebet
- Filler ile irade arasındaki münasebet
- İçtimai şekil ve irade

2. Kitap = Hususi olarak irade terbiyesi

1. Kısım = Fikirler ile irade terbiyesi
- Derin mülahaza
- Derin mülahaza misalleri
- Karar ve prensip
- Nefse telkin
- Atasözleri ve safsatalar
- Kitap ve tiyatro
- Genel fikirler ve muallimler
- Arkadaşlar, meşhur hayatlar, çevre

2. Kısım = Duyumlar ile Terbiye-i İrade
- Uygun duyumlardan, dua
- Biribirine uymayan duyumlardan sakınma
- Heyecan ve terbiyesi
- İhtiras ve ideal

3. Kısım = Filler ile Terbiye-i İrade
- Alışkanlıklar
- Fillerde umumi kaide
- Çalışmak fiili
- Sıhhatin korunması ve vasıtaları
- Tıbbi vasıtaları

2.3.14. 2781-3706-5917-5896- Abdullatif Nevzat- Çocuğun Ruhiyatı

( 4 – 7yaş arası çocuğun ruhiyatı )
Yazarın iki kızı varmış ve onları müşahede ederek ve olayları anlatarak izah etmeye çalışmış çocukların sözlerinden ve hareketlerinden manalar çıkarabileceğimizi anlatıyor
Mukaddim; Bu kitabın her tarafında çocuğum manevi hayatının serbestçe inkişafı ve onun müşkilleri ve istekleri karşısında mümkün olduğu kadar kendiliğinden işin içinden çıkmasına meydan bırakmak maksadı güden esaslı bir kanaat hüküm sürdüğünü görüyoruz. Bu şekilde hareket edilirse 2 şey elde kalıyor.
1 ) Çocuğun erken kalkması üzerinde tecrübeler icra edebilmek
2 ) Çocukta ferdaniyetin gelişmesine mahal bırakmak

1. Fasıl = Çocuğun maddi gelişmesi
2. Fasıl = Çocukta alem tasavvuru ( zaman, feza, semavi cisimler din, ölüm,doğum, gelişim, hayat, son)
3. Fasıl = Çocuğun resimleri ve resimlerin çocuk tarafından yorumlanması
4. Fasıl = Çocuğun Zihni ( 3 – 10 yaş arası zekanın belirtileri)
- Bazı yeni hikayeler anlatılmış
- Gözlem yetisinin gelişmesi
- Dikkat ve hafıza
- Hayal
- His ve idrak
- Ahlak
Lügatça da kelimelerin Fransızca karşılıkları verilmiş .

2.3.15. 5940-5941-5942- İbrahim Alaaddin- Çocuk Ruhu

- Genel bilgiler, ruhiyatın tarifi ve metodu, ruhiyatın kısımları, çocuk ruhiyatı
- Çocuk ruhiyatında usuller
- Çocukluk ve çocuk ( çocukta bedeni ve ruhi gelişim, gelişim buhranları, devirleri, oyun nazariyeleri, taklit)
- Kalıtım ve çocuk ruhu ( cismani ve ruhi veraset, veraset kanunları)
- Cemiyet ve çocuk runhu ( telkin, Folklor)
- Sinir sistemi (Kısımları, beynin kısımları, vazifesi, damarların vazifesi, çocukta sinir sistemi)
- Şuur ( spontane şuur, derin düşünen şuur, çocuk şuuru, terbiyesi)
- Ruhi hadiselerin tasnifi
- Duyumlar ( çeşitli nitelikler, çocukta duyumlar )
- İdrak ( idrakin yanlışlıkları, çocukta idrak, idrakin terbiyesi)
- Hafıza ( hafızanın şekilleri ve yanlışlıkları, hafızanın ehemmiyeti, kanunları, çocukta hafıza, hafıza ve terbiyesi)
- Fikri çağrışım (kanunları, tesiri, tecrübeleri, ehemmiyeti )
- Hayal gücü ( amilleri, ehemmiyeti, çocukta hayal, hayal ve terbiye)
- Dikkat ( alametleri, ehemmiyeti, sebepleri, çeşitleri, çocukta dikkat, zihnin yorgunluğu )
- Genelleştirme ve soyutlama ( çocuklukta genelleştirme ve soyutlama )
- Muhakeme ve hüküm ( şekilleri, hataları, akıl)
- Dil ( Çocuk lisanı ve terbiyesi )
- Zeka ( çocukta zeka)
- Haz ve elem ( çocukta haz ve elem)
- Hisler ve heyecanlar ( çeşitleri, ruhi ve uzvi şartlar, korku, mahcubiyet, abdesti gerektiren hal ve çareleri )
- Şahsi eğilimler ( İntihar, rekabet, korunma meyli, mülk edinme meyli, özgürlük meyli, çocukta itaatsizlik, çocukta izzeti nefs, grur ve övünme)
- Başkalarını düşünen eğilimler ( sempati, dostluk, aşk, cinsiyet meyli, terbiye çareleri)
- Gayri şahsi eğilimler ( araştırma ve ilim meyli, yalancılık, icad eğilimi, ahlaki eğilim)
- İhtiraslar ( şekilleri, alametleri, mahiyeti)
- Tepkiler ve içgüdüler
- Alışkanlık ( şekilleri, neticeleri )
- İrade ( şekilleri, fikir ve hayalin iradeye tesiri, hevesler çağı, beden terbiyesinin irade terbiyesine tesiri, tembellik, inatçılık)
- Karakter

2.3.16. 3599-3598-2694- Mustafa Şekip – Hissiyat ve Ruhiyat

Müellif = Teodule Armond Ribot ( İkinci cildin tercümesidir. )
Girişte; Hususi hislerin araştırılmasındaki önem,
Bu anlamda tarihi vesikaların faydası,
Hislerin oluşmasının sebepleri var
1- Sakınma içgüdüsünün Fizyolojik şekli
2- Sakınma içgüdüsünün savunma şekli = korku
3- Sakınma içgüdüsünün saldırma şekli = öfke
4- Sempati ve heyecan eğilimi
5- “Ben” ve teessüri belirtileri
6- Basit heyecanlardan şiddetli heyecanlara geçiş
7- İçtimai ve ahlaki hisler
8- Dini hisler
9- Bedii his
10- Zihni his
11- Normal karakterler
12- Anormal ve hasta karakterler
13- Duygusal hayatın dağılımı

Sonuçta ; Psikolojik hayatın genel durumunda hayatın tesirinin yeri

2.3.17. 5903-5904-5905-5906- Hüseyin Cahit- Psikoloji

Muharir = Hoover Young
1. Bab = Psikolojinin konusu ve usulü
( Psikolojinin geçici olarak ruh ilmi diye tarifi, Haricin his ve idraki batının his ve idrakinin önüne geçer . ben ile ben olmayan arasındaki farkın psikoloji itibariyle oluşumu, ruhun masalları algılaması, Ruhi hayatın vasıtalı veya vasıtasız oluşumu, Psikoloji ve Metafizik, Psikolojinin yöntemi, Psikolojinin mantık ve ahlak ile münasebeti)
2. Bab = Ruh ve beden
(Deneysel bakış açısı, (Olguculuk), Kuvvetin devamı kanunu, Canlı ve hayat kuvvetin devamı, sinir sisteminin rolü, Şuurlu hayatın özelliklerinin geçici olarak tayini, şuur ile sinir sistemi arasında mukayese, şuurlu hayat ile beyin faaliyetleri arasındaki münasebet, ikiliği kabul eden varsayım, Spritualisme, Teklik, Maddecilik, Vahdeti vücud varsayımları)
3. Bab = Şuur ve Şuursuzluk
( Şuursuzluğun tarifi, Şuursuzca bir ön çalışmanın doğurduğu şuuurlu fikirler, İç güdü ve alışkanlık, Hissiyatın şuursuzca meydana gelmesi, Rüya hali, Harekete geçirme ve uyarmanın ruhi ilişkileri dolayısıyla uyanma , Ruhi hayatın genişlemesi ve yaygınlaşması hakkında faraziye, Psikoloji ve otonom hareketler )
4. Bab = Psikoloji unsurlarının bölümlenmesi
( 3. Sınıf olmak üzere Psikoloji taksimi,Ferdi şuurun oluşumu, Irk`ın oluşumu esasında Psikolojiye dayanan farklılık kazanma keyfiyeti, Hissiyat ve iradenin irtibatı, ilk ve son unsur olarak irade)
5. Bab = Vukuf`un Psikolojisi
1. Hissetme ( Hislerin basitliği ve özgürlük meselesinin psikolojide manası, Hislerin cinsi ve keyfiyeti, hisler alanında münasebet kanunu, His ve idrake mahsus hareket )
2. Zihni Görünüm ( Hissetme ve hissi olarak, serbest zihni suret, serbest zihni suretler his ve idrakten nasıl ayrılır, Şuurun şekil ve hakiki birliği, Hayali hatıralar, Hatıranın şartları, Zihni suretlerin ortaklık kanunları , Unutma kanunları, dil ve zihni suretler, Serbest ferdi hayallerin oluşumu,=)

2.3.18. 3567- Mehmet Ali Ayni- Ruhiyat Dersleri ( Terbiyeye ait Tatbikatla birlikte )

Müellif = E. Rayo
1. Ders = Ruhiyatın terbiyesi ( Konusu, Usulü)
1- Çocukların ruhlarının terbiyesi, Tecrübi ve Nazari ruhiyat, Ruhi olaylar ile uzvi olayların birbirinde farkı
2- Ruhiyatta usul, Etraflıca düşünme usulü ve ona itirazlar, Ruhiyatta tecrübeye müraccat usulü, Ruhiyatta tümevarım

2. Ders = Şuur ve Kuvvetler
1- Şuurun dereceleri, Şuursuzluk nazariyesinin kıymeti
2- Ruhi olayların tasnifi, temenni oluşmaları itibariyle bağımsızlıkları 3 kuvvet mahiyeti
3. Ders = Duyumlar ( kısımları, heyecanlanmalar, lezzet ve elem, eğilim ve heyecanlanma, cismi ve kalbi duyumlar, gönül alıcı çalışma nazariyesi 9
4. Ders = Eğilimler ( Başlangıcı, hizmetleri, kısımları, şahsi, cismani, ruhani,karışık, toplumsal eğilimler,taklit kanunu, yüksek eğilimler,kısımları)
5. Ders = tutku ( Eğilim ve tutku, oluşum sebebi, intikali,eğilimlerin engellenmesi ve arızası cismani ve manevi yönü, tutkunun kısımları, şahsi ve toplumsal tutku, yüksek tutkular)
6. Ders = Zihin ( Kısımları, Zihin terbiyesinin mahiyeti )
7. Ders = İdrakin kazandığı dış güçler
8. Ders = İdrakin kazandığı iç güçler
9. Ders = Hafıza
10. Ders = Fikirlerin çağrışması
11. Ders = Hayal kurma
12. Ders = Ameli kuvvetler ( Dikkat, Tecrid,Mukayese, Umumileştirme)
13. Ders = Bilginin düşünme ilkeleri
14. Ders = Konuşmanın düşünmeyle münasebeti
15. Ders = Faaliyet
16. Ders = İrade
17. Ders = Seçim
18. Ders = Alışkanlık
19. Ders= Metafizik Ruhiyatı ( Ruhun mevcudiyeti ve bekası)

2.3.19. 5918- Halil Nimetullah- Şuurun Bila Vasıta Mu`taları Hakkında

Müellif = Henri Bergson
1- Ruh hallerinin şartı hakkında
2- Ruh hallerinde zaman mefhumu
3- Hürriyet
Sonuç bölümünde Osmanlıca bazı kelimelerin İngilizce karşılıkları vreen bir sözlük vardır.

2.3.20. 5913- NebahatSamet- İrade Hastalıkları

Müellif = Theodule Ribot
Giriş; Mecburi ve alıkoyma gücü şeklinde irade, Ferdi karakterin rolü, seçme ve mahiyeti
1- İrade zayıflamaları, Mecburi fillerin eksikliği ( İrade hastalıklarının taksimi, irade kaybı yahut istemek iktidarsızlığı )
2- İrade zayıflamaları, Mecburi fillerin fazlalığı ( ani ve şuursuz mecburi filler, İradenin dağılması, Bunun muhtemel illetleri)
3- İrade-i Dikkatin zayıflaması ( Zihni iktidarsızlık, İrade iktidarsızlık , Dikkat nasıl devam eder)
4- Heveslerin hakimiyeti ( İrade oluşumunun iktidarsızlığı )
5- İradenin yok olması
Sonuçta konu genel hatlarıyla toparlanmış

2.3.21. 5927- Abdullah Cevdet- Dimağ ve Memlekât`ı Akliyye

- Beyin – kafa
- Kafalar – (Ortalama Büyüklükleri )
- Başın büyüklüğü ( Irklara göre baş, küçük başlar )
- Nimetler ( Kafatasının normal büyümesi, kafa kemikleri )
- Okumanın baş büyüklüğüne tesiri ( köylü çocuklar, Öğrenci başları)
- Beyin ağırlığı ( Cevher beyni, cüceler ve gayet iri adamlar)
- Beynin olgunlaşması (Çocukların beyni, başın biçimi)
- Beyin zarları ( beyin koruyucuları, beynin hastalıktan korunması için tedbir alınması)
- Beyin (Beynin yarı küreleri)
- Beynin iki yarı küresi
- Her iki beyin ( Yarı küre dimağların müstakil oluşları)
- Beyinde merkezler ( Beynin coğrafyası)
- Beyinde kanın dolaşması ( Beyinde fazla kan)
- Beyin hareketleri, gücü, hayat verici akıcılığı
- Sinir uyanması
- Kanın hücumu ( Başın durumu)
- Akli davranışların sonuçları
- Psikoloji tecrübeleri
- Beynin çalışması
- Beynin şuursuz çalışması
- Beynin beden terbiyesi ( Akli terbiyenin kaideleri)
- Beynin yorgunluğu ( Kanın harap olması ve beynin tamiri)
- Organların faaliyetlerinin akıl üzerine tesiri
- Akli hayatın organ faaliyetleri üzerine tesiri
- Hamilelik ve çocukluğun ruh sağlığının korunması
- Sinirler
- Beyin ve akli melekelerin Fizyoloji ve korunma sahası noktai nazarından
- Terbiye ve Terbiye hakkında fikirlre
- Ruh ilmine bir bakış

Sonda; Lügatça var. Kelimelerin anlamları açık bir şekilde verilmiştir.

2.3.22. 2623- İbrahim Alaaddin- İlk Gençlik

1- Tarihte ilk gençlik, İl gençlik hangi yaşlardır ? ilk gençliğin bedeni sıfatları ve hususiliği
2- Cinsiyet içgüdüsü, Freud ve Pensexualisme nazariyesi
3- Buluğ ve cinsiyet meselesi, kötü kullanımlar ve mahzurları cinsi terbiye tedbirleri, müşterek terbiye meselesi, spor ve sair tedbirler
4- İlk gençlikte arkadaşlık, ilk gençlikte hissetmek
5- İlk gençlikte hayal ve sanat
İlk gençlikte okuma merakı
İlk gençlikte yazma merakı , muhakeme ve münakaşa tecrübesi
Telkine tabi olma
Gençlerin intiharı
Gençlerde mahcubiyet

2.3.23. 2842- Mustafa Şekip- Terbiye Muhasebeleri

Mustafa Şekip önce terbiyenin hayatımızdaki yerini, sonra da tercüme ettiği kitabın yazarı olan James`in hayatını, şahsiyetini,ruhiyatını ve Pedagojisini anlatmış
1. Sohbet
- Ruhiyat ve terbiye sanatı ( sohbetlerin maksad ve gayesi, Terbiye ilmi ile terbiye sanatında süratle idrak etmenin önemi, eğitimciler ruhiyat ile ne dereye kadar meşgul olmalıdırlar? )

2. Sohbet
- Şuur ( Tarifi ve tahlilleri)

3. Çocuk, Harekette örgenlik ( Şuurun asıl vazifesi )
4. Terbiye ve hareket çizgisi ( Terbiyenin tarifi, çeşitli memleketlerde kıymet bulan terbiye şekilleri)
5. Tepkilerin lüzumu
6. Futri tepkiler ve kazanılan tepkiler
7. İçgüdüsel tepkiler (korkmak, sövmek, taklid, içgüdüleri, yapıcılı, içgüdülerin tahvilleri konusu )
8. Alışkanlıklar kanunları ( Alışkanlığın felsefesi, kötü alışkanlıklarla nasıl mücadele edilir. )
9. Fikirlerin çağrışımı ( His ve düşüncelerimizde geniş bir sahada alışkanlık kanunlarına tabidir. )
10. Alaka ( Doğuştan ve kazanılan alakalar, çocuklar nasıl alakadar edilebilir)
11. Dikkat ( Dahilerde ve işadamlarındaki dikkat, dikkat nasıl edilebilir ve hafıza devamı nasıl sağlanabilir.9
12. Hafıza (Hafıza ezbercilik, hafızanın şahsiyet ve düşünce üzerine tesiri )
13. Kazanılmış düşünceler ( Terbiyenin fikri sahada tesiri, fikirlerin kazanılmasını irade eden içgüdülerdir.)
14. Çıkarsama ( Tanımı, terbiyede önemi, çocuklarda çıkarsama, fikri telakkilerimiz nasıl değişiyor? Gençliğin önemi )
15. İrade ( Geniş ve dar anlamda irade, Tam manasıyla irade-i hareket, manyakların ve melankonikleirn iradesi)
- Tecrubi ruhiyatın önem ve neticeleri hakkında meşhur alma ruhiyatçısı Wund`un mutalaası

2.3.24. ;3082- Zeylü- Risaletül Ahlak

Bu kitap devlet memurluğunda ve müderrisliğinde çalışacak insanlara faydalı olması için yazılmış. Namus ve şerefin önemini vurguluyor.

2.3.25. 2966-302- Mustafa Şekip- Bergsan ve Kudreti Ruhiyeye Ait Konferans

- Bergson`un Felsefesi ( Bergson`un red ve inkarları, Resmi felsefesi, zaman fikri, Ruh, Dimağ)
- Şuur ve hayat ( tenkid ve sistem ruhu, uyanık ve uyumuş şuur, ahlaki ve içtimai hayat )
- Ruh ve beden ( Beynin ve zihnin rolü, hayat ve dikkat hafıza, hatıralar)
- Dirilerin hayatları ve ruhi araştırmalar ( İlim karşısında telepati, ruhi araştırmalara karşı ilim adına yükselen itirazlar, şuur ve maddiyat )
- Rüya ( Görme, işitme, duymaya ait duyumların rüyadaki rolü hafızanın rolü, uyanıkken ve uykudayken irade)
- Zihni çalışma ( çeşitli şuur safhaları ve bunları kesen zihnin hareketi, çalışan hafızanın tahlili, düşünmeye çalışmanın tahlili, icadın tahlili, çalışmanın sonuçları9
- Felsefi sezgi ( Bir felsefeyi anlamada tarz, filozof ve çevresi, ilim ve felsefenin rolleri, ilmin ve felsefenin hedefi )
- Hakikat ve gerçeklik ( James`ın pragmatizmini doğru anlamanın rolü James`in nazarında gerçeklik zihniyecilerin anladığı, Pragmatizmin gerçekliği, Hakikatin tarz telakkileridir.

2.3.26. 2361- Mehmet Emin- Felsefe İlm-u Ahval-i Ruh

Giriş; Felsefenin konusu ve taksimi
- İlmi ahvali ruh yahut psikolojinin konusu, ruhi olayların asli mahiyeti şuur ( mahiyeti, şekli,derecesi, şuursuzluk, ruhi hadiselerin taksimi)
- Zihni hayat, umumi manasında zihin, bilgilerin doğurduğu duyumlar
- Bilgilerin korunması ve tasdikat
- Bilgi işlemleri, zihinsel işlemler, dikkat, soyutlama, genelleştirme, hüküm ve tasdikat,
- Nefsi nâtıka`nın yaratıcı faaliyeti – insani yönü
- İşaret ve dil
- Aklın genel kanunları esasları
- Dış alemin idraki ( Bu konudaki nazariyeler)
- İçsel hayat ve etkinlik haz ve4 elem alaka ve taklid
- Alışkanlık, içgüdü yahut tabiat, eğilimler ve fedakarlıklar
- İrade ve karakter hürriyet

2.3.27. 2376- Ahmet Naim-Mebadiu Felsefe

Muallim = Vilnyus Gary

1. Kitap = Nefs İlmi
Giriş : İlimler – İlim – Felsefe
- Nefs ilminin tarifi ve konusu
- Nefs iliminde yol
- Şuur ile güç

1. Kısım = Nefs İlminin
- Şuur ile kazanılan bilgi ilki
- Duyumların sonuçlarının def`i duyular suretlerin bekâsı
- Çağrışım
- Duyulur suretlerin ortaya çıkardıkları izleri
- Duyulur suretlerin harekete geçiren izleri
- Şehvetler ve duygulanımlar
- Huy
- Yeti

2. Kısım = Düşünme
- Düşünme halleri ve tahdik
- Külli kavramlar- zihni etkinlikler
- Tasdik ve akıl yürütme
- Müdrike`deki zâti tümeller
- Müdrikedeki zâti tümeller ve sonrası
- İlk prensipler
- Hatırlama ( Hayal ve Hafıza )
- İç algı
- Dış algı
- Sanrı ve rüyalar
- Tabi algılar ve kazanılan algılar
- Aklın üstün kavramları
- Akıl
- İyilikler ilmin prensipleri, güzellik
- Sanat
- Manaların ifadesi, konuşma
- İrade
- Mezheb- i icabı münakaşa
- Güzel aksetmek veya düşünmek
- Tutkular
- İyi
- Gerçeklik – yaratma
- İnsan ile hayvan
- Ruh ile cisim cismaniyet ve ruhaniyet beyindeki nisbet
Osmanlıca Fransızca sözlük var

2.3.28. 2765-66-67-68-69-70-5897- Hüseyin Cahid- Ruh ve Beden

Muhariri = Alfred Binet
Ruh ve Madde arasındaki farkı tesbit etmek için yazılmıştır

1. Kitap = Maddenin tarifi
- Dışımızdaki eşyaların biz ancak ihtisaslarını tanırız
- Maddenin mekanikliği nazariyeleri ancak birer timsalden ibarettir.
- Bazı itirazlara cevap ve hulasa

2. Kitap = Ruhun tarifi
- Bilgi ile konu arasındaki fark
- Hissetmenin tarifi
- Hayalin tarifi
- Heyecanların tarifi
- Şuurun tarifi
- Psikolojinin tarifleri

3. Kitap = Ruh ile Bedenin Birliği
- Ruh tanm olmayan bir hayata maliktir
- Ruhiyecilik ve Fikircilik
- Maddecilik ve Muvaziyecilik
- Yeni nazariyeler
- Netice

IV – Sosyoloji

2.4.1. 2626- Musahabat-ı Mahremane

Evlenme, çocuk doğurma, çocuk düşürme, başlıca rahtsızlıklar gibi mahrem konuları işlemiştir.

2.4.2. 5923- Mustafa Rahmi- Kadın Erkek Irklar Ruhiyatı

Müellif = Alfred Weber
Kadın- Erkek Ruhiytı
- Menşei
Erkek ve Dişide Vasıflar Fizyolojisi
Erkek ve Kadında Hassasiyet
Erkek ve Kadında Zeka
Erkek ve Kadında İrade ve Ahlak
Feminizm
- Irklar Ruhiyatı
Tarih öncesi insan karakterleri
Irklarda ruhi fark
Terbiye ve ıslahın tesisi
Beyaz ırkın istikbali hakkında faraziyeler ve istikbal hangi ırkındır.

2.4.3. 3477- Köprülüzade Mehmet Fuat- Ruhu Cemaat

Muhariri = Gustave Lebon

1. Kitap =
- Cemaatin genel ayırıcı nitelikleri
- Hissiyat ve Ahlakiyet toplumu
- Fikirler, teoriler ve halk muhayyilesi
- İtminannatlı halkın giydiği dini şekiller

2. Kitap =
- Halkın inançları ve şüpheleri
- Halkın inanç ve şüphe amillerinin amilleri
- Halkın şüphelerinin kendine has amilleri
- Halkın rehberleri ve onların ikna vasıtaları
- Halktaki şüphe ve inançların değişme kabiliyetinin sınır

3. Kitap =
- Toplumun çeşitli tabakalarının tarifi ve tasnifi
- Toplumlaırn sınıflandırılması
- Suçlu denilen toplumlar
- Mahkemei cinayet hükümleri
- Seçme toplumlar
- Parlementolar

2.4.4. 3528- Ahmed Cevad – Musahabatı Ahlakiyye

İlkokullarda ve Lise sınıflarında, vatandaşlık dersi kitabı niteliğinde hazırlanıp, okutulan bir kitaptır. Örnek olaylarla ve hikaye anlatır gibi konutu işlemiştir.
- Hükümetin hizmetleri ( Mahkemeler, Hükümet Ordu, donanma, İlim Mektepleri, Umumi ve Mecburi Tahsil, Hükümetin Masrafları, Vergiler, Vasıtasız ve Vasıtalı vergiler)
- Umumi Kurumlar
Kanun, Meşrutiyet ve Zulüm, Kanunları yapanlar, Zulüm ve Mazlumları, Mülkiyet hakkı, Eşitlik ve Adalet, Hürriyet, Memur olma hakkı, Kanuna İtaat, Haklıya hakkını vermek hakkı, Bedeller, Türk Vatanı,

2.4.5. 2576- Cemal Fazıl- Oğullarıma Terbiye-i Ahlakiyye

Muharir = Paul du Mair

Başlangıçta mütercim kitabı tercüme ediş nedenini anlatıyor.
1. İnsan
İstek ve heva, vazife, cesaret, çalışma ve amel, ahlak terbiyesi, adalet ve eşitlik, hürriyet ve vicdan, fikri terbiye maneviyatın vücut üzerine tesiri

2. Aile
Ebeveyn, muhabbet, hanımlar, çocuklarımız, saadet ve servet, bireylerin azalması

3. Vatana aid
Meşrutiyet, toplumsal vazifeler, eşitlik hukuku, umumi hürriyet, talim ve terbiye, iyilik ve hasenet,

4. Vatan
Vatanperverlik, safsataperestler, milli güçler, harp, beşeriyet,
- Usul ve nasihatler

2.4.6. 2564- Ali Seydi- Terbiyeyi Ahlakiyye ve Nedeniyye

1- Ahlak ilmine bir bakış ( Ahlak ilminin tarifi, konusu, gayesi,nazari ahlak,tabii ve kesbi ahlak )
2- Ahlak kanunlar (Mahiyeti, Mesuliyet Ahlakı, İnsan, Mahiyeti,Maddi ve Manevi İnsan)
3- Terbiye ( Tarifi, Kısımları, Ahlaki, fikri, Cismani Terbiye)
4- Vazife ve Mesuliyet ( Kısımları, Şartları)
5- Şahsi vazifeler ( Önemi, Kısımları, Gayret, İntihar, İntiharın münakaşası )
6- Ev vazifeleri ( Aile vazifesinin mahiyeti, Aile bütçesi, Eşin vazifesi)
7- Siysai, İçtimai vazifeler ( Tarifi ve önemi, Vatan, Vatandaşlık)
8- Vergi, Askerlik, Memurluk
9- Hükümet Şekilleri
10- Genel Meclis ( Mebusların Görevleri )
11- Ferdin Medeni Hukuku ( Hürriyet, Eşitlik)
12- Şahsi Teşebbüs
13- Hükümet Teşkilatı ( Kuvvetler Ayrılığı)
14- Vilayet ve Belediye Daireleri
15- İnsanın Umumi Vazifeleri ( Şahsiyet Kanunu)
16- Toplumsal Adabı Maaşeret
17- Sosyal Adabı Maaşeret ( Salon Adabı)
18- Topluluk adabından sonra ( Yürümek ve Yolculuk Adabı)
19- Hayvanları Himaye

2.4.7. 2720-2739- Mehmet Ali Ayni- İtikat ve Mülahazalar

Dini, Felsefi, Tasavvufi, Ahlaki ve Edebi konulardaki makalelerini bu kitapta toplamıştır.
1. Bab = Felsefeye Aid Makaleler=
( Felsefe sözlüğü hakkında, tarih felsefesi hakkında, Felsefe kitaplarımız, Bergson felsefesi, Feylesof é Wunt” vefat etmiş, Ahmet Reşit Bek`in sezgi ve idrak hakkındaki mektubu, Şuur ve vicdan meselesi)

2. Bab = Tasavvufi Makaleler =
( Şeyh İbrahim Hakkı, Bizdeki Tarikatlar, Sem`a ve Devran, Bir Müsteşrik`in tatkikatı, Kadın meselesi, Tasavvuf meselesi, Süfi cemiyete bir mektup)

3. Bab = Ahlakiyata Aid Makaleler =
( Kadın, Ahlak meseleleri hakkında, Darul Hikme ne yapmalıydı? Maarif Nezaretine açık mektup, bize hangi ahlakı tavsiye ediyorsunuz, Yakup Kadri Bek Efendiye mektup)

4. Bab = Edebiyata, Siyasete bağlı Makaleler=
(Azerbeycan da dönüş, Türk Dili, Bazı iktibaslar münasebeti, Muallim Naci şair değil midir? İki bayram, Asıl Kerbela, Uğurlar olsun, Anadolu`da Hrıstiyanlar, Maymun, Nüfus ve Eğitim siyaseti)

2.4.8. 2360- Sırrı Kreidi- Halil Edip Şeyh Said Ahmet Rasim- Ruh- Cümeli Hikemiye- Hikemiyet`i İslamiye Garaib Ad ât

(Ayetler ve Nüzul sebeplerinin inceleyerek ruhu anlamaya çalışıyor)
Beşerin yaratılışı
Ruh ve Ölüm
Cismani ruh
Rabbani ruh
Biraz açıklama
İstiksâ

Cümeli Hikemiye – Halil Edip
Değişik milletlere ve kültürlere ait olup, ama bütün insanların kabul edebileceği özlü sözler yer almış.
Eflatun, sokrat, Hugo

Mütercim = Ahmet Rasim
Pascal, Voltaire, gote

Hikemiyeti İslamiye – Şeyh Said
Mütercim = Şeyh Vasfi
247 tane sözlerin sahipleri belli olmayan manzum ve hikmetli söz var.

Said – Garaib Ad`ât
- Mesken çeşitleri ve o babdaki gelenekler
- Yemek çeşitleri
- Sarhoşluk veren şeyler
- Cin Kavminin garip adetleri
- Çinlilerin intiharları

Ahmet Rasim
- Dinkalılar
- Diverliler
- Bongollar
- Yamyamlar
- Emil, Bruni yerlileri
- Muntebu ahalisi
- Çamur yiyen kabile
- Kırgızlarda Alaka yarışı
- Buhara, Taşkentlilerin kültürü

2.4.9. 5937- Kostantin- Felsefe-i Hukuk-u Medeniyye

Muharir = Ed. Frank.

- Boşanma hakkı
- Beşerin şahsi hukuku
- Aik ile vazifenin birleşmesi
- Bir hasta nazarıyla bakılan kadın
- Erken ve kadının manevi eşitliği
- Toplum ile olan ilişkisi bakış açısından evlilik
- Medeni ve Dini evlilik
- Boşanma
- Babalık
- Aile
- Temlik hakkı
- Mülkiyet
- Kominizmin çeşitli türleri
- Halkın mülkiyeti toplum ve medeniyete lazımdır.
- Proudhon`un Mülkiyete karşı savunduğu deliller
- Mülkiyetin intikali
- Miras hakkı
- Mülkiyeti zihniye yani mülkiyeti sanaiye ve edebiye
- Dini hoşgörü
- Hürriyet ve vicdana bakış

V- Eğitim

2.5.1. 2975-3601-5938- Kazım Nami- Frobel Usulüyle Küçük Çocukların Terbiyesi

Frobel`in ilk tercüme hali
Terbiyecinin ruhu
1. Parça = Top
2. Parça = Top, Direk, Küp tatbikatı var
3. Parça = 8 eşit küpe ayrılmış küp
4. Parça = 8 eşit tuğlaya ayrılmış küp
5. Parça = Çaplarına ayrılmış küp
6. Parça = Yapı taşları şeklinde yapılmış küp
7. Parça = Tahtacıklar
8. Parça = Üçgen biçiminde olan tahtacıklar
Birbirine girmiş tahtalar
Küçük değnekler
Halkalar, İpler, Meşguliyetler

2.5.2. 3390-Sami- İlmi Terbiye-i Eftal

Birinci Kısım
Nazari ve Ameli Pedagoji ( Çocuk Terbiyesinin ilmi )
Pedagoji kelimesinin aslı, tarifi, gayesi
Mürebbiye Ait Vazifedeki Hassasiyet
Mürebbiliğin şartları ve vasıfları
-Mürebbi’ nin dış hayatına ait vasıfları
Alçak gönüllülük ve Tevazu, İhtiyat, Nezaket, Şefkat, Ahlak
-Mürebbi’ nin mektep idaresine ait vasıfları
Çocuğa Lütuf ve Muhabbet, Metanet, Sabır, İntizam ve Gayret

İkinci Kısım
Çocuk Terbiyesi İlminin Umumi Kaideleri , Bedeni ve Ruhi Terbiye
-Bedeni Terbiye Konusu ve Önemi:
Sıhhi Nasihatler ve Öğütler
Bedeni Güçlerin Çoğaltılmasıyla Bedeni Hareketin Sureti İdare Ve Tanzimi
Duyu Organlarının Terbiyesi
-Manevi Terbiye;Ruh ve Kabiliyet Ruhu
Akıl ve Feraset, Hissetme , İrade, İdrak Kuvveti, İdrak-ı Dahili veya Manevi, İdrak-ı Harici
İdrak Kuvvetinin terbiye Usulü
Dikkat Veya Tetkik Kuvveti,Terbiyesi, Egemen Kuvvesi, Terbiyesi, Akıl Yürütme Kuvvesi, Terbiyesi, Hafıza Kuvvesi, Terbiyesi, Tahayyül Kuvvesi, Terbiyesi, Manevi Terbiyenin Gayesi
-Ahlak Terbiyesi
Hissetme = Terbiye Usulü, Terbiye Vasıtaları
Şahsi Boyutu = Hakikat Hissi, Güzellik Hissi, İyilik Hissi
Toplusal Boyutu = Aile sevgisi, Memleket ve Millet sevgisi, Kardeş sevgisi, Hayvana karşı sevgi ve ince muamele
Dini Boyutu = Dindarlık, İlahiye sevgisi
İrade ve İradeye Uygun Hadiseler = Vicdan, Cüzi irade, Terbiye vasıtaları, Esas sebepleri, Rekabet, Cezalandırma korkusu ve Cismi cezalandırma, Umumi şekilde mükafat ve ceza, Mükafat ve cezanın çeşitleri, vasıfları
Övme, sözle veya hediyeyle, çeşitli cezaların vasıfları = Ceza nadir olmalıdır, faydalı olmalı makul olmalı, Başlıca cezalar

2.5.3. 2963- Mustafa Rahmi – Çocuklar Evi

Kitap İtalyan Doktor Maria Montessori’nin “Çocuklar Evi” adlı esrinin çocukların ihtiyaçlarına uygun bir şekilde yapılmış tercümesidir. Bugün ki ana okulları Montessori’ nin usulüne uygun bir şekilde oluşturulmaktadır. Doktor, ana okullarına, çocukların evi unvanını vermiştir.

1-Tenkit Mülahazası
2-Tarih Bilgisi
3-Ana Okulları Usulü
4-Mürebbi dersi nasıl yapmaya mecburdur?
5-Evinde iş hayatı
6-Jimnastik
7-Tabiat Terbiyesi, Ziraat İşleri
8-El İşleri , Vazo ve İnşaat
9-Hislerin Terbiyesi
10-Hislerin Terbiyesi için aletler ( Musiki, sukut dersi )
11-Fikrin Terbiyesi (Resim, şekilleri tahayyülü )
12-Okumak, Yazmak, Öğrenmek
13-Tekrarlayarak rakamları ezberleme (Temel hesap bilgileri )

Mektep ve Cemiyet – John Dewey- Mütercim = Avni

Bu kitabın ilk 3 babı Dewey’ in 1899 yılında verdiği 3 konferansı içerir. Diğer bölümler ise “ Elementary School Record ” dergisinde yayınlanmış yazıların yeniden derlenmesinden ibarettir. Bu kitap, Dewey’ in şahsi kanaatleri ile üniversitesinde tesis ettiği “ ilk mektep ” teki tecrübelerinin neticelerini ihtiva eder.

-Mektep ve İçtimai Terbiye
-Mektep ve Çocuğun Hayatı
-Terbiyede İsraf
( Burada para veya eşya israfından bahsedilmiyor. Burada insan hayatının israfından bahsediliyor. Çocukların hayatlarının mektepte tam olmayan ve hatalı yönlendirme yüzünden mektepten sonraki zamanlarda israf edilmesidir. İsrafı organizasyon eksikliği noktasının neticesi olarak görüyor.)
-İlk Terbiyenin Ruhiyatı
-Frobel ‘in Eğitim İlkelri
-Oyun ve Temsiller
-Sembolizm
-Hayal Gücü ve Oyun
-Ders
-Usul
-İştigalelerin Ruhiyatı (İştigalden maksat; çocuğun içtimai hayatta yapılan iş şekillerinden birinin faaliyet tarzı kastedilmiştir.)
-Dikkatin İnkisafı
(Çocukların ilgilendikleri konuların onlar hakkında bilgi vermesi )
-İlk Terbiyede Tarihin Hedefi

2.5.4. 3600- Hüseyin Cahid- Çocuklar Hakkında Asri Fikirler

Muharrir = Alfred B.
1-Kitabın gayesi anlatılmış
2-Okulda çocuk ( İyi bir eğitimin ölçütü, Tahsil derecesinin ölçüsü, Eğitim derecesinin doğru ölçülmesinden çıkacak faydalar)
3-Çocuğun Bedeni ( Bir çocuğun bedeni gelişmesi arasındaki münasebet, Maddenin gelişmesinin ölçülmesi )
4-Görmek ve Duymak
5-Zekanın ölçüsü terbiyesi
6-Hafıza ( Hafızanın zeka ve yaş ile münasebeti, hafızanın ölçülmesi, hafıza bozuklukları, Kısmi hafızalar, hafızanın terbiyesi, Bir pedagoji hatası )
7-Kabiliyet ( Gereklilikler arasında fikri melekeler )
Bazı okul kabiliyetleri hakkında mütalaa,
Bazı zeka numuneleri hakkında mütalaa,
Hususi Kabiliyet ve Genel Kültür
8-Tembellik ve Terbiye-i Ahlakı
9-Netice olarak 2 sözden oluşuyor.

2.5.5. 3479-Sadrettin Celal- Dugaruli Usulü

Müellifi = Mademoiselle Hemaiye

Kitabın başlangıcında mütercimin kitap hakkında kendi görüşü vardır. Sonra yazarın mukaddimesinde Doktor Dugaruli’ nin hayatı kısaca anlatılıyor.

-Pedagojinin ve metedolojinin bakış açısı
-Program ve Derslerin Hazırlanması, Örnek Tatbikat ( Düşmanlara karşı korunma ve tehlikeler, Soğuğa karşı korunma, Hadiselerin oluşumunu zaman ve mekan münasebetleriyle görme )
-İştirak ( Çocuğu müşahede vasıtasıyla kazandığı bilgiyi, hatırına gelen veya başka vasıtalarla topladığı bilgilerle birleştirmeye sevk etmektir.)
-İfade, ( İştirak ve müşahede defterleri ), Materyal

Okuma Bölümünde = Ruhiyat, Usuliyat, Pedagoji, Teknik, Yazı, Pekiştirme, Bilgi unsurları
-Bu usulün bir tatbiki , 4 senelik çalışmadan sonra elde edilen neticeler, Çocuk fotoğrafları, Çocuğun duygusal ilişkilerine ait sualler, umumi vaziyetin şeması

2.5.6. 5934- Mehmet Ali- Fenni Terbiye Dersleri

Terbiye ( Tarifi, Kısımları, Taksimi )
Bedeni Terbiye, İdman
Fikri Terbiye (Zihin), Kazanılan Kabiliyetler ( İdrak ), Duyguların Terbiyesi, Şuur,Hafıza, Çağrışım, Hayal, Dikkat, Genelleştirme ve Soyutlama, Hüküm, Akıl Yürütme, Akıl Terbiyesi, Nutuk Terbiyesi

2.5.7. 3104- Kazım Naimi- Ahlakı Nasıl Telkin Etmeli?

Kitap; Ahlaki terbiyenin ne gibi usullere temin edilebileceğini göstermek için yazılmış.

-Ahlak nedir? ( İslam dini çerçevesinde anlatılmış )
-Ahlakı nasıl okuturuz? ( Hocaların nasıl davranması gerektiğini anlatıyor )
-Müfredat programı ne diyor? ( Eski müfredat yerine yapılan yeni müfredat anlatılıyor. )
-Biraz alaka psikolojisi ( Ruhi melekeler ve çocuğun manevi gelişimi üzerinde durulmuş )
-Ahlaki üzerinde tesir eden amiller ( Çevre )
-İzciliğin ahlaki terbiyede yeri
-Ahlaki terbiyede öğretmenin şahsiyeti
-Ahlaki telkininde çovuk içtimaiyatından istifade
-Ahlaki terbiyede takip edilecek usul
-İlk tahsilde gaye
-Okul cemiyetleri ( Teori bilgilerin pratiğe dönüştürülmesinin gerekliliği anlatılmış )
-Birkaç ders örneği verilmiş.

2.5.8. 3469- Abdullah Cevdet- Amerika Terbiye Usulleri

2.cildin fihristi
3.Kitap = Sanayi Tedrisat Müesseseleri
-Teknisyen yetiştirmek için Tedrisat
-Prag Enstitüsü Sanayi Okulu
-Makineciler Kısmı ( Umumi ve Sanayi Fizik )
-Tatbiki Mekanik ( Sanayi mekteplerinde atölye işleri )
-Elektrik sanayi şubesi
-Elektrik laboratuarında
-Kimya sanayi şubesi ( Atölye işçileri, makinecilerle ilgili resimler var. )
-Pittsburg’ da Carnegie Tecnical Okullar
-Okullar ile haberleşme

2.5.9. 3434- Avni- Avrupa da Terbiye

-Yeni okullar yahut
-El işi
Sehlef guvernement
-Ferdi eğitim
-Grup öğretimi
-Hürriyet
-Araştırma okulları ve sınıfları

2.5.10. 2377- İsmail Hakkı- Terbiye İlmi

1.Kitap = Terbiye
-Önemi, Tarifleri, Amilleri = Fert, Çevre, Mürebbi, Terbiye İlmiyle; Terbiye sanatının farkı, Terbiye ilminin diğer ilimlerden farkı, Tatbik sahası

2.Kitap = Fert
-Terbiyenin tesir sahası ferdin şuurudur, Kasti ve Çevresel Terbiye, Terbiyenin vasıtası, Terbiyenin önemi ve tarifleri

3.Kitap = Çevre
-Çevrenin incelenmesi, Tabiat ,Aile, Mektep çevresi nasıl terbiye eder, Çevrenin önemi

4.Kitap = Mürebbi
-İncelenmesi, Mürebbilerin vazifesi ilahi ve içtimaldir.

5.Kitap = Gaye
-Terbiyenin gayesi çevreye tatbiktir., Ahlak Terbiyesi

6.Kitap = Usul
-Usulün incelenmesi, Tanıma, Şahsiyet verme, Sakındırma, Harekete geçirme, Mükafat, Ceza, Teşvik, İrşad usulleri- Nedenini açıklama

Bazı kelimelerin fransızca karşılıkları verilmiş,

Terbiye Dersleri = İsmail Hakkı

1. Kitap = Terbiye
2. Kitap = Çevre
3. Kitap = Mürebbi
4. Kitap = Gaye
5. Kitap = Usul
6. Kitap = Konu, Terbiye olan insan

2.5.11. 2584- Jan Jak Rusa Milaslı Gadferangi – Terbiye Nazariyeleri

-Russo’ nun hayatı anlatılmış.
-Russo’ nun selefleri anlatılmış, daha önce yazdığı eserleri vermiş. Russo’ nun terbiye nazariyelerini incelemek için eserlerini, özellikle de Emil’ ini okumak gerekiyor. Bu yüzden bu kitap tercüme edilmiştir.
- Emil’ in Birinci Kitabı = İlk Çocukluk
Burada Emil’ in 5 bölümden oluştuğunu ve konuların buraya aktarıldığını görüyoruz. Emil, bir çocuk ismidir ve Russo bu kitabında o’ nu anlatarak felsefesini de vermiş oluyor.

1. Kitap = Kitap hakkında mütalaa yapılıp, olumlu ve olumsuz yönleri açıklanıyor. Terbiye felsefesi en çok bu kitapta verilmiş.
2.Kitap = Çocukluğun ilk çağları
Konuşmaya başlamasından itibaren ele alınıyor. Mütalaası yapılıyor.
3. Kitap = Öğrenim zamanı = 12-13 yaşındaki çocukların kuvvetleri, arzularından daha hızlı olarak çoğalırlar. Kitabın mütalaası yapılıyor.
4. Kitap = Öğrenim Ahlakı
5. Kitap = Kadınların Terbiyesi = Cinsiyet farkı üzerinde duruyor.

- Russo’ nun halefleri anlatılmış.
- Russo’ nun görüşlerine genel bir bakış.

2.5.12. 3482- Abdullah Cevdet –Terbiye ve Veraset

Müellif = Ü.M.GUYAU

-Terbiye-i Ahlaki, Katılımın ve terbiyenin rolü
-Ahlaki tabiatın değiştirilmesi anlamında Telkin ve Terbiye Ahlaki terbiye vasıtası ve kalıtımın değiştirilmesi anlamında telkin
-Ahlaki tabiatın doğuşu, Kalıtımın, fikirlerinin, terbiyenin hususi, Alışkanlık ve Uyma, Kalıtım, edep hissi, Fiil icra etmek iktidarının yarattığı bir vazifenin varlığı, Ahlaki tabiatın dağılması
-Bedeni Terbiye ve Kalıtım Lise Okulu, Soyun Terbiyesi için medeni terbiyenin lüzumu
-Terbiye fikrinin maksadı
-Okul ( Ahlak terbiyesinin lüzumu, usulüne uygun ahlakın verilmesi )
-Orta ve yüksek öğrenim ( Klasik terbiyenin maksadı )
-Kızların terbiyesi ve kalıtım
-Zekaya ilişkin kültür eğitimi ve bunun unsurlarının dönüşümlü olarak verilmesi
-Evrimin ve terbiyenin maksadı
-2 ek verilmiş
-İnsanın nefsine karşı vazifeleri
- İnsanın başkalarına karşı vazifeleri
- İnsanın uluhiyete karşı vazifeleri
-Marc – Aurele
-Stoacılığın Tenkidi
-Stoacılık ve Hiristiyanlık
-Epictete ve Pascal

2.5.13. 5930- Terbiye Tarihi

Başlangıçta, Terbiye Tarihi ile Fenni Terbiye Tarihinin farklılıklarını açıklamış. Medeniyet Tarihi sırasında takip edilerek doğunun ve batının terbiyelerini ve ünlü düşünürlerini anlatıyor.

-Doğu milletlerinde nezdinde Terbiye ( Hindularda, İsraillilerde Çinlilerde, Türklerde, Mısırda, İran da Terbiye )
-Yunanlılarda Terbiye ( Socrat, Eflatun, Aristo )
-Roma da Terbiye ( Ouintilien )
-Hıristiyanlığın ilk devirlerinde terbiye ( skulastik )
-İslamiyette terbiye ( Gazali, Farabi )
-Uyanma devri( 16. Asırda fenni terbiye ) – ( Erasme, Rabelais, Montaigna )
-İlk tahsilin kaynakları ( Luter, Comenius )
-Rahiplerin terbiye ve Ta’ lim Teşkilatı ( Jansenistes )
-17. Asrın Fen Terbiyesi ( Wolfgang Ratich, Novum Organum )
-17. Asırda Umumi Okul
-18.. Asırda Fenni Terbiye ( Uyanma Felsefesi, J.J. Russo )
-Russo’ yu takip edenler ( Kant, Jean-Bernard Basedou, Salszman )
-18. Asrın sonunda umumi okulun hali
-18. Asrın terbiye filozofları
-Milli ve cismani tedrisatın kaynakları ( Rolland )
-Fransız ihtilalinin okulda tesiri ( Daunou )
-19. Asrın fenni terbiyesi ( froebel )
-Kadın terbiyesi ve kadın terbiyecileri ( Miss Edgeuvorth, Miss Hamilton )
-19. Asırda diğer bazı terbiye cereyanları ( Napolyon )
-19. Asırda çeşitli memleketlerin fenni terbiye alimleri ( Almanya, İngiltere, Amerika, İtalya )
-19. Asrın sonlarında fenni terbiye
-Asrımızın yeni fenni terbiye cereyanları ( John Dewni )

2.5.14. 2748- Hüseyin Cahid – Aile içinde Terbiye Ebeveyn Günahları

Muharrir = Thomas Felix

Kitabın başında Cahid, “okulumun kütüphanesi” diyerek tercüme ettiği kitapları tanıtmış.

1-Beşikten evvel ve beşikte (Babalık hakkı)
2-Çocukların cismani terbiyeleri (Bu konudaki ebeveynin cehaleti, Açık havanın yararları, cismani egzersiz, sigara içmek)
3-Aile içindeki örnekler ve dersler (çocuğun taklit ettiği şeyler,kendini beğenme aile kavgaları, kavgalar)
4-Yalan (çocuklara karşı yalan, bu terbiyeyi kolaylaştıran sebepler, caiz yalanlar)
5-İnzibat (Ebeveyn, çocuklarının kusurunu görmezler, sebepleri, yanlışı neden görmek istemezler, sebepleri, Terbiyede dikkat)
6-Gizli Bölüm (çocukların cismani gelişimleri hakkında bilginin kim tarafından ve ne derece verilmesi gerekir?)
7-Ebeveyn, Çocuklar ve Öğretmenler (Beraber çalışma )
8-Fikri Terbiye ( Önemi, Terbiye ve Talimi )
9-Sonraki Fikri Terbiye (İlk bilgilerin, İtiyadın önemi, çocuğu düşünmeye sevk etme)
10-İrade Terbiyesi ( Azim ve iradenin hayattaki önemi )
11-Sonraki İrade Terbiyesi (Çocuğa gösterilen gaye nasıl olmalı, iradenin düşmanları)
12-Dini Terbiye ( Ebeveynlerindeki dini tutumlar ve çocuklarına yansıtmaları )
13-Sonraki Dini Terbiye ( Kendi inançlarına göre terbiye veren ebeveynler, çocuklarına sırf felsefi terbiye veren aileler, asıl dini terbiye )
14-Okuldan sonra (Gençlik, özellikleri, delikanlının aile içindeki ve dışındaki hali, haşlığı)
15-Gençlik Hataları ( çocukların kadınlara hürmeti )
16-Son merhaleler ( Tezatlar, batıl fikirler, yapılabilecek hizmetler, Mevkiinin önemi, Evlilik )

VI- Ahlak

2.6.1. 2457- Ağacaoğlu Tezer Mustafa Nami- Mantık , Ahlak

Kitabın ilk kısmı yukarıdaki metinden oluşuyor. Devamında liselerde okutulan Ahlak kitabı var .
Nazari Ahlak
- Ahlakın konusu, Ahlaki olaylar, Ahlak noktasında hassasiyet ve faaliyet, Ahlak meslekleri ve İnsan hayatının gayeleri, sadet ahlakları, Fayda verici ahlaklar, Vazife ve mesuliyet, Ferdi tekamül, İnsanın terakkisi

Ameli Ahlak = Şahsi Ahlak
- Parçaları ve vazifeleri, Bedene ve zihne ait şahsi vazifeler, Fazilet, Şahsi haysiyet, Gönül hastalığına karşı mücadele, Gönül hastalığının tehlikeleri

Aile Ahlakı
- Ailenin teşekkülü, Aile ve vazifeleri, Terbiye

Toplum ahlakı
- Adalet vazifeleri, İhsan vazifeleri, İnsan hayatına hürmet, İnsan hürriyetine hürmet, İnsanların hislerine karşı hürmet, Zihnine hürmet,

Son Kısımda;
- Ruhiyat, Mantık ve ahlaktan ibaret her 3 kısmın incelenmesinde müracaat edilen eserler var.
- Bazı ıstılahatların Fransızca karşılıklarının verildiği Lügatça,
- Bazı kelimelerin geçtiği sayfaların fihristi var.

2.6.2. 3687- Mustafa Namık- Ahlak

9. Kısım = Umumi Ahlak
- Ahlak meselesi, Ahlak ve İlim
- Ahlaki olaylar, Halklar, Hukuk, Mesuliyet
- Vicdan ve vazife
- Ahlak nazariyeleri
- Ahlaki hayat

10. Kısım = Hususi Ahlak
- Aile Ahlakı
- İçtimai Ahlak, Karşılıklı yardımlaşma ve iş bölümü
- Hürriyet ve Eşitlik
- Vatan ve İhsan
- Adalet ve İhsan
- Şahsi Ahlak

Kelimelerin İngilizce karşılıklarının verildiği bir lugatça var. Kitabiyat bölümünde Türkçe ve Fransızca kitalar verilmiş .

2.6.3. 3688- Hüseyin Cahid- Ahlak Terbiyesi

Muharir = Emil Durkheim
Bu kitap Durkheim`in 1902-3 yıllarında, sorbon`da terbiye ilmine dair verdiği 18 dersi kapsar. İlk ikisi Pedagoji dersine aittir.
1. Ders = Locke`nin ahlakı
1. Kısım = Ahlaklılığın unsurları
2. Ders = Ahlaklılığın ilk usnsuru = Fikri İnzibat

3. Ders = Ahlaklılığın ilk unsuru = Fikri inzibat (önce)

4. Ders = Ahlaklılığın ikinci unsuru = Toplumsal zümrelere bağlılık

5. Ders = Ahlaklılığın ikinci unsuru = (önce)

6. Ders = Ahlaklılığın ikinci unsuru = (sonra)

7. Ders = Ahlaklılığın ilk iki unsuru hakkında vasıl olduğumuz neticeler. 3. Unsur= iradenin kendi kendine hareket edebilmesi

8. Ders = Ahlaklılığın üçüncü unsuru (son)
3. Kısım = Çocuklukta ahlaklılığın unsurlarını nasıl vücuda getirmeli
9. Ders = İnzibat ve çocukluğun psikolojisi
10. Ders = Okul inzibatı
11. Ders = Okul cezaları
12. Ders = Okul cezaları (önce)
13. Ders = Okul cezaları (son) mükafatlar
14. Ders = Çocukta başkasına sevgi
15. Ders = Okul çevresinin nüfuz ve tesiri
16. Ders = Okul çevresi (son) ilimlerin öğretilmesi
17. Ders = İlimlerin öğretilmesi (son)
18. Ders = Güzel olan ıslah etme – Tarihi ders vermeler

2.6.4. 2628- A. İrfan- Mufassal Ahlaki Medeni

1- Her şeyden önce kendini bil, Kâinat alemine bir bakış
2- İnsan cismi
3- Bedeni hayat (Hazım, Kan, Nefes)
4- Ruhi hayat (Ruh, Ruh kuvvetleri)
5- İnsan olgunlaşma görünümü (Vicdan, İnsani vazifeler)
6- Ahlak ilmi (Adetler, Adab)
7- Ameli ahlak (Vazifeler, Hukuk)
8- Bedeni vazifeler ( 5 duyu, Nefsin arzuları, yiyecekler, içecekler, Hareket ve sükun, zaman ve tertip)
9- Ruhi vazifeler ( Çalışma, Adalet, Metanet, Vesvese, Hürriyet, Vakar, Riya, Tevazu, Sıdk, Kanaat, Hilim )
10- Dini vazifeler ( Kulluk vazifeleri, Dinsizlik, İslam dini, Sabır, Nefse itimat, korku, Ümit )
11- Toplumsal vazifeler ( siyasi vazifeler, vergi, Askeriyeye hizmet, Mülki hizmet, millet hukuku, Umumi vazifeler, Aile, Eş, Ebeveyn,Akraba )
12- Önemli toplumsal vazifeler (Adalet, Zulüm, İnsaf, Sadakat, Hıyanet, Mükafat, ceza,)
13- Hemcinsimizin dışındaki varlıklara karşı vazifelerimiz

Konular, konuyla ilgili ayet ve hadisler kullanılarak anlatılmış

VII- Bilim Tarihi

2.7.1. 5919- Salih Zeki – İlim ve faraziye
Müellif = Henri Poincare
1. Kısım = Adet ve Miktar
- Akıl yürütmeli matematik`in mahiyetine dair
- Sayısal matematik ve tecrübe

2. Kısım = Mekan
- Geometri, öklitçi olmayanlar
- Mekan ve geometri
- Tecrübe ve geometri

3. Kısım = Kuvvet
- Mekanik`in kuruluşu
- İzafi hareket ve mutlak hareket
- Kudret ve hararet kanunları
- 3. Kısmın genel neticeleri
- Halühazırda fizik`in nazariyatı
- Hesap ihtimalleri
- Işık bahsi ve elektrik bahsi
- Elektrik kanunu
- Maddenin sonu
- Fizikteki faraziyeler

2.7.2. 2456- Avni Refik – Yeni Tabiat felsefesine Medhal

Muharrir= Doktor Bafing
1. Kısım = Kuvvet ve Madde
- Kimyanın esasi mefhumları
- Molekül ve atom
- Hikmet faraziyelerinin önem ve kıymeti
- Kimyevi atomculuk ve analitik kimya
- Hikemi hadiselerin keyfi çeşitliliği
- Hikemi kemiyyetlerin genişliği
- Çeşitli kudretlerin denkliği
- Hareki hararet nazariyesi
- Elektrik mıknatısı ışık nazariyesi
- Elektrik ve kütle
- Işığın yayılması
- Hükmi alem levhasının birliği

2. Kısım = Kainat ve Yerküre
(Alemin oluşumu ve cevheri üzerinde durmuş )

2.7.3. 5921- Abdulfeyyaz Tevfik- Arzın Kaynağı ve Geçirdiği devreler.

- Arzın kaynağı geçirdiği devreler
- Zaman hakkındaki bilgilerimiz
- Arzın kaynağını bulmak
- Arzın geçmişini gösterecek örnekler
- Kainatta kullanılan vahid kıyasiler
- Güneşten ayrılıp gezegen meydana getiren halkalar
- İnsanın zuhuru

VIII – Astroloji

2.8.1. 3502- Seyyid Süleyman El-Hüseyni- Tefaün Name-i Hüseyni

Tefaül = Fal açma, fala bakma, hayra yorma, uğur sayma
Bu konunun tarihte çok geçtiğine ve hala güncelliğini koruduğunu söylüyor .
Hz. İdris ve Danyal (A.S)`ın remil (Bir takım nokta çizgilerle gaybı keşfetme ilmi) fal ve rüya tabirleri ile ilgilendikleri tarih kitaplarında yazar.
Ashabtan önemli kişilerinde bu konuda risale yazdıkları anlatılıyor. Halkın gelecek hakkındaki merakını tatmin etmek maksadıyla bu risalede;
- Hz. Haydar`ın ayet-i Kerime ile usulü tefaünü
- Muhyiddin Arabi Hazretlerinin tertip buyurduğu cetvel harfleriyle tefaünü ve yapılışı
- Danyal (A.S) ve İmam Cafer Sadık`ın Kur`a falı
- Kitap ile muhtelif fal usulleri ( 7 usul halinde)
- Namazda fal
- Onlarla falı kabil olan şeylerde beyan edilmiştir.
Nokta ile tefaun usulleri verilmiştir.

IX-Süreli Yayın

78-111-120-205-242-267-320-322- 352-17-140-149-360-309-343-82-286-3966-180-3820- 608- Mecmuatü`r Risale
4687- Mecmutü`r Resail – Gözübüyükzade İbrahim b. Muh.

X-Arapça Yayın

977- Seyyid Şerif Cürcani- Tarifat
5830-Abdulvehhab Velediyye Şerhi
2364- Hasan Paşazade- Adab-ı Gelenbevi
2435- Fenari- Fenari Şerhi Hülasatül Mizan
2432- Mehmet Emin El Üsküdari- Ala Haşiyeti`l İsamuddin
5691- Tokadi Esseyyid Ömer B. Salih Feyzi – Dürrün Naci
5839- Abdullah B. Hasan El Kongrevi- Fenari Haşiyesi Abdullah Efendi Kongrevi
5847- Şeyh Abdullah İbni eş-Şeyh Hasan – Fenari Haşiyesi
5850- Muh. El- Fevzi B. Ahmed- Fenari Şerhi Hülasatül Mizan
5674- Şeyhzade Muh. TEvfik- GAyetül Beyan fi İlmil Mizan
2398- Dibacetü- Haşiye Ala Dibacetü Muğnil Tullab
2422-Muğnizade Erzincani- Haşiye Ale`l Hüseyniye
2387- Cürcani Seyyid Şerif- Haşiye Ala`t Tasavvurat Ve`t Tasdikat
2428- İsamuddin Esferayini- Haşiye Ale`t Tasavvurat
5634- Gelenbevi İsmail Efendi – Haşiyetü`l Lari li Gelenbevi
2385- Kara Halil B. Hasan- Haşiyetü Mehmet Emin
5764- Hafız Sezai B. Abdül Celil DEbrevi- Haşiyetün Nefisetün ala İsami`t Tasdikat
2414- Hasan Paşazade- Haşiyetü`r Risaletü`l Edeb Li Gelenbevi
2401- İsamüddin el Esfereyani- Haşiye-i Şerhu`s Şemsiye
2430- Müftüzade Mehmet Erzincani- Haşiyetü`t Tasavvurat
2429- Müftüzade Mehmet Erzincani – Haşiye-i Tasdikat
5818- Bacuri Şeyh İbrahim- Haşiyetü`l BAcuri ala Metni`s Simli
5742- İmadüddin Yahya B. Ali El-Farisi – Haşiyetü İmad Ale`t Tasavvurat
2421- Hüseyniye- Hüseyniye Şerhi
2403- Osman Azmi- İlaveli Zübdetü`l Tarifat
5821- Fenari Şemsüddin Muh. B. Hamza- İsagoci Şerhi
2400- Adavi- İmtihanu`l Ezhiya Haşiyesi
5763- Tirevi-Keşfü Hakayıki`r- Rumuzat-ı fi Şerhi Dibaceti`t Tasavvurat
5715- Muh. B. Mustafa El ERzurumi- Kıyas-ı Musa Risalesi
5635- Meybedi Hüseyin B. Muin- Meybedi Şemsiye Şerhi
2433- Şevki- Şerhu Fenari
2413- Mehmed el Fenari- Şerhu Hulasatü`l Mizan
2423- Müftizade Mehmed Sadık b. Abdurrahman El- Erzincani- Şerhul Hüseyniye
2391- Ahmed el Fenari- Şrehu İsagoci
2425- Şemsiyye- Risaletü`ş Şemsiyye fi Kavaidi Mantıkiyye
5806- Taşköprü- Risale-i Taşköprü
2402- Abdulvahhab b. Hüseyin b. Veliyeddin El- Amadi- Risaletü`l Velediyye
5871- Şemsiyye Risale-i Cedide
5650- Şemsiyye- Şemsiyye Şerhi
2393- Abdülhakim b. Şemsüddin- Siyalkatü ala Tasavvurat
5781- Siyalküti Abdulhakim b. Şemseddin- Siyalküti ale`t Tadikat
2453- Abdulhakim b. Şemseddin- Şerhu ala`t Tasavvuratı Siyalküti
5636- Manisavi Ahmed b. Süleyman- Şerhu`l İstiklaliye
2416- Abdurrahman el Beyazidi – Şerhu Kevaşifi`l Ekbese
2440- Abdülkerim b. Hüseyin el-Amasyavi – Tasavvurat Haşiyesi
5737- Kilisli Hocazade Abdullah Efendi- Tasavvurat Haşiyesi
2452- Abdulvahhab b. Hüseyin b. Velieddin – Şerhu Risaletül Velediye Fil Adab
2415- Siyalküti- Şerhul Tasdikat
2439- Fenari Şemseddin- İsagoci Haşiyesi Fenari
5890- Gelenbevi Şeyh İsmail- Burhanı Gelenbevi ve Gelenbevi Haşiyesi
2366- Ali b. Ömer es- Sivasi- Mizanü`l Mantık
5805- Musuçluzade Muh.- Musuçluzade Risalesi Saruhan
5771- Delalzade Muh. b. Hüseyin El Harputi- Tasdikat`i İsam Delalzade Haşiyesi
2417- Saadettin – Tasdikat ve Tasavvurat
2441- Muh. Zahid b. Muh. Selim El Herevi – Tasdikat ve Tasavvurat Şerhi
5637- Taftanzani Saadettin Mesud b. Ömer – Tezhibü Miri
5804- Bursavi Seyyid Ahmed b. Sıdkı b. Ali- Tenvirü`l İstidlal
5828- Muh. Emin- Muh. Emin Risalesi
2370- Mahmud b. Hasan el Muğnisi – Muğni`yu`t –Tullab
2410- Seyyid Şerif Cürcani – Tasavvurat Şerhu Şemsiyye
2411- Muğni`yüt ..tullab Şerhi
5807- Gelenbevi Şeyh İsmail b. Mustafa- Risaletü`l İmkân
2451- Seyyid Şerif Cürcani Tarifat ve Şerhi
2418- İsagoci- Muğniyu`t Tullab Şerhu İsagoci
2444- Siyalküti- Haşiye Ale`t Tasdikat
5736- İsamüddin b. Muh. Arapşah El Esferaini- Tasavvurat Haşiyesi Isam
Haşiyesi Müftüzade
5829- Abdulvehhab B. Hüseyin B. Veliyüddin El- Amedi- Abdulvehhab Ale`l Velediyye
6541- Harputi Abdulhamid Hamdi B. Ömer En Neimi- Haşiyetün Cedidetün ale`s Siyalküti
863- İsmail b. Mustafa b. Mahmud el Gelenbevi- Talikatül Tehzibil Mantık ve`l Kelam
929-2442- İsamuddin Esferayini- Haşiyetü Ale`t TAsdikat
2437-2438- Fenari- Haşiye Ala Şerhi İsagoci
5819-5820- Eskicizade Ali Efendi – İsagoci Şerhi
2420-2431- Ahmed B.Abdullah el Şevki- Haşiyetü Fevaid-i Fenariyye
5826-5827- Gelenbevi Şeyh İsmail B. Mustafa B. Mahmut- Kıyas Risalesi
5673-5674- Bursavi Ahmed Es Sıdkı b. Ali- Mizanü`l İntizam
5785-5787- Gelenbevi Şeyh İsmail Efendi – Adabı miri Haşiyesi Gelenbevi
2367-5891- Gelenbevi Şeyh İsmail- Haşiyetü`l Burhan
5738-5739- Muh. Zahid b. Muh. Selim el Hirevi- Tasavvurat ve Tasdikat Şerhi
5765-5766- Harputi Muh. b. Hüseyin- Tasdikat`i Ale`l İsam Haşiyesi
5775-5776- Müftüzade Seyyid Muh. Erzincani- Tasdikat Haşiyesi müftüzade
5892-5893- Harputi Seyyid Yusuf Efendi- Namüsü`l ikan ale`l Burhan
5836-5837- Halil b. Hasan- Muh. Emin Haşiyesi
5848-5849- Fenari- Fenari ala Metni İsagoci
5838-2372- Halil B. Hasan- Haşiyetü Kara Halil Ala`l Fenari
5638-2405- Bursavi Seyyid Ahmed Es Sıdkı b. Ali- Reddiyetü`l Miyar
5670-5671- Muh. Fevzi İbn Hacı Ahmed el Yarangümevi- Muğni`t Tullab Şerhi Seyfül Güllab
5809-5810-Hasanpaşazade Seyyid Muh. – Hasanpaşazade Alâ Risaletil Adâbı Li Gelenbevi
5840-2372-5841..46- Karahalil Halil B. Hasan- FEnari Haşiyesi Kara Halil
2419-5767-68-69-70- İSam, Haşiyetül İsam Ale`t Tasdikat
5717- Maraşi Hayatı- Haşiye-i Kıtas-ı Musa
2. Eser Haşiyetü ala Şerhi Risaletil Kıyasıl Musev
3. Eser Kıyası Musa
3704-5697-2404-5698-5706- Hüseyniye- Hüseyniye
2424-5707-5713- Müftüzade Mehmet Sadık B. Abdurrahman El Erzincani- Hüseyniye Haşiyesi
5822-5823-5824- Gelenbevi Şeyh İsmail B. Mustafa B. Mahmut İsagoci Şerhi li Gelenbevi
5812-5813-5814- Şevki Ahmed b. Abdullah- Şevki Ale`l Fenari Şerhi
5694-5695-5696- Saçaklızade Muh. Maraşi- Takrir-i Kavanin
2454-5639-5672- Ahmed Sıddıki b. Ali el Bursavi- Mizanü`l İntizam
2443-5779-5780- Hocazade Abdullah El Kilisi- Haşiyetü`l Cedidetül ala`t Tasdikat
5772-5773-5774- Müftüzade Muh. b. Sadık b. Abdurrahim El Erzincani- Tasavvurat
5719-5720-5721- Musuçluzade Muh. Said El- Akhisari Es-Saruhani- Musuçluzade ale`l Museviyye
5642-…-5649- Şemsiyye – Şemsiyye
5651-…-5654- Şeyh Razi Kudbuddin Mahmut- Şemsiyye Şerhi
5880-…-5889- Gelenbevi Şeyh İsmail Burhanı Gelenbevi
5851-…-5870- Fenari Şemsüddin Ahmed B. Hamza- Fenari
5723-…-5735- Şeyh Kutbiddin- Şirazi – Tasavvurat
5744-…-5756- Cürcani Seyyid Şerif- Tasavvurat Haşiyesi Cürcani
5791-…-5795- Gelenbevi İsmail B. Mustafa Mirüt- TEzhib Gelenbevi Haşiyesi
5757-…-5762- Siyalküti Abdulhakim b. Şemseddin- Tasavvurat Haşiyesi Siyalküti
5796-…-5800- Ahmed Rüşti- Tuhfetü`r Rüşti ala İsagoci
5675-…-5680- Bursavi Ahmed Es Sıdkı b. Ali- Zeriatü`l İmtihan

III. Bölüm Din konusundaki kitapların kitap adına göre alfabetik sırayla sıralanışı
A
73 – Ahsenül Hadis – Okçuzade Mehmet Efendi
3887- Arayış nefayis – Şeyh Ebu İshak Ahmed B. Muh. El -Selebi
3936- Amme Suresinin Tefsiri – Hüseyin Ahmet
3940 – Amme Cüzü Tefsiri –
3782 – Akaid Nuniye Şerhi – Hayali
3906 – 3932- Akaid Şerhi – Taftazani Saridüddin Mesut
3961- Akaid Şerhi Hayali – Mustafa B. Muh.
3995 – Akamü`l Mercan
601-609-610- Ahsenül Hadis – Okçuzade
3773 – Asaru`l ensaf fi Asari`l Hilay – Cemalettin el Cevzi
3807-Abdest ve Namaz
290/1- Ahkamu’l-Edviye ve’l Ağdiye
3867-Abdulkadir Geylani Menakıbı
79/12-Adabul Maraz vel Mevt-Ebu Said Muh. El-Hadimi
351-Ahlakı Nasıri-Nasıreddin Kuhistani
3956-Adabı İslamiye-Muh. Sakini Sivas
4691-Abdulvehhap Ale’l –Velediyye-Abdulvehhap b. Hüseyin b. Veliyüddin El-
Amedi
3730-Adabı Sedat min İlmi’l Adab
913-914-921-Ahlaki Ala’i-Ali b. Emrullah El-Hanayi
3125-3085-Ahlakı Dini-Abdullah Şevket b. Mahmut Hamdi
944-Ahlak Terbiyesi-Hüseyin Cahit
4761-Ahlak Risalesi-Komisyon
870-Adabı Muaşeret Hasbihalleri-Ziya Saffeti
4484- Abdulvehhab Alel Velediyye – Abdulvehhab
4423- Ahlakı İslamiyye Esasları – Ahmet Nazım
3017-3022-3023-3128- Ahdi Atik ve Ahdi Cedid – Mukaddes Kitap
3020- 21-3018-19-3029- Ahdi Cedid İncil-i Şerif – Mukaddes Kitap
3099- Alemi İslam – Seyyit Abdulmecid
3160-61-62- Alemi İslam ve Japonya da İntişari İslamiyet – Abdulreşit İbrahim
B
4026- Buhari Şerif – Buhari Ebu Abdullah Muh .b. İsmail
186 / 2 – Bahsul Kelam – Kasım El Kayseri
14- Bahrul Feteva – Kadızade Muh. El Müfti
4646- Besmele Risaliyesi – Ebu Said Muh. El Hadimi
4708- Binbir Hadis – Arif Bey
277 / 1 – Beyanut –Talak Min Kitabut- Talak
3884- Bidayetül Hidaye
4040- Bezzaziye
77 / 3- Beyanül Ahkam uş Şerciyye – Ebu Abdullah b.Muh. b. Hamit b.Ali
256- Bedeatül Hukkam fi Ahkami`l – Ahkam – Hacıbzade Muh. B.Mustafa b. Mahmut El İstanbuli
337-3747- Bostanul Arifin – Ebil-leys Nasır b. Semerkandi
3118- Bugünkü Vehhabilik – M.K. Fetih
762- Burhanul Müeyyed – Ahmet el Rufai
756- Burhanil Müeyyed – Kudsizade Kadri Efendi
C
3916- Cezeri Şerhi fi İlmil Tecvidil Kuran – Muh. B. Cezeri El Şafi
340- Camius Sahih –Ebu Abdullah Muh. B. İsmail Cufi El buhari
4572- Camius Sağir Şerhi Menavi – Menavi Şeyh Abdurrauf
3076- Camius Sağir – Celalettin Suyuti
196- Camiul Rumuz – Şemseddin Muh. El Kuhistani
199- Camiul Feteva – Kırk Emer El Hamidi
254 / 2 – 3954- Cilaul Kulub – Birgili Mehmet Efendi Pir Ali
3769- 3865- Camiul Feteva
3860- Cevahiru Fetevayı li İbni Nüceym – Zeyn İbni Nüceym El Mısrı
3873- Cilaul Kulub – İshak b. Hasan Es Zencani
3937- Camiul Kelimat Şerhi – Muh. B. Abdullatif
367- Cemul Vasail fi Şerhi Şemail – Nebi – Hayrettin b. Ali b. Sultan El Kari
3387- Jimnastik Talimnamesi – Mahmut Faik
4660- Cevherü`t- Takva – Cevheri Şeyh Tantavi
4688- Cemiyeti Tedrisiye`i İslamiyye – Cemiyeti Tedrisiye Neşriyatı
3179- Çin de İslamiyet – Hasan Tahsin
4689- Cezeri Şerhi – Taşköprüzade
4536- Celaleyn Tefsiri Libabü`n Nukul fi .Esbab El Nuzul – Celalettin Mahalli ve Celalettin Suyuti
462-63-4531-32-33- Cemali Tefsiri – Cemallettin Muh.
D
72- Dekaikul Ahbar
489- Delili Tefasir – Bursalı Muh. Tahir b. Rıfat
3130- Din Dersleri Amme cüzü – İbrahim Hilmi
4621-Davudu Karsi Şerhi – Birgivi Muh. Efendi
4594- Dürer Şerhi Gürer – Molla Hüsrev
4654- Dekaik fi Hadisi Hayril Halaik – Menavi Abdurrahim Kunüzud
3827- Dürer Haşiyesi Sani – Muh. El Sani
3905- Dürer ve Gürer Haşiyesi – Müslim b. Muh.
3826- Dini Mevzular
6574- Delailül Hayrat – Delail
313- Delailül Hayrat – Ebu Abdullah b. Muh. B. Ebu Bekir b. Süleyman El Cuzuli
3745- Darbı Meseleler
3896- Dürrü Meknun – Muh. Nurettin Niksari
25- Delailül Nübüvveti Muh.i ve Şemaili Futuvveti Ahmedi – Mehmet b. Mehmet Altıparmak
611-606- Delaili Hayrat – Ahmet İlhami
3088- Dini Dersler –Aksekeli Ahmet Hamdi
3087- Din Muallimi – M. Şemsi M. Salih
3131- 3144- Dini İçtimai Makaleler – Musa Kazım
6488- Din Dersleri “ Kad Semiâ “ cüzü – İbrahim Hilmi
3068- 69- 5900-5899- Dini Hayatı İbtidai Şekilleri – Hüseyin Cahit
2392- Dürrün Naci – Ömer b. Salih El Feyzi
2375- Dürrün Naci – Ömer b. Salih B. Fevzi El Tokati
4686- Dini ve Edebi Hasbihaller – Zeynel Abidin Ispartalı
4657- Dürrü Yetim Tercümesi – Saçaklızade Seyyit Ali Hüseyin
E
197- El Itkan fi Ulumul – Kuran – Celalettin El Suyuti
28- 34- 303- Envarut – Tenzil ve Esraru`t- tevil – Kadıbeyzavi Nasrettin Ebi Sayit Abdullah b. Ömer El Beyzavi
4038- Esrarı Tenzil – Şeyh Necmettin
100- Ehadisu Erbai – Hazni
246- El Latiful – Letaif bifazlit – Tairf ve El Kavmut Tamfi Adabi duhulül – Hamam – Muh. Ali b. Ullân El Sıddıki
20- El İnaye fi Şerhil Hidaye – Ekmelütdin Muh. B. Mahmut El Babarfi
589-590- El Beyan Vettarif fi Esbabı vürudul Hadisi Şerif – İbni Hamza El Hüseyin
3141- El Mecmuatüz Zehdiyye Fil Ahkamil Diniyye – Esseydi Ahmet Zehdi
4303- Ehadisi Erbain Şerhi – Akkirmani Muh. B. Mustafa
4302- Endülüsül Erbain Şerhi – Birgivi Muh. Pir Ali ve Şeyh Muh. Akkirmani
203 /3 – 220- Et- Tevzih fi Şerhi – Mustafa b. Zekeriyya Aydoğmuş El Kirmani
209- Eşbah venneşair – İbni Nüceym
3924- Elmeslekül Muktesit fi Mensikil Mütevassıt – Aliyyül Kari
77 / 1 – Elnafi fi Muhtasarul Şerayi – Cafer b. Hasan b.Yahya
6449- Envarül – Aşıkin – Yazıcığlu Ahmet Bican
126 / 2 – Eyyühel Veled – Gazali
3823- Eftali Müslimin
12- El esabe fi Esmais Sahabe
927- El Firakul Müfterikatü – Ebu Muh. Osman b. Abdullah El Hasan El Iraki
931- Esbabül Felak – Süleyman Sırrı Ermenaki
834- Esrar El İlahiye Şerhu Kasidetül Rifai – Mahmut Şükrü El Hüseyni El Bağdadi
775- Evradül Bahaiyye Şahı Nakşibendiyye – Muh. Bahaeddin Nakşibendi
5979- Ebul Beka Külliyatı – Kefevi Ebul Beka el Hüseyni
3455- Esrarı Ceberüt`ül ala – Seyyit Ahmet Hüsamettin
107- Elkuşeyri Elbüni Kitabul Vakf – Muhittin b. Ali b. Atasa b. Yusuf
3471- Esrarı İseviyye – Abdulahad Davud
5423- Emmuzec – Tarsusi Muh. B. Ahmet
4678- Esbab-ı Nuzül – Suyuti Celalettin Abdurrahman Ebu Bekir
1371- Elvirdül – Müfid fi Şerit Tecvid – Şeyhzade Mahmut Esad Efendi
4521-20- 468- 67- 438-39- Envarut –Tenzil ve Esrarut – Te`vil – Kadıbeyzami Ömer b. Muh.
440- Elfevatihul İlahiyye Vel Mefatihul Gaybiyye – Nimetullah b. Mahmut El Nevcavani
F
3935- Fıkhı ekber Şerhi – Muhittin b. Muh. Mevlel Fadıl Bahaüddin
4042- Fezaili Leylei Miraç Kadir Berat – İsmail b. Muh.
10- Fetevayı Ali Efendi – Çatalcalı Ali Efendi
31- Fetevayı Ankaravi – Ankaravi
4698- Fatihayı Şerif Tefsiri Kaz Abaidi Haşiyesi – Kaz Abaidi Ahmet b. Muh.
490- Fatiha Tefsiri Futuhati Ayniyye – İsmail Ankara
480- Felak Suresi Tefsiri – Mehmet Fevi Efendi
36- Fetevayı Yahya Efendi – Mehmte b. Abdullah El Halil Bursaevi
38-71-218- Fetevayı Hayriyye – İbrahim b. Süleyman b. Muh. B. Abdülaziz
39- Fetevayı Siraciye – Siraceddin Muh. Abdullah El Reşit El Secavendi
41- Fetevayı Kuduri – El Kahir b. Yusuf Et- taksir
184- 45- Fetevayı Ali Efendi – Yeni Şehirli Ali Efendi
76 / 1 – Fetevayı Kariül Hidaye – Siraceddin Ömre b. İshak El Gaznevi El Hindi
101 / 1 – Feteva – Damat Pir Mehmet Efendi
135 – 195 / 2 – Feraizi Siraciye – Siracettin Muh. B. Mahmud Secavendi
6458- Feraiz Müstensihi Mustafa b.Nasuh
171- Feraizi Vafiye – Muh. B.Mustafa b. Mahmut El İstanbuli
206- Fıkhul – Luga – İbni Faris İbni Hüseyin Ahmte El Kazvini
213- Fetevayı Ataulla – Ataulla Mehmet
216- Feteva – Pir Ahmet Efendi Selaniki
219- Fetevayı Muh.iye fi Fıkhıl –Hanefiye – Eşşeyh Muh. Et Taci
295- Fetaveyı Yetimiye – Yetimi
299 / 1 – Fıkıh
368- Feraizüs Siraciye – Siraceddin Secavendi
3759- Feraizi Siraciye – Siracuddin Muh. B. Abdurreşit
3788- Fetvalar
3786- Fıkıh Risalesi
3824- Feraizi Siraciye Şerhi – Muh. B. Abdurreşit
3853- Fıkıh Mecmuası
3878- Fıkhı İbni Nüceym Fetevası – Zeyn İbni Nüceym El Mısri
3891- Feraiz Muh. B.Abdurreşit Es Sebavendi
3892- Feraiz – muh. Abdulgaffar
3919- Fetevayı Üskübi – Üskübi
3933- Feraizi Şihab Şerhi – Şihabüddi
3978- Feraiz
3986- Fetevayı Yahya Efendi – Yahya Efendi Şeyhül İslam
4025- Fetevayı Muharebe
4036- Fevaidül Fukaha
185-4489- Fususul Hikem – Muhyeddin Arabi El Endülisi
3953- Farıdı Şerhi – Davud b. Muh. El Rumi
192- Fethül eazi`l Ekrem ve Methi`l .fettahi`l ahkâm – İbni Mahmut Darende Müftüsü
6459- Fezaili ve Menakibi Kutsü Şerif ve Mescid-i Aksa – Hıfzi
4291- 92- 969- Feraizi Siraciyye Şerhi – Cürcani Seyyit Şerif
3699- Fıkhı Ekber Şerhi – Ebil Müuteha
825-26-27-28-29-30-31-32- Futuhati Mekkiye – Muhyettin Arabi
979- Fazailu Zikrullah Azze ve Celle – Hacı Abdullah
3733- Feyzu Yezdan Tercümeyi Nasihatül İhvan – Zihni Efendi
874- Fethul Vehab Şerhu Kısaletül Adab El Gelenbevi – Hasan Paşazade Mehmet
265 / 2 – Fethulvahab Bişerhil Adabil Bahş – Şeyhülislam Zekeriya El Ensan Eş Şafi
441-423-424-25-26-27- Futuhatül İlahiyye – Şey Süleyman Cemal
G
44- Gunyatü’l –Münya Li tesmimi’l – Gunya –(E.Y.A) – Ebur’reca Necmeddin b. Mahmud El – Zahidi
114- Gunyetu’l –Mutemelli fi Şerhi Munyeti’l Musalli- (E.Y.A.)- İbrahim b. Muh. El- Halebi
200- Gunyetu’l –Mutemelli Şerhi Munyeti’l Musalli – (E.Y.A.) İbrahim El Halebi
285- Gunyetu’l –Mutemelli fi Şerhu Munyetü’l Musalli- (E.Y.A.)- İbrahim b. Muh. B. İbrahim El- Halebi
299/2-Gayetü’l Meram fi Tetimmr fi Lisani’l Hukkam – (E.Y.A.)- Burhaneddin İbrahim el – Calıbi el Adevi
3888- Gavsiye Risalesi
928- Gureru’l Hasais ve Ureru’n – Nefais- Ebu İshak Burhaneddin İbrahim
4665- Gülzar-ı Hakikat- Rehimi, Fazlullah
3084- Garbda Müslümanlık Cereyanı- Ömer Rıza
H
210- Hırzu’l-Emani ve Vechü’t Tehani-(E.Y.Arapça)- Şatıbi Ebu Muh. El- Kasım
47- Haşiye Ale’l Keşşaf-(E.Y.Arapça)
96-Haşiye ala Enuaru’t- tenzil veEsraru’t te’vil-(E.Y.Arapça)217-Muh. Debbaği-Haşiye fi tesfiri cüzi Sureti’n-Nebe-(E.Y.Arapça) İbrahim b. Muh.Arapşah İsfereyani
211- Haşiye ala Enuaru’t- tenzil veEsraru’t te’vil -(E.Y.Arapça)- Şehzade
4020- Haiku’t – Te’vil
203/4- Hadisu’l – Erbain-(E.Y.Arapça)- Muh. b. Ebi Bekrel-Müfti el Buhari
3843- Hadisi Erbain Şerhi- Hafız b. Recep
4030- Haşiye’i Saidüddin Ale’l Keşşaf- Tafzani Saidüddin
79/7- Hulasatül Akaidi Nesefi-(E.Y.Arapça)
146- Haşiye Ala Şerhi’t Tecrid el – Kelam-(E.Y.A)
175- Haşiye ala akaiddin nesefi ve Şerhu akaidün- nesefi -(E.Y.A)- Muh. B. Hamid el – Kefevi
177- Haşiye ala akaiddün – Nesefiye- Ramazan Efendi
186/3- Haşiye Ala Şerhi Akaid en – Nesefiye-(E.Y.A)- Hayali Ahmed b. Musa
261- Haşiye ala İsbat-ı Vacib ve Şerhü’l Mulahhas Fi’l hey’e-(E.Y.A)- Mevlana Hanefi
325- Haşiye ala Şerhi’l Akaidil Nesefi-(E.Y.A)- Ahmed b. Musa Hayali
3760- Hizanetü’l Fıkıh- Abdulbaki b. İbrahim El – İstanbuli
3761- Hayali Haşiyesi
3962- Hayali Haşiyesi- Kara Kemal
6453-Harzü’s – semini Li’l – hasini’l Hasin-(E.Y.A)- Ali b. Sultan Muh.
6452- Halebi Sağır-(E.Y.A)- Halebi, İbrahim Muh. Bin İbrahim
8- Haşiye ala vikauetü’r rivaue-(E.Y.A)- Ahi Çelebi Yusuf b. Cüneyd
26- Hulaatü’l Fetaua–(E.Y.A)- Tahir b. Ahmed b. Abd. er- Raşid el – Buhari
27- Haşiye ala vikayeti’r rivaye-(E.Y.A)- Ahi Çelebi Yusuf b. Cüneyd
3174- Hazinetü’l esrar- Muh. Hakkı el Nazilli
5596- Hadis-i Erbair Serbi Asturi- Asfuri, Muh. B. Ebi Bekir
4687- Hadis-i Erbain Şerhi Asfuri- Asfuri, Muh. B. Ebi Bekir
4702 – Hadis-i Erbain Şerhi Asturi- Muh. B. Ebi Bekir
43- Haşiye ala’l haşiye Li usulu’l Fıkh-(E.Y.A)- İbn Hacip
83-315- Hediyyetü’l – su’lük fi şerhi Tuhfetül – Mülük-(E.Y.A)- Ebulleysel Muharrem b. Muh. B. Arif b. Hasan
3746-3777-3929- Halebi Sağır- İbrahim Halebi
3753- Hulasa-i Bezzaziye- Hasan b. Hayreddin
3774- Hidaye Şerhi Bidaye
3822-Hidayetü’s – Sağlık Fi Şerhi Tuhfetü’l – Mülük- Ebu’l Leys Muharrem b. Muh.
3847- Hayatü’l Kulub
3970- Hidaye Şerhi- Sadi Çelebi
4039- Hakaik
4044- Hidaye
284/1- Hilye-i Hakani- (T.)- Mir Makani
908- Hallu’l – Rubub fi Şifai’l Kulub- Salih Muhlis b. Mehmed Erzurumi
4459- Haliliyye Risalesi- İsmail Hakkı
2976- Hakkın Zaferleri- İsmail Hakkı
4095-910- Hazinetü’l – Esrar- Nazilli, Mehmet Hakkı
757- Hacı Bayram-ı Veli- Mehmet Ali Ayni
900- Hadikatül Evliya ( Veliler Bahçesi )- Beyazidi Bestami
912- Hazinetü’l – Esrar Celiletü’l – Ezkar- Mehmet Hakkı En Nazilli
846- Haliliyye- İsmail Hakkı
844- Sami – Hz. Mevlana Celaleddin Rumi Menakıbı
4693-Hasanpaşazade Ala risaleti Gelenbevi- Hasan, Paşazade Seyyid Muh.
4450- Gazzali- Hüccetü’l – İslam
974-4568-4354-4566-4357- Hassiyetü Gelenbevi ala’l Celal – Gelenbevi İsmail Ef.
3536- Haşiyetü’l Lari- İsmail Gelenbevi
I
4049- Itkan – Suyuti Celaleddin
283- Istılahatu’s Sufiye ve Adabü’l Suluk (E.Y.A) – Kemaleddin Ebi Ganayim b. Cemaleddin el Kaşi ve Muh. et Tusi
İ
161- İcazetname-(E.Y.Arapça)
6462-İcazetname – ( Kemal Hocanın; Hocazade Ahmed Rüşti İbn Ali Rıza Efendiye verdiği icazetname) – Seyyid, Ahmet Kemal
3922- İman ve İslam- Ahmed b. Muh.
2909- İstikbale Doğru- Şeyh Muhsin Fani
495-..-515- İrşadü’s – Sari li Şerhi Sahihi Buhari- Muh. b. el – Hüseyin b. Ali el – Kastalani
494- İrşadü’s – Sari li Şerhi Sahihi Buhari- Muh. b. el Hüseyin b. Ali el Kastalani
3133- İslamda Tese’ül Yoktur- Ahmed Nazmi
113-123- İlam Suretleri – (E.Y.T.)
4008-İnaye- Abdurrahman
2684- İtikad-ı Batılıya İlanı ve Harb Mahşerde Bir Hutbe- Kılıç Zade Hakkı
897- İlel-i Ahllakiyemiz- Celal Nuri
899-902-903- İlmi Ahlak – Abdurrahman Şerif
3091- İslam Dini- Yusuf Ziya
K
232- -Kitabu’z – Zebur – (E.Y.Arapça)- Semavi Kitap
1-2- İlahi Kitabımız Kur’an-ı – Kerim
4506-4507- İlahi Kitabımız Kur’an-ı – Kerim
6460- Kitab’ü Tecvidı – (E.Y.Arapça, Türkçe)- Hüseyin, b. Mustafa Bursavi
3762- Kadı Beyzavi Tefsiri Hasiyesi- Molla Hüsrev
3991-Kaside-i Şatıbiyye- Ebu Kasım İbni Fiyerre b. Halef eş Şatbi
3984- Kadı Beyzavi Haşiyesi Şeyhzade- Şeyhzade Muh. Muhyeddin
4001- Kadı Tesfsiri Haşiyesi- Muh. b. Ebubekir
4029- Keşşaf Tefsiri – Zemahşeri
4041- Kur’an-ı Kerim Tefsiri
4046- Kadı Beyzavi Tefsiri- Kadı Beyzavi
103/1- Kıtabu’l Ahyar ve Nebi – (E.Y.A.)
153- Kitab el- Ehadis-(E.Y.A)- Ebu Abdullah b. Muh. b. Selame b. Cafer b. Ali el Kuzat
3876- Kırk Hadis Şerhi- İbrahim b. Merab Atiyye El Malik
3879- Kıtabu Habaik Fi Ahbari’l Melik- Suyutti İmam-ı Celaleddin
4032- Kenzü’d – Dekayık Şerhi
16-17- Kimyay-ı Saadet –( E.Y.F.)- Ebu Hamid b. Muh. Gazali
7918- Kitabu’l Melekut – (E.Y.A.)- Ebu Cafer b. Habibullah el Kısai
110- Kitabu’l Cevzi – (E.Y.A.)- Cemaleddin Abd. el Rahman el Cevzi
344- Kaside-i Bürde Şerhi –(E.Y.A.T.)
360-Mecmuatür – Resail- (E.Y.A.)32- Ebi’l Reca Necmed-din Muhtar b. Mahmut ez – Zahidi – Kunyetu’l Munye Li Tesmimi’l – Gunye – ( E.Y.A.)
604- Kenzül İrfan fi Ehadisi Nebirrahman- Hacı Mehmed Esat Efendi
3726- Kırk Hadis yahut İlmihal Siyasi ve İçtimai – Selim Efendizade Mus. Neki
50- Keşfü’l Esrar fi Şerhi (E.Y.A.)- Ebul Berekat Abdullah b. Ahmed b. Mahmud el Nesefi
56- Kenzü ed dekaik- (E.Y.A.)- Ebul Berekat Abdullah b. Ahmed b. Mahmud el Nesefi
99/1- Kitabu’l Gaznevi -(E.Y.A.)
116-273- Kitabu’l Feraiz – (E.Y.T.)
156- Kitabu’l Feraiz ve Fıkıh Risalesi – (E.Y.A.T.)
191/1- Kitabu’l – Mukaddime -(E.Y.A.)- Ahmed . Muh. b. Said el Gaznevi
3744- Kitabu Siraciye min ilmi Feraiz ve şair risaleler- Sıracüddin Muh. b. Abdürreşit
3752-3904- Kitabu Tevzih- Ubeydullah b. Mesud b. Tacü’ş – Şeria
3767- Kıtabu’l Fıkıh
3768- Kuduri- Ebu’l Hasan el Kuduri
3772- Kitabı Feraiz Şerhli Siraciye – Siracüddin
3801- Kıtabu Envaru Kutsiye – İbn Kayyım
3808- Kitabul fiil Fıkhı ala Mezhebi İmamı azam- Kudur’i Ebul Hüseyin el Bağdadi
3809- Kitabı Telvih Haşiyesi- Hasan Çelebi
3819- Kitab-ı Ayni- Ebu’l Berekat
3825- Kitabu Ebu’l Münteha- Ebu’l Münteha
3829-3840-3859-3911- Kuduri- Kuduri Ebu’l Hasan
3832- Tayyıb- Kitabu Ebu’t
3850- Kitabu’l İsar El Muhtar
3854- Kuduri Şerhi- Ali b. Ahmed
3872- Kıtabı Muhtar
3942- Kenzü’d Dekaik – Abdullah b. Ahmed b. Mahmud el Nesefi
3976- Kitabu’l İhtiyar Serhu Muhtar- Numan b. Sabit İmam-ı Azam
3994- Kenzü’d – Dekaik – Abdullah b. Muh. b. Ahmed
4003- Kitabu Nafi – Ebu’l Kasım Yusuf b. Yusuf el Hüseyni
4011- Kitabü’n Nihaye Fi Şerhi’l Hidaye- Hüsamüdin
4015-4017- Kitabu’l Vikaye- Ubedullah
4053- Kitabu’l – Zekat, Oruç, Hac
77/2- Kifayetül – Mühtedi ve bellegatül – Muktedi – (E.Y.A.)- Zeyneddin
3861- Kitabu Vesayıl ve Sebiyet Hikayet- Suyuti Şeyh Celaleddin
3871- Kitabu Şah-ı Hüseyin ve Adab Risalesi
223- Kıssa-ı Yusuf A.S.(A)
357/1- Kasidat-(T.)- Sivaslı Numan Sabit b. Ahmet Hamdi Ef.
3941- Kitabül Mübarek – Ebu İshak Ahmed b. Muh. es Salebi
1199-4372- Keşfü’l – Feraiz- Mehmed Hilmi Ef. Adalı
1187- Kitabu’l Galaid- Refae Rafizid Dahdavi
905- Kenzü Mahfi- İsmail Hakkı Kanevi
4477- Kitabu Bediil İnşa ve’s Safat- Yusuf b. Ebu Bekir b. Ahmed El – Mukaddesi
4370- Kitabü’z Zeris- Ebu’l – Kasım El Hüseyin B.Muh.
3397- Kaşifü’l Esrar ve Daf’ul Esrar
3078- Kavma-ı İslam- Hocazade Mehmed Ubeydullah
4699- Kazimir ale’l Hidaye ve’l Hikmen Şerhi-Kazimir Hüseyin b. Muiniddin El – Hüseyni
4418- Kaşifu’l – Esrar ve Defiu’l Esrar- İshak Efendi
4718- Keşfiye- Mustafa Hacı Efendi
4097- Kitabu’l Ahlak ve’l Metn- Şirani Abdulvahhab Seydi
764- Kitabu Arabi – Yusuf Efendi Erdebili
L
591- Letaifu’l – Hikme Şerhi Garaibu’l Ehadis- Ahmed Ziyaeddin Gümüşhanevi
221- Lisanu’l Hükkam fi marifetil – Ahkam – (E.Y.A.) – Ebi Velid İbrahim b. Muh.
125- Letaifü’l Münen fi Menakıbi Şeyh ebi Abbas ( A.)- Taceddin b. Ataullah Ahmet b. Muh. el Şazili
M
79/9- Mukadimetül Cezeriye – ( E.Y.A.) – Muh. b. El Cezeri el Şafi
3812- Musannefi’l Kelam ala Muğni’l Lebib Haşiyesi
3917- Mecmuatü’r – Resail – İshak b. Hasan ez – Zencani sümme Tokati
3- Mesabihu’s- Sünne – ( E.Y.A.)- Ebu Muh. El Hüseyin
46- Mesabihü’l- Sünne – ( E.Y.A.)- Hüseyin b. Mesud El – Ferra Begavi
355- Mişkatül Mesabih-( E.Y.A.)- Velieddin Eba Abdullah Muh. b.Abdullah el Hatip
3915- Mesabih – Ebu Muh. el Hüseyin İbni Mes’ud
3988-3999- Mecmuatü’l Ehadis
4012- Meşarik- Hasan b. Muh.
4019- Mecmuatü’l Ehadis Meşarik – İbni Melik Abdullatif
4028- Mesabih- Ebu Muh. Hüseyin b. Mes’ud
4034- Mesabih- Muh. b.Abdüllatif
4035- Mesabih Şerhi- İbni Melik
4043- Mesabih Şerhi- Muh. b.Abdüllatif
4048- Mişkatü’l Mesabih Şerhi- Aliyyul Kari
4052- Mesabih- Ebu Muh. b. Mesud el Ferra
4- Miftah Behişt- ( Miftahus – Sudur Tercümesi )- ( E.Y.T.)- İbrahim
148- Mecmuatü’r – Resail- ( E.Y.A.)- İzzeddin b. Ebubekir ( Şerhu Akaidin – Nesefiye ve Şerhu Kaside-i Yekulül Abd.)
186/1- Mecmuatü’r – Resail – Muh. b. Es’ad ed Sıdıki ed – Devvani
266- Mubahase-i İbrahim Bistan ve Ahadisu Erbaun – ( E.Y.A.F.)- Hüseyin b.Abd. el Samari el Harsi
274- Merakıb-ı Şeyh İlahi- ( E.Y.T.)
312/1- Mecmuatür- Resail -( E.Y.A.)- Kemaleddin Muh. Hemameddin
4002- Minhacü’l – Gazali Ebu Hamid b. Muh.
4045- Mecalisü’l Ebrar ve Mecalikü’l Ahyar
6451-Mevhibetü’l – ledünniye-( E.Y.A.)- Kastalani Ahmet
6456- Mecmau’l – Bahreyn -( E.Y.A.)- Halebi, İbrahim
29- Mülteka’l –ebhur fi furu’ul-Hanefiye -( E.Y.A.)- İbrahim b. Muh. el Halebi
33- Mecmuatü’l – Fetava – ( E.Y.A.)
3551-4601-4602- Mevzuat-ı Aliyyü’l Kari- Ali b. Sultan Muh. el Kari
4624- Minacü’n – Necah-ı ila Mıraci’l – Felah- Ali Haydar Bey
4755- Miracü’l – Felah Saruhan- Ali Haydar Bey
4754 – Müncehibi-i Adabı ve Hitab- Bacuri İbrahim
4859- Minhacü’n Necahi ila Miraci’l Felah – Muh. Said El – Akhisar
4613- Mir’at Haşiyesi Tarsusi- Tarsusi, Muh. b. Ahmaed b. Muh.
4588- Meşariku’l Envar Şerhi- İbn Melik –İzzeddin Abdüllatif b. Abdülaziz
4707- Muhtaru’l Ehadis’in – Nebeviyye ve’l Hikemü’l Muh.iyye Seyyid Ahmed el- Haşimi
55- Mecmau’l Bahreyn ve Multeka’l Nahreyn ( E.Y.A.)- Muzaffer ed din Ahmaed b. Ali b. Salep ibn saati
99/2- Mukadimetü Ebi’leys – ( E.Y.A.)- Ebulleys Semerkandi
101/2- Melcail Kuzetinde Tearızil beyyinat( E.Y.A.)- Ebu Muh. Gavim b. Muh. el Bağdadi
126/1- Muhtasaru’l – Kuduri-( E.Y.A.)- Ebul Hüseyin el Kuduri el Bağdadi
131-187-195/1-222-227- Multeka’l ebhur ( E.Y.A.)- İbrahim b. Muh. b. İbrahim Halebi
181- Multeka’l– ebhur – ( E.Y.A.)- İbrahim b. Muh. b. İbrahim el – Halebi
188- Munyetu’l – Müfti-( E.Y.A.)- Yusuf b. ebi Said
191/2-230- Munyetu’l Musalli ve Gunyetül Mübtedi( E.Y.A.)- Sadided-din Kaşgari Muh. b. Muh.
207- Mecmuatü’l –feraiz-( E.Y.T.)
248- Menasiku’l – Hac-( E.Y.T.)- Şeyh Sinan el – Rumi
254/1- Müştemelü‘l-Ahkam- ( E.Y.A.)- Şeyh Fahreddin el- Rumi Yahya b. el Hanefi
254/3- Muadilü’l- Salat – ( E.Y.A.)- Birgili Mehmed Efendi Pir Ali
307- Menasiku’l – hac -( E.Y.A.)
303- Mecmuatür- Resail- 1.Feraizul Siraciye 2.Risalei Feraiz 3.Cevherül Feraiz – Siraceddin Muh. b. Mahmud Secavendi
346-3816- Mecmuatül Fetava- ( E.Y.T.)
370- Muhtasaru’n – Nafi-( E.Y.A.)- Nasır’ud-din İbn Kasım Muh. b. Yusuf el Hüseyni
3756-3798-3836-3858- Münyetü’l Musalli ( Habi Sağır )- İbrahim Halebi
3763- Menşure- Ahmed b. Ömer b. Muh. Nesefi
3821- Mülteka Serhi Damat
3828- Mecmua-i Müeyyidzade- Abdurrahman Müeyyidzade
3851- Münyetü’l Musalli – Eburreca Muhtar b. Mahmud Ez Zahidi
3870- Mürşidü’l Müteehhil
3902- Menar Şerhi Zübtedü’l Esrar- Ahmed b. Muh. Ebu’l Berakat es Sivasi
3979- Mecmuatü’l Feteva- Ebussuud Efendi
3993- Miftahü’l Usül
4006- Minhacü’l Usül- Hasan Ömer Ali
4016- Mecmuci’l Bahri Fi’l Fıkıh – Şeyh Ebi Hasan El Kuduri
4021- Mecmau’l Feteva
4024- Muhtasarı’l Dekayık- Fahrüddin Ebi Ömer
21- Makalat- Baha-i Veled
178- Minhacu’l Kasidin ve Müfidü’s Sadibin ( E.Y.A.)- Abdurahman b. Ali b. Muh. El- Cevzi
356- Meramu’t Talibin ala Haşiyetül Mevla İsameddin ( E.Y.A.)- Abdullah es – Sivasi b. Şeyh Abdurrahman
3863- Minhacü’l Müzekkirin- İsrail b. İsmail b. Şaban
3912- Miskatü’l Envar- Gazali İmam-ı Muh
61- Mecmuatü’l – Mevaizi A’riciye- ( E.Y.A.)
75- Mecmua-ı Meviza-( E.Y.A.)
174- Mecmuatü’l Fevaid-( E.Y.A.T.)
3797-Mecmuatü’r-Resail -Muh. b. Muharrem
3856- Müstadab – Muh. b. Baki
3866- Minhacü’l Müteallim Maal Fıkhi Ekber
3890- Mesnevi – Mevlana Celaleddin Rumi
3957- Mecmuatü’l Saize
4004-4054- Muh.iye – Yazıcıoğlu Muh.
3750- Mevlid- Süleyman Çelebi
4036- Meraicü’n – Nübüvve Efendi- Altıparmak Muh. Ef.
991-971- Mahzenu’l – Ulum – Abdullahzade Mehmet Tahir
988- Mecmuatür-Resail- Nüceym-İbn Nüceym
614-615-616-617-618- Esad Efendi Müstadref Tercumesi
619- Müstadref- Şehabettin Ahmet el –Ebsihi
3155-3146- Mecmuatüz Zühtüye fi`l Ahkamid diniyye – Ahmed Hühdi Ef
3056- Mezahibin Telfiki ve İslamın Bir Noktaya Cemii – Ahmed Hamdi Aksekeli
878- Mir`atü Edyan ve Mezahib – Muammer Zade Mehmet Emrullah
3033- Menakıbı Hz. İmam-ı Şafii – Hilmi Zade İbrahim Rıfat
3117- miratü Edyan ve Mezaib ve Kasidei Münferice Şerhi – Mimarzade Mehmet Emrullah
4369- Mearicü`l Hakikati`l Aliye fi Esrari`t Tarikatin Naciye- Sûfi Hafız Halid
985- Meclisü İrşadiy- Mehmed b. Hasan El Ofi
2577- Mebalığı`l Hikem- Nevruz Efendi
853- Mecalisi Hazreti İmam Rufai – Kadri Efendi
760-758- Müzekkin Nufüs – Eşref Oğlu Rumi
981- Mecmaul Adab
774- Mecmuatü`l Azhab – Muhyiddin Arabi
891- Mecmuatü`l Azhab – Ahmed Ziyaeddin
938- Mevhibteü`l Vehhab – Muh. Fevzi Ahmed
4427- 4428- Mevhibetü`l Vehhab – Muh. Fevzi b. Ahmed Yarangümevi
4470- Murakabe Risalesi – Muh. Nuri Şemsüddin
4463- Memuatü`l Halidiyye – Halid Muh. Naksibendi
4465- Miratü`l Mukasıd Mekasid – Ahmed Rıfat
4318- Mecmuatü`l Halidiyyei`n Nakşibendiyye – Halid Şeh Zühdü
883- Malumatı Ahlakiye ve Medeniye – Muslihiddin Adil
4673- Mecalisü`l Envari`l Ehadiyye – Abdullatif
4304- Mecmuatü`r Resail – Hadimi Mevlana b. Ebi Said Muh.
5397- Mecalisüs Sinaniye – Hasan b. Ümmi Sinan
909- Mekarimü`l Ahlak – Razıyeddin b. Nasır b. Emineddin b. Ali et Tabrasi
4695- Metni Eyyühel Veled – Gazali
3093- Mevaizul Cihat ve Din – Hafız İzzet Efendi
884- Musahabatı Ahlakiyye – Ahmed Cevad
2525- Müstarraf Tercemesi – Ekmekcizade Ahmed
3153- Mevzuatü`l Ulüm – Taşköprülü Zade Kemaleddin Mehmet Ef.
183- Mecmua-i Adâp vel. (E.Y.A)
2448- Metalib ve Mezahib – Ahmed Hamdi Aksekeli
3043- Müntehabı Adab ve Hutbe
1563- Miratü`l Kainat – Nişancızade Muh. Efendi
3034- Medeniyet-i İslamiyye- Şemseddin Sami
3080-Mucizatı Kuran iyye – Kastamonu Mubusu Ahmed Malur
491- Mitahut Tefasir – Mehmet b. Abdullah
483- Mizan El İntizam – Ahmed Sıddıki b. Ali Burzevi
472- Mevahibu`l Ledünniye – İbrahim el Beycuri
N
3913- Nasih ve Mensuh- Şeyh Ebul Kasım
3998- nihayetü`l Beyan fi Tefsiril Kurba- Ebi Muh. el Muafe b. İsmail
163- Nuzü`l Sairin fi Ehadisi Seyyid`l Mürselin (E.Y.A.) – Mahmuh b. Muh.b. Mahmud et Talibi
339- Neşrut Tavali fi Şerhu Tâvali el Envar (E.Y.A.) – Muh. Maraşi Saçaklızade
3875- Nüshetü`l Şerife – Muh. b. Esad es Sıddık
6-Netayicü`l Nazar fi Havasi EdDürer (E.Y.A.) – Hanefi Muh. b.Mustafa
769- Necaibi Kuraniyye – Bereketzade İsmail Hakkı
4668- Necm Sure- i Şerifinin Tefsiri – Muh. Fevzi Efendi
879- Nazmü`l Mübin fi`l Ayati`l Erbain- Okçuzade Mehmet Efendi
4629-4655- Nuhbetü`l Fiker – İbn Hacer Askalani
4627- Nuhbe-i Fikre Tercümesi – Fatih Ahmed Efendi
324- Nuzhefu`l Ervah – Hüseyin b. Alem
901- Nizamü`l Has fi Ehli`l İhtisas – Seyyid Ahmed Rufai
771- Nüzhetül Hatırü`l Fatır el Sari – Ali b. Muh. El Kari
916-918-4571- Nüzhetü`l Mecalis ve Münhabi`n Nefais – Abdurrahman Safavi
765- Nüzbetü Muhteviyatü ala Ba`zı Menakil Gavz – Ulvi b. Muh. Sehl el Harzemi
4381- Necaibu Kuraniye – Bereketzade İsmail Hakkı
436-437- Nimetullah Tefsiri el Fevatihul İlahiyyeh vel Mefatihul Geybiyyeh- Nimetullah Efendi
R
239- Risale-i Şerhu Cezeriyye – Hasan b. Ali Derviş Muh.
3862- Razi Tefsiri – Fahruddini Razi
212- Riyazu`s Salihin (E.Y.A) – Muhiddin bi Zekeriya Yahya b. Şerif el Nevevi
190- Risaletül Damigali Fasikul Reddiye alel Nuseyri (E.Y.A)
312 / 2 – Risale Akidetü ehli Sünnet – Ebu Cafer Ahmed b. Muh. Et Tahavi
4647- Rahman Suresinin Tefsiri – Mustafa İbn Halil
482- Risale-i Besmele – Hafız Ahmet Nafiz
4709- Risaletü fi Hakkil Besmele – Gözübüyükzade İbrahim Muh.
882- Risaletü`t Teavvüz – Tatarzade Mehmet Efendi
937- Risaletü`t Teavvüz- Ahmet Kemal
963- Risaletü`t Teavvüz – Saçlı Mehmet Emin Efendi
3145- Risaletüt Teavvüz
476- Ruhu Kur`andan Bir Sahife Nur – Mitat Behari
576-577- Ramuzü`l Ehadis ala Terübi Hurufu`l Hece- Ahmet Ziyaeddin Gümüşhanevi
179- Risaletül Feraiz (E.Y.T)
3945- Risale-i Hamza Efendi – Hamza Efendi
290 / 2 – Risale-i Menazili`l Arifin (E.Y.T) – Şemseddin Sivasi
293- Risaletü Tesirrun Nâzirin (E.Y.A)
3776- Risale
49- Ravzu`l Efkar fi Gureril Hikayet Vel Ezkar (E.Y.A)- Şemseddin Ebu Abdullah Muh. b. Ahmed b. Ali İbn Zeki
308- Risaletül Mevize (E.Y.A) – Ahmed b. Abdurrahman b. Muh. b. Abdul Variş es Sıddıki
3817- Rikabu Humayun Nizami Alem – Şeyh Hasan Er Racil
3939- Recebiyye Camiul Ezhar – Receb Efendi
839- Reşehat Aynü`l Hayat ve Huccetül Baliga – Muh. Şerif ve İsmail Hakkı
3094- Risale-i fi Hakkı`l Besmele – Gözübüyükzade İbrahim
4592- Risaletü`l Kuşeyriyye – Kuşeyri İmam Ebil Kasım Abdulkerim
772- Risale-i Bahaiyye- Pir Muh. Bahaeddin
895- Ruhu Kelimetü`t Tefrid Şerhu Kelimetüt Tevhid – Süleyman Hakkı b. Muh. Süleyman Hocazade
946-4669- Risaletü`t Sahdetü`l Vücut – Saadettin Taftazani
836- Ravzur Riyahin fi Hikmeti Bazı`s Salihin – Abu Muh. Abdullah el Yemeni
2801- Ravzu Verd – Kemalletin Şakir Ahmed Paşa
824-809- Rauzatün Nazirin ve Hülasatü Menakibis Salihin – Ahmed b. Muh. El Vitri
766- Risale-i Tarikatı Nakşibendiye – Muh. Emin fuhuli
4666- Ravzu`r Reyyahin – Yafii İmam
4675- Ravzatü Ahbâb – Benlizade Mahmud El Mansui
4717- Risale-i Nakşibendiye
886- Risale-i Kutsiye Tercümesi – Abdullah Salaki Uşaki
3116- Risletül Muh.iyye – Şeyhzade Çerkez Mehmet Tevfik
4408- Risaletü`t Teavvüz – Hamamizade
399-…-416- Razi Tefsiri, Mefatihü`l Gayb – Muh. Gaybiyyeh
392-393-394-4871-417-4873-418-419-420-421-422- Ruhu`l Beyan fi Tefsiri`l Kur`an – Bursavi İsmail Hakkı
3158- Ruhul İslam – Ömer Rıza
4763- Risale-i Kümül Kunuzi`l Muhsanatı fi Fedaili ve Havvasi`s Sebi`l Münciyakı – Halil b. İbrahim
485- Risale-i İbn-i Kemal – İbn-i Kemal Paşa
268- Risalet-i İzah el Kavaid fi`l Muamma (E.Y.F.)- Muh. b. Ahmed Semerkandi
S
334- Sueri İsra ve Kehf (E.Y.A) – Kur`anı Kerim Sureleri
4031-Sahihi Buhari –Buhari E. A. M. B. İ
318- Sâadname (E.Y.T) – Şeyh Ömer Efendi
487- Sırrı Meryem Sure-i Meryem Tefsiri – Müfessiri Sırrı Giridi
4526-..4554- Sahih-i Buhari – Abu Abdullah Muh. b. İbrahim El Buhri
580-581- Sahih-i buhari . ( Tecridi Sarih Tercemesi) – Ahmet Naim
582-583- Sahih-i Müslim – Ebul hüseyin Müslim
4557-..-4560- Sahih-i Müslim – Müslim, Ebul Hüseyin El Kuşeyri en Nisaburi
536-…-575- Siracü`l Münir Şerhu Camius Sağir – Ali b. Ahmed b. Nureddin Azizi
3766-4022- Seria Sadrüş Şeria – Mahmud b. Sadrüş
3844- Siracüddin Şerhi Gurretül Ayn – Siracüddin
3883- Siracül Musalli
3971- Siracüddin Şerhi li İbniKemal – Paşazade İbn Kemal
3882- Sohbetü`l Uşşak – Lütfi Molla
3909- Sual-i Erbain
811- Sefine-i Nefise-i Nevleviyyon – Vehbiyye
843- Sırat-i Ebu Abdullah İbn el Hafif eş Şirazi – İbn Cüneyd eş Şirazi
4341-4342- Sirecül Mü`minun – Muh. Efendi
3702- Sagair ve Kebdir Risalesi – İsmail Sivasi
3628- Sainetür Ragıb – Mehmet Ragıb
3053- Sefer-i Mezamir-i Davud – Mukaddes Kitap
3025- Sefer-i Tekvin-i Mahlukat ( ve Mezamir-i Davud)
486- Sırrı Furkan – Sırrı Giridi
488- Sırru`l İnsan – Sırrı Giridi
484- Sırrın Tenzil – Sırrı Giridi
471- Safvetü`l Beyan fi Tefsiri Kur`an- Musa Kazım Şeyhül İslam
Ş
79 / 6- Şerhu Dürül Yetim – Birgil
276- Şerhu’l Cezeri – (E.Y.A)
354- Şerhu Mukaddimetü’l Cezeiye – (E.Y.A) – İsameddin Ahmed b. Mustafa Taşköprüzade
3950- Şeyhzade Tefsiri Kadı Beyzavi Haşiyesi – Şeyhzade Muh. Muhyeddin
13- Şerhu’l Mesabih Fi’l Ehadis – (E.Y.A) – Ali Abdüsselam b. Halil b. İbrahim Essehli
22- Şerhu Mesabih’s – Sünne – (E.Y.A) – Alaaddin Sururi
86- Şerhu Caiu’s – Sahih – (E.Y.A) – Ahmed el- Kastalani (2. cild) 87 (3. cild) 87 (4. cild) 88 (5. cild) 89 (6. cild) 90 (7. cild) 91 (9. cild) 92 (10. cild) 93
103 / 2- Şükürname – (E.Y.T) – Mahmud b. Şeyh Fahreddin
361- Şerhu Nubbetu’l fiker fi Mustalahatı ehli’l eser – (E.Y.A) – Sultan b. Muh. el – Harevi El- Kari
3789- Şihabüddin – Şamil Şerhi
3951- Şemail Şerhi – Abdurrauf el Menavi
15- Şerhu Siratü’l – İslam – (E.Y.A) – Yakup b. Seyyid Ali
23- Şerhu Siratü’l – İslam – (E.Y.A) – Yakup b. Ali
137- Şerhu İlmu’l – Usul – (E.Y.A)
138- Şiratu’l – İslam – (E.Y.A) – Muh. b. Ebibekr İmamzade
155- Şerhu Tecrid el – Kelam – (E.Y.A) –Seyyid Şerif Cürcani
165- Şerhu Akaidü’n – Nesefiye – (E.Y.A) – Sadeddin Mesud b. Ömer et – Taftazani
169- Şerhu Tecrid’el – Kelam – (E.Y.A)
170- Şerhu Fıkhı Ekber ve 3 Risale – (E.Y.A)
272- Şerhu Akaidü’n – Nesefiye – (E.Y.A) – Sadeddin Mesud b. Ömer et – Taftazani
338- Şerhu Risaletü İsbatı vacib – (E.Y.A)
341- Şerhu Risaletü’l – Akaid – (E.Y.A)
9- Şerhu Muhtasaru’l Kudür – (E.Y.A) – Ali b. Ahmed b. Mekki el – Razi
19- Şerhu Mültekal – ebnur – (E.Y.A)
4499 – 5000- Şihab Haşiyesi İnayetü’l Kadi ve Kıyafetü’r Radi Ala Tefsiri Beyzavi – Şihab Üddin
4653- Şerhu’l – Hatimeti Kavaidi – Usuli ve’l – Furu – Kırkağacı Süleyman Efendi
602- Şerhu Usulü Hadis Bilgisi – Davud b. Mehmet el – Kari
555 – 556 – 557 – 558 – 559 – 560 – 561 – 562 – Şerhu Mevahibü’l – Ledünniye – Muh. el – Zergani
600- Şerhu Hadisi Erbain – Mehmet b. Ebubekir
4729- Şerhu Hadisi’l – Erbaine Li’n – Mesevi – Taftazani, saadettin, Mesud b. Ömer
35- Şerhu Kenzud- dekaik – (E.Y.A) – Yahya Koçhisari
40- Şerhu Vikayetü’r riveyafi mesailil – hidaye – (E.Y.A) – Sadru’ş Şeria Abdullah b. Mesud b. Tacu’ş Şeria
54- Şerhu Usulu’l Fıkıh – (E.Y.A)
58- Şerhu Vikayetür – rivaye fi mesai’lil hidaye – Sadruş – Şeria Abdullah b. Mesut b. Taceş
59- Şerhu Mecmuul – Bahreyn Mültekan nahreyn –(E.Y.A) – Ahmed b. Ali el – Saati
64- Şerhu Menaru’l – envar – (E.Y.A) – El – latif İbn Melek
136- Şerhu Feraizü’s – Siraciyye – (E.Y.A) – Seyyid Şerif Cürcani
193- Şerhu Mirkatu’l – vusül fi ilmi’l usül – Muh b. Feramuz Molla Hüsrev
348- Şerhu Multeka’l Ebnur – (E.Y.A)
353- Şerhu Muhtasar El Kuduri – (E.Y.A)
3748- Şurutu’s – Salat – Abdulkadir
3800- Şifatü’l Fuad Rahatü’l İnsan
3841- Şiratü’l İslam Şerhi – Yakub b. Seyid Ali
4047- Şiratü’l İslam – Yakub b. Seyid Ali
194- Şerhu Delailil – Hayrat ve Şevariki’l – Envar – (T) – Davudzade Mehmet ef
3895- Şiratü’l İslam
777- Şerhu’l Usulü Aşere – Necmeddin el Kübra
6463- Şerhu Delailil – Hayrat – Davud Efendi
841- Şerhu İrşadül Mürid – Hasan el – Adeviyel Hamzavi
753- Şeyh İbrahim Gülşeni Tercümesi Ahvali – Muh. Fevai Efendi
4741- Şerhu Talimül – Müteallim – Fazıl b. İsmail

T

203 / 1 – 314- Talimu’l Müteallim – (E.Y.A) – Burhaneedin Zernuci
105- Tebyinu’l – Haram (E.Y.A) – Sinan – ed – din Yusuf el – Amasi
79 / 10- Tecvidül – Kur’an – (E.Y.A)
201- Teracimü’l – Eacim – (E.Y.F) – Muh b. Ebi Kasım El – nakali al – Havarizmi
327- Tecvid ve Farsça Şiirler – (E.Y.A.F)
57- Tefsirü’l Kurtubi – (E.Y.A) – Ebi Abdullah Ebi Bekr el Ensari El Kurtubi
65- Tefsirü cüz’ü Suretü’n – Nebe – (Envaru’t tenzil ve Esrarut tevil) – (E.Y.A) Kadı Beyzavi
198- Tefsir’i Sureti’n – Nebe – (E.Y.A)
252- Tefsir’u Cüz-u Suretin – Nebe– (Envarut – Tenzil ve Esrarut – Tevil) – (E.Y.A) – Kadı Beyzavi
336- Tefsir’i Necmeddaye – (N.Y.A)
3770- Tefsiru’l Kur’an – Kadı Beyzavi
3780- Tefsiru’l Kadı – Kadı Beyzavi
3781- Tebareke Sure-i Şerifi – Ahmed b. Fazlullah
3793- Te’vilat – Ebu’l Mekarim Ahmed b. Muh. el Maruf b. Alaud – Devle
3804- Tefsir-i Şerif Yasin Amme
3972- Tefsiru’l Ebu’l Leys – Ebu’l Leys
3983- Tefsiru’l Kur’an
3987- Tefsirü’l Kur’an Ebu’l Leys – Ebu’l Leys es – Semerkandi
3989- Tefsiru’l Kevaşi
3990- Tefsiri Şerif
4013- Tefsiru’l Kur’an
Tefsirü Medariküt – Tenzil – Abdullah İbni Ahmed b. Mahmud el – Nesefi
4010- Tergib ve Terhib – Hafız Zekiyüddin Abdülazim
160- Tevali’lu – envar – (E.Y.A) – Kadı Beyzavi Abdullah b. Ömer
3791- Tecridü’l Atik Şerhi – Atik el – İsfahani
3910- Tarikat-ı Muh.iye – Birgivi İmam-ı Muh.
464 – 465 – 466- Tıbyan Tefsiri Tercümesi – Muh. Efendi
492 – 459 – 460 – 461 – 395- Tıbyan Tefsiri – Muh . b. Hamza el Antebi
396 – 397 – 4538- Tıbyan Tefsiri Tercümesi – Muh b. Hamza el Antebi
4861 – 4862- Tefricü’l – Kalak Fi Tefsiri Süreti’l Felak – Muh. El – Fevzi
479- Tefsiri Şerif Envaru Kur’an – Bereketzade İsmail Hakkı
68- Tercüme-i Muhtasarul Kuduri – (E.Y.T) – Kuduri
104- Tavzihfi halli Gavamız et- tenkih – (E.Y.A) – Sadruş- Şeria Abd b. Mesud el- Mahbubi
277 / 4- Tercihü’l beyyinat – (E.Y.A) – Muh. Mustafa el – Vani
305- Tuhfetü’l Mülk – (E.Y.A)
3778- Tenkihi Usul Şerhi – Abdullah b. Mesud
3877- Tertibü’l Lealli Fi Silkil Email- Muh. b. Süleyman Nazırzade
3996- Telvih
4009- Telvih Haşiyesi
4023 Tergibü’s – Salat – Muh. b. Ahmet Zahid
84 – 118 182- Tarikati Muh.iye ve Siretü Ahmediye – Birgili Mehmed Efendi
3815- Talimü’l Müteallim – Zernuci Burhaneddin
3881- Tarikat Tasavvuf
3886 – 3991- Talimu Müteallim Fi Beyan-ı Ahkam – Zernuci Burhaneddin
3985- Tarikat-ı Muh.iye Şerhi Vesile-i Ahmediye – Receb b. Ahmed
53 – 3845 – 3889- Tenbihu’l Gafilin – (E.Y.A) – Ebi Leys Nasr b. Muh. el Semerkandi
3918- Talimü Müteallim Şerhi – Nev’i Efendi
3952- Tebyinü’l Muharrem – Hasan b. Mustafa
881- Tenakuz Fıkhı – İsmail Hakkı
851- Tercüme-i Fususu’l Hikem – Abdullah Bosnavi
935- Tercüme-i Füsüs – Muhiddin Arabi
4096- Tabakatü’l Kübra – Şi’rani Seydi Abdulvehhab
854- Tasavvufun Zaferleri – Şeyh Saffet
4464- Tuhfetü’s – Suluk fi irşadi’s Salihin – Muh. Münib. B. Muh. Zeynelabidin
4368- Tuhfetül-Uşşak – Haydarizade , Seyyid İbrahim
750- Tercüme-i Nefehatül – Uns – Abdurrahman Nisaburi
770 – 776- Tumar-ı Turuku Aliye – M.Sadık Vicdani
4466 – 763- Tasavvuf Tarihi – Ayni Muh. Ali
3042- Tasvir-i Ahlak – Ahmet Rıfat
4615- Tenbihül- Ğafilin – Semerkandi, Şeyh Nasr b. Muh. b. İbrahim
3701- Tuhfetü’l İhvan fi şerhi Fethi’r – Rahman – Şeyh Ahmed Faiz Ef
887- Tercüme-i Nafi`i daabı Gelenbevi – Abdunnafi Ef.
3900- Tebyinü`l Makarin
3914- Telvih Aşiyesi – Ebu Bekir b. Ömer el Gazneli
1627-1628-2916- Tarihi Edyan – n. Şemsettin
1629- Tarihi Edyan- Ahmed Mitat
4589- Ta`lik İbni Resul Ala Siyalküti – İbni Resul
3124- Türkçe Hutbe – Diyanet İşleri Reisliği
1564- Tercüme-i Ravzatü`l Ahbar – Benlizade Manisavi
4756- Tecvid- nuri Efendi
493- Tercümeli Kur`anı Kerim –Heyet
428- Tefsirü Celaleyn – Celelettin Mahalli veCelatdin Suyuti
U
4622-4623- Usulu Hadisi Şerif – Davudul Karsi B. Muh.
516-..-522- Umdetü`l Kari li Şerhi Sahihi Buhari – Bedrettin Ebi Muh. Mahmud b. Ahmed El Ayni
76 / 2 – Umdetü`l Hukkam ve Meseiül Kuzzaf fil Ahkam – Kadı Muhibetdin Takıyetdin el Hanefi el Hamedi Dımışk
3751- Usulu Fıkıh – Muh. b. Osman
3992- Usulu Fıkıh
4230- Umdetü`l Hallan fi İzahi Zuktetü`l İrfan – Muh. Emin
833- Ulküdül Cevahiriyye – Ahmed İzzet paşa El Mevsili
3129- Umdetü`l Kariin – Erzurumlu Mustafa Niyazi
V
24- Vikayetü`r Rivaye fi Mesailil Hidaye – Abdullan b. Mesud b. Tac Eş Şeria
60- Vikayetü`r Rivaye fi Mesailil Hidaye – Buran Uş Şeria Mahmud b. Sadruş Şeria
97- Vikayetü`r Rivaye fi Şerhi Mesailil Hidaye – Tacuş Şeria ,abdullah b. Mesud
109- Vikayetü`r Rivaye fi Şerhi Mesailil Hidaye – Sadruş Şeria Abdullah b Mesud Tacuş Şeria
238- Vakiatü`l Müftin – Abdulkadir b. yusuf
3880-4000- Vikaye Şerhi
4050- Veciz
3893- Vasiyetname – İmam Birgivi
740- Vasaya ve Faraiz – İsmail Hakkı Manastırlı
3044- Vesiletü`n Necat
4674- Vefeyyatü`l Ayan Li İbni Hallikan Tercümesi – Muh. b. Muh.
4802- Vasiyyetname-i İmamı Azam Tercümesi – Ahmed Lütfi
Y
4007- Yusuf Suresi Tefsiri – İbrahim b. Abdurrahman
4685-3122- Yeni Alemi İslam – Ali Rıza Seyfi
Z
4014- Zavzü`l Fayık fil Mevaizu vet Dekayık – Ebu Abdullah Suayp
3967- Zahiratü`l Ukba
3783- Zikrül Mevt – Gazali
3527- Zeriatü`l İmtihan – Ahmed Sıdkı b. Ali el Bursavi
288 / 3 – Zubdetü`l Esrar – Şemsettin Sivasi
4652- Zubdetü`l İrfan – Hamit b. Abdul Fettah

1649 Eylülünde Descartes felsefesi konusunda bilgi edinmek isteyen Kraliçe Kristiana’nın yineleyen çağrıları üzerine İsveç’e gitmek üzere Hollanda’dan ayrıldı. Ama İsveç kışının sertliği kraliçenin düşüncelere dalmış olarak yatakta uzun bir süre yatmaya alışmış Descartes’ın sabah beşte kütüphanesine gelmesini bekleme davranışı ile birleşince, bu zavallı adama çok ağır geldi. Ve Descartes 1650 Ocağının sonunda tutulduğu bir ateşe dayancak denli güçlü değildi. 15 Şubatta öldü.
Descartes ılımlı ve sevecen huylu bir insandı. Örneğin, hizmetçilerine ve ona yardımda bulunanlara karşı eliaçıktı ve iyilikleri için kaygı duyardı. Onlar da kendi paylarına efendilerine büyük bağlılık gösterirlerdi. Mersenne gibi kimi yakın dostları vardı, ama yalnız ve dingin bir yaşamın çalışması için özsel olduğunu görmüştü, ve hiç evlenmedi. Dinsel inançlarına gelince, her zaman bir Katolik olduğunu belirtirdi ve bu inançla dindar bir insan olarak öldü. Katolik inancı kabulünün içtenliği konusunda aslında biraz tartışma olmuştur. Ama benim görüşüme göre içtenliği konusundaki kuşkular ya olayların yetersiz bir değerlendirmesi üzerine dayanırlar—örneğin Traité du monde’un yayımını askıya almada gösterdiği ürkeklik ya da sağgörü gibi—, ya da bilinçli olarak ve bilerek yeni bir felsefi dizge kurmaya girişmiş bir felsefecinin gerçekten Katolik inaklara inanamayacağı biçimindeki a priori sayıltı üzerine dayanırlar. Descartes çoğunlukla yalnızca tanrıbilimsel sorunları ilgilendiren tartışmalardan kaçındı. Bakış açısı göğe giden yolun bilgiliye olduğu gibi bilgisize de açık olduğu ve bildirilmiş gizemlerin insan anlığının kavrayışını aştığı biçimindeydi. Böylece kendini kendi görüşünde yalnızca us tarafından çözülebilecek sorunlara verdi. Bir felsefeci ve bir matematikçi6 idi, bir tanrıbilimci değil; ve buna göre davrandı. Kişisel dinsel inançlarının söylemiş olduğu gibi olmadıkları vargısını çıkarmak doğru olmayacaktır.

2. Descartes’ın Amacı

Descartes’ın temel amacı, çok iyi bilindiği gibi, usun kullanımı yoluyla felsefi gerçekliğe ulaşmaktı. ‘‘Kendimi bütünüyle gerçeklik arayışına vermeyi istedim.’’7 Ve aramakta olduğu şey bir yalıtılmış gerçekler çokluğunu bulmak değil, ama içinde kendiliğinden-açık ve kuşkudan bağışık olmayan hiçbirşeyin varsayılamayacağı bir gerçek önermeler dizgesi geliştirmekti. O zaman dizgenin tüm parçaları arasında örgensel bir bağıntı olacak, ve bütün yapı sağlam bir temel üzerine dayanacaktı. Böylece kuşkuculuğun çürütücü ve yokedici etkisine karşı dayanıklı olacaktı.
Descartes felsefeden ne anlıyordu? ‘‘Felsefe bilgelik incelemesi [study of wisdom] demektir, ve bilgelik ile yalnızca sorunlar karşısında sağgörülü olmayı değil ama o denli de insanın hem kendi yaşamını yönetmek ve sağlığını korumak için hem de tüm sanatların yaratılması için bilebileceği her şeyin eksiksiz bir bilgisini anlıyoruz.’’8 Genel felsefe başlığı altına öyleyse Descartes yalnızca metafiziği değil ama ayrıca fiziği ya da doğal felsefeyi de katıyordu, ve bu ikincisi birinciye karşı tıpkı gövdenin köklere karşı durduğu gibi duruyordu. Ve bu gövdeden doğan dallar öteki bilimlerdir ki başlıca üçü tıp, mekanik, ve ahlaktır. Ahlak ile ‘‘demek istediğim şey en yüksek ve en eksiksiz ahlak bilimdir ki, öteki bilimlerin tam bir bilgisini varsayarsak, en son bilgelik derecesidir.’’9
Zaman zaman Descartes’ın felsefesinin kılgısal değeri üzerinde diretmesi şaşırtıcı değildir. Der ki, bir ulusun uygarlığı felsefesinin üstünlüğü ile orantılıdır, ve ‘‘bir Devlet için gerçek felsefeye iyelikten daha büyük bir iyilik olamaz.’’10 Yine, ‘‘herkes için öyle bir yol açılmalıdır ki, bununla yaşamının yönetimi için ona özsel olan tüm bilgiyi bir başkasından ödünç almaksızın kendi içinde bulabilmelidir’’11 der. Felsefenin bu kılgısal değeri en açık olarak gelişme düzeninin sonunda gelen parçada, özellikle törebilimde görünür. Çünkü ‘‘nasıl ki meyvayı ağaçların köklerinden ya da gövdelerinden değil ama ancak dallarının uçlarından topluyorsak, yine öyle felsefenin ana yararı da onun bizim ancak ondan öğrenebileceğimiz parçalarına bağlıdır.’’12 Kuramda, öyleyse, Descartes törebilim üzerine önemli bir vurgu getirdi. Ama hiçbir zaman bu tasarı ile uyum içinde dizgesel bir ahlak bilimi geliştirmedi; ve adı törebilim ile olmaktan çok bir yöntem ideası ile ve metafizik ile birlikte anılır.
Şimdi, en azından bir anlamda Descartes’ın bilinçli olarak ve bilerek geçmişten koptuğu yadsınamaz. İlk olarak, önceki herhangi bir felsefenin yetkesine güvenmeksizin bir bakıma baştan başlamaya karar vermişti. Aristotelescileri yalnızca Aristoteles’in yetkesi üzerine dayanmakla değil ama ayrıca onu doğru olarak anlamayı başaramamakla ve yazılarında ‘‘üzerlerinde hiçbirşey söylemediği ve belki de hiç şey düşünmemiş olduğu’’13 sorunlara çözümler buluyor gibi davranmakla suçladı. Descartes yetke üzerine değil ama kendi usu üzerine dayanmaya karar vermişti. İkinci olarak, açık ve seçik olanın sanısal ya da en iyisinden olası olan ile karıştırılmasından (ki Skolastikleri bununla suçluyordu) kaçınmaya karar vermişti. Onun için bilgi adını taşımaya yaraşır ancak bir tür bilgi, pekin bilgi vardı. Üçüncü olarak, Descartes açık ve seçik idealara erişmeye ve onlarla çalışmaya, ve, kimi zaman Skolastikleri suçlamasına neden olduğu gibi, terimleri açık bir anlam olmaksızın ya da giderek hiçbir anlam olmaksızın kullanmamaya kararlıydı. Örneğin ‘‘onlar [Skolastikler] tözü uzamdan ya da nicelikten ayırdettikleri zaman, ya töz sözcüğü ile hiçbirşey demek istemezler, ya da yalnızca kafalarında cisimsel-olmayan tözün karışık bir ideasını [a cofused idea] oluşturur ve bunu yanlış olarak cisimsel töze yüklerler.’’14 Karışık ideaların yerine Descartes açık ve seçik ideaları geçirecekti.
Descartes gerçekten de tarihsel öğrenime ya da genel olarak kitap-öğrenimine pek değer vermedi. Ve bu olguyu göz önüne aldığımızda, Aristotelesciliğe ve Skolastizme yönelik kınamalarının Yunan ve orta çağ dönemlerinin büyük düşünürleri üzerine derin bir inceleme üzerine değil de dahaçok yozlaştırılmış bir Aristotelescilik ve bir ders-kitabı Skolastizmi denebilecek olan şeyin onda bıraktığı izlenim üzerine dayanması şaşırtıcı değildir. Örneğin, Skolastikleri yetkeye başvurmakla suçladığı zaman, Aquinas’ın kendisinin yetkeye başvurmanın felsefedeki tüm uslamlamaların [argument] en zayıfı olduğunu açıkça bildirmiş olduğu olgusunu gözardı eder.* Ama böyle gözlemler Descartes’ın önceki ve çağdaş felsefeye karşı genel tutumunu değiştirmeksizin bırakırlar. Felsefenin İlkeleri’nin eğitim alanında en değerli olarak gördüğü Jesuitler tarafından bir felsefe ders kitabı olarak kabul edilmesi umudu içindeyken Skolastikler üzerine saldırılarını bir ölçüde azalttı ve yapma gözdağında bulunduğu cepheden saldırıdan vazgeçti. Ama geçmişten açık bir kopuşun yapılması gerektiği yolundaki bakış açısı değişmeden kaldı.
*[Not:Gerçeklik söz konusu olduğu sürece ‘en zayıf’’ düzeyde de olsa, ‘‘yetkeye başvuru’’yu bir tanıtlama ‘‘türü’’ olarak göremeyiz. Tam tersine. Yetkeye başvuru olsa olsa özgür uslamlamayı engellemek için işe yarar, yetke özellikle bunun için amaçlanır—ve buna inakçılık denir. Bütün bir Skolastik gelenek varoluş güvencesini özgür düşüncenin yerine kurumsal yetkeyi geçirmede bulur. Yetke duyuncun bastırılmasında, moral ve törel değeri, insan değerini yokeden usdışı kişilikte sonuçlanır. Yetke altında alınan bilgi gerçek de olsa değersiz çünkü tanıtsızdır. Descartes’ın Avrupa düşüncesi için tüm değeri bütününde inakçılığı, bütününde yetkeciliği kendine özgü bir kuşkuculuk zemininde bir yana atarak dünyaya, yaşama, varoluşa o güne dek güvenilmeyen usun kendi yetkesi ile bakmasının önemini göstermesinde yatar — bir bakış açısı ki hem insanın hem de insanlığın onuruna sonuna dek götürülmeliydi.]
Gene de, bu demek değildir ki Descartes başka felsefecilerin doğru olarak görmüş oldukları herşeyi yadsıma amacındaydı. Önceki felsefeciler tarafından ileri sürülen önermelerin tümünün de sorgusuzca yanlış olduklarını kabul etmiyordu. Bunlardan hiç olmazsa kimileri pekala doğru olabilirdi. Aynı zamanda bunlar yeniden bulunmalıydılar, şu anlamda ki, gerçeklikleri temel ve kuşku-duyulamaz önermelerde başlayıp türetilmiş önermelere doğru dizgesel olarak ilerleyerek düzenli bir yolda tanıtlanmalıydı. Descartes gerçeklik arayışında doğru yöntemi bulmayı ve kullanmayı istiyordu—bir yöntem ki gerçekliklerin önceden kabul edilmiş olup olmadıklarına bakılmaksızın ona bu gerçeklikleri ussal ve dizgesel bir düzende tanıtlama yeteneğini verecekti. Birincil amacı, içerik söz konusu olduğu sürece, yeni bir felsefe üretmekten çok pekin ve iyi-düzenlenmiş bir felsefe üretmekti. Ve başlıca düşmanı Skolastizmden çok kuşkuculuktu. Buna göre, eğer pekin bilginin saptanması için bir öngerek olarak kuşku duyulabilecek herşeyden yöntemli olarak kuşku duyma kararını verdiyse, bu gene de başlangıçta kuşku duyduğu önermelerden hiç birinin daha sonra pekin olarak doğru çıkmayacağını kabul etmek demek değildi. ‘‘Kendi kendime ileri sürdüm ki herhangi bir özel bireyin Devleti doğru bir biçimde yeniden kurabilmek için herşeyi değiştirerek ve onu baştan sona altüst ederek yeniden biçimlendirme savında hiçbir usayatkınlık yoktu. Ne de, yine, bütün bir bilimler kütlesinin, ya da Okullar tarafından kurulan öğretim düzeninin yeniden biçimlendirilmesi olasıdır. Ama bu zamana dek benimsemiş olduğum tüm görüşler söz konusu olduğunda, onları bütünüyle bir yana atmaya, ve böylece daha sonra yerlerine daha iyi olanları geçirmeye ya da ussal bir şemaya uyumlu kıldıktan sonra yine onların kendilerini korumaya çabalamaktan daha iyisini yapamayacağımı düşündüm.’’15 Kartezyen kuşku yöntemine daha sonra ayrıntılı olarak döneceğiz; ama bu bağlamda bu son tümceyi gözden kaçırmamak önemlidir.
Öyleyse, eğer Descartes kendi felsefi görüşlerinden kimilerinin ya başka felsefeciler tarafından savunulmuş olanlara benzer oldukları ya da belli bir yolda onlardan ödünç alınmış oldukları gibi bir görüşle karşılaşacak olsaydı, bunun pek önemini olmayan bir nokta olduğu yanıtını verebilirdi. Çünkü hiçbir zaman doğru olan felsefi önermeleri ortaya çıkaran ilk insan kendisiymiş gibi davranmadı. İleri sürdüğü şey gerçeklikleri usun kendi gerekleri tarafından istenen düzene göre tanıtlamanın bir yöntemini geliştirmiş olduğuydu.
Yukarıda verilen alıntıda Descartes gerçeklikleri bir ussal şemaya uyumlu kılmaktan söz eder. Onun felsefe ideali bilimsel olarak saptanmış gerçekliklerin, eş deyişle anlığın kendiliğinden-açık temel gerçekliklerden bunlar tarafından imlenen başka açık gerçekliklere geçebileceği bir yolda düzenlenmiş gerçekliklerin örgensel olarak bağıntılı bir dizgesiydi. Bu ideal büyük ölçüde matematik tarafından esinlendirildi. Hem Kurallar’da hem de Söylem’de Descartes matematiğin düşüncesi üzerinde yarattığı etkiden açık olarak söz eder. Böylece bu ikinci çalışmada16 bize gençliğinde matematik, geometrik çözümleme ve cebir çalışmış olduğunu, başka inceleme dalları ile karşılaştırıldığında bu bilimlerin açıklık ve pekinliklerinden etkilendiğini, ve matematiğe üstünlüğünü veren yöntemin kendine özgü özelliklerini bu yöntemi başka bilim dallarına da uygulama amacıyla araştırmanın zorunlu olduğunu söyler. Ama bu, hiç kuşkusuz matematikte uygulanabilir olan yöntemin başka yerlerde de uygulanabilir olması anlamında tüm bilimlerin benzer olduklarını varsayar. Ve bu aslında Descartes’ın düşündüğü şeydir. Bir arada alındıklarında, tüm bilimler ‘‘ne denli değişik konulara uygulanırsa uygulansın her zaman bir ve aynı kalan insan bilgeliği ile özdeştirler.’’17 Yalnızca bir tür bilgi, pekin ve açık bilgi vardır. Ve en sonunda salt bir bilim vardır, gerçi aralarında bağıntılı dallara iye olsa da. Bu yüzden yalnızca tek bir bilimsel yöntem olabilir.
Tüm bilimlerin en sonunda tek bir bilim oldukları, ya da, daha doğrusu, bir bilimin örgensel olarak bağlantılı dalları olduğu düşüncesi (ki bu bilim insan bilgeliği ya da anlağı ile özdeşleştirilmiştir) hiç kuşkusuz önemli bir varsayımdır. Ama geçerliğinin tam tanıtı, Descartes’a göre, önceden verilemez. Ancak birleşik bir bilim kütlesini, bilimlerin sınırsızca ilerleyici bir gelişime açık düzenli bir dizgesini kurmada doğru yöntemi kullanaraktır ki geçerliğini gösterebiliriz.
Belirtmek gerek ki Descartes’ın tüm bilimler en sonunda tek bir bilimdir ve tek bir evrensel bilimsel yöntem vardır kuramı onu hemen Aristotelescilerden ayırır. Bu sonuncular değişik bilimlerin değişik konularının değişik yöntemleri gerekli kıldığına inanıyorlardı. Örneğin, törebilimde matematikte uygun olan yöntemi kullanamayız; çünkü konu ayrımı törebilimin matematiğe böyle herhangi bir benzeştirilmesini dışlar. Ama bu Descartes’ın kesin saldırısına uğrayan bir bakış açısıydı. Aslında Descartes bütünüyle anlığın bilişsel etkinliğine bağımlı olan bilimler ve bedenin alıştırma ve yatkınlığına bağlı olan sanatlar (örneğin harp-çalma gibi) arasında bir ayrımın bulunduğunu kabul ediyordu. Belki de diyebiliriz ki bilim ve beceri arasında, bilme ve nasıl yapıldığını bilme arasında bir ayrım bulunduğunu kabul ediyordu. Ama salt bir tür bilim vardır; ve konu ayrımları yoluyla değişik tiplere ayrımlaşmış olmaz. Descartes böylece Aristotelescilerin ve Skolastiklerin değişik işlem yöntemleri olan değişik bilim tipleri düşüncesine sırt çevirdi, ve bunun yerine tek bir evrensel bilim ve tek bir evrensel yöntem düşüncesini getirdi. Hiç kuşkusuz geometrik önermelerin aritmetiksel araçlar yoluyla tanımlanabileceklerini göstermedeki başarısı onu bu konuda yüreklendirmişti. Aristoteles, ki geometri ve aritmetiğin değişik bilimler olduklarını ileri sürmüştü, geometrik önermelerin aritmetiksel olarak tanıtlanabileceklerini yadsıyordu.18
Descartes’ın ideal amacı öyleyse bu kapsamlı bilimsel felsefeyi kurmaktı. Onun andırımına göre, ağacın kökleri olan metafizikte Descartes sonlu ‘kendi’nin sezgisel olarak ayrımsanan varoluşu ile başlar ve gerçekliğin ölçütünü, Tanrının varoluşunu ve özdeksel dünyanın varoluşunu doğrulamaya geçer. Fizik, ağacın gövdesi, metafiziğe bağımlıdır, en azından şu anlamda ki fizik enson ilkelerinin metafiziksel ilkelerden doğdukları gösterilinceye dek bilimin örgensel bir parçası olarak görülemez. Ve kılgısal bilimler, e.d. ağacın dalları, fiziğe ya da doğal felsefeye örgensel bağımlılıkları açığa çıkarılınca gerçek bilimler olacaklardır. Descartes aslında kendisinin bu amacı bütünlüğü içinde gerçekleştirmiş olduğunu ileri sürmedi; ama bir başlangıç yaptığını ve amacının tam yerine getirilişi için yolu gösterdiğini düşünüyordu.
Şimdi, bu noktaya dek söylenmiş olanlar Descartes’ın yalnızca daha şimdiden bildirilmiş olan gerçekliklerin bilimsel düzen ve tanıtları ile ilgilenmekte olduğu izlenimini vermiş olabilir. Ama bu yanlış bir izlenim olacaktır. Çünkü uygun yöntemin kullanımının felsefeciyi şimdiye dek bilinmeyen gerçeklikleri bulmaya yetenekli kılacağına da inanıyordu. Demiyordu ki Skolastik mantık değersizdir, ama onun görüşünde bu mantık ‘‘başkalarına yeni olanı öğretmekten çok bilinenleri açıklamada daha iyi hizmet eder.’’19 Birincil kullanımı didaktiktir [bulgulatıcı olmaktan çok öğreticidir]. Descartes’ın kendi mantığı, Skolastiklerin mantığının tersine, ‘‘bildiğimiz şeylerin nasıl başkaları tarafından anlaşılır kılınacağını ya da üstelik bilmediğimiz şeylerle ilgili birçok sözü üzerlerinde herhangi bir yargı oluşturmaksızın nasıl yineleyeceğimizi öğreten bir eytişim’’ değildir: tersine onun mantığı ‘‘bize bilmediğimiz gerçeklikleri bulabilmek için usumuzu en iyi yolda nasıl yöneteceğimizi öğreten mantıktır.’’20
Yeni ‘‘mantık’’ın bizi şimdiye dek bilinmeyen gerçeklikleri bulmaya yetenekli kıldığı yolundaki bu sav üzerine sonraki kesimde daha ileri gözlemler yapılacaktır. Ama burada savın ortaya çıkardığı soruna değinebiliriz. Varsayalım ki matematiksel yöntem kendiliğinden-açık ilkelerden bu ilkeler tarafından mantıksal olarak imlenen önermelerin tümdengelimi demektir. Şimdi, eğer dünyaya ilişkin olgusal gerçeklikleri bu yolda çıkarsayabileceğimizi ileri sürmek istersek, nedensel ilişkiyi mantıksal imlem ilişkisine benzetmemiz gerekecektir. O zaman ileri sürebiliriz ki, örneğin fiziğin gerçeklikleri a priori çıkarsanabilirler. Ama eğer nedenselliği mantıksal imlem ile özdeşleştirirsek, sonunda, örneğin Spinoza’nınki gibi birci bir dizgeyi kabul etmeye sürükleneceğiz ki bunda sonlu şeyler bir bakıma bir enson varlıkbilimsel ilkenin mantıksal sonuçlarıdırlar. Metafizik ve mantık birbirleri ile kaynaşacaklardır. Ve eğer fiziğin gerçekliklerinin a priori çıkarsanabileceğini ileri sürersek, deney fiziğin gelişiminde oynadığı bütünleyici rolü yitirecektir. Şu demek ki, fizikçinin gerçek vargıları deneysel doğrulama üzerine dayanmayacaktır. Deneyin oynadığı rol en çoğundan insanlara tüm deneyden bağımsız olarak a priori tümdengelim yoluyla ulaşılan vargıların gerçek olduklarını göstermenin bir aracı olacaktır. Ama, daha sonra görüleceği gibi, Descartes metafizikte varlık düzeninde önsel olan varlıkbilimsel ilke ile başlamadı. Spinoza’nın tersine, Tanrı ile değil ama sonlu ‘kendi’ ile başladı. Ne de yöntemi, Meditasyonlar’da örneklendirildiği gibi, matematikçinin yöntemini çok yakın denebilecek bir düzeyde andıran bir yöntemdi. Fiziğe gelince, Descartes gerçekte deneyin rolünü yadsımadı. Descartes’ın yüz yüze kaldığı sorun öyleyse uyguladığı işlem yolunu ideal bir evrensel bilim ve evrensel yarı-matematiksel bir yöntem tablosu ile uzlaştırmaktı. Ama bu soruna hiçir zaman doyurucu bir yanıt vermedi. Ne de aslında tüm bilimleri matematiğe benzeştirme ideali ve uyguladığı yollar arasındaki uyumsuzlukları açıkça görmüş gibi görünür. Bu hiç kuşkusuz Spinozacılığın Kartezyenizmin mantıksal bir gelişimi olduğu savının oldukça usayatkın görünmesinin nedenlerinden biridir. Aynı zamanda Descartes’ın felsefesi idealinin tüm-matematiksel yanını bütünüyle geliştirmiş olsaydı yapabileceğinden ya da belki de yapmması gerekenden çok, felsefeciliği sırasında edimsel olarak yapmış olduklarından oluşur. Ve eğer bir kez bunu kabul edersek, eklememiz gerek ki, somut felsefi sorunlarla ilgilenirken uygun gördüğü işlemlerin ışığında, bilim ve bilimsel yöntem idealini yeniden gözden geçirmiş olması gerekirdi.

3. Descartes’ın Yöntem Düşüncesi

Kartezyen yöntem nedir? Descartes bize der ki ‘‘yöntem ile belli ve kolay bir kurallar kümesini anlıyorum, öyle ki bunları sağın olarak izleyen biri hiçbir zaman yanlış birşeyi doğru olarak almayacak ve hiçbir ansal çaba savurganlığı olmaksızın ama bilgisini adım adım arttırarak sığasını aşmayan tüm şeyleri gerçekten anlamaya ulaşacaktır.’’21 Öyleyse söylediği şey yöntemin bir kurallar kümesinden oluştuğudur. Ama Descartes insan anlığının doğal yeteneklerinin ilgisiz olduğu bir yolda kullanılabilecek bir uygulayımın bulunduğunu söyleme amacında değildir. Tersine, kurallar anlığın doğal yeteneklerini ve işlemlerini doğru olarak kullanma kurallarıdır. Ve belirtir ki anlık daha şimdiden temel işlemlerini kullanma yeteneğinde olmadıkça, sorunun en yalın gereklerini ya da kurallarını bile anlama gücünde olmayacaktır.22 Kendi başına bırakıldığında, anlık yanılmazdır. Şu demek ki, eğer anlık başka etmenlerin bozucu etkisi olmaksızın kendi anlama sığasını aşmayan sorunlar açısından doğal ışığını ve yeteneklerini kullanırsa, yanılgıya düşmeyecektir. Eğer durum bu olmasaydı, hiçbir uygulayım anlığın kökensel eksikliğini gideremezdi. Oysa kendimizi önyargı, tutku, eğitimin etkisi, sonuçlara erişmede dayançsızlık ve aşırı-iveğenlik gibi etmenlerle ussal düşünmenin gerçek yolundan saptırılmaya bırakabiliriz; ve o zaman anlık bir bakıma körelir ve doğal işlemlerini doğru olarak kullanmaz. Bu yüzden bir kurallar kümesi çok yararlıdır, üstelik anlığın doğal yetenek ve işlemlerini öngerektirseler de.
Anlığın bu temel işlemleri nelerdir? Bunlar sayıca ikidir, yani sezgi ve tümdengelim; ‘‘iki ansal işlem ki, bunlar yoluyla hiçbir yanılsama korkusu olmaksızın şeylerin bilgisine varabiliriz.’’23 Birincisi ‘‘duyuların kararsız inancaları ya da imgelemin başına buyruk bileşiminden doğan aldatıcı yargı değil, ama duru ve dikkatli bir anlıkta kolayca ve seçik olarak doğan ve böylece bizi anlağımızın nesnesi konusunda kuşkudan tümüyle kurtaran kavram’’ olarak tanımlanır. ‘‘Ya da, yine aynı şey, sezgi duru ve dikkatli bir anlığın kuşku olmaksızın kavramıdır ki, yalnızca usun ışığından kaynaklanır.’’24 Sezgi ile öyleyse denmek istenen şey arı bir anlıksal etkinliktir, kuşku için hiçbir yer bırakmayacak denli açık ve seçik bir anlıksal görüştür [seeing or vision]. Tümdengelim ‘‘pekinlikle bilinen başka olgulardan tüm zorunlu çıkarsama’’25 olarak betimlenir. Sezginin tümdengelimli uslamlamada bile gerektiği doğrudur. Çünkü sonraki adıma geçmeden önce her önermenin gerçekliğini açık ve seçik olarak görmeliyiz. Aynı zamanda tümdengelimi sezgiden ayırdetmenin yolu ‘‘belli bir devimin ya da ardışıklığın’’26 sezgiye değil ama ona it olmasıdır.
Descartes tümdengelimi sezgiye indirgemek için yapabileceği herşeyi yapar. Örneğin, ilk ilkelerden dolaysızca çıkarsanan önermeler durumunda diyebiliriz ki bunların gerçeklikleri, benimsediğimiz görüş açısına göre, kimi zaman sezgi yoluyla, kimi zaman tümdengelim yoluyla bilinir. ‘‘Ama ilk ilkelerin kendileri yalnızca sezgi tarafından verilirken, uzak vargılar ise, tersine, ancak tümdengelim yoluyla sağlanır.’’27 Uzun tümdengelimli uslamlama süreçlerinde tümdengelimin pekinliği belli bir düzeye dek belleğin geçerliği üzerine dayanır; ve bu bir başka etmeni getirir. Böylece Descartes belirtir ki, uzak vargıların ilk ilkeler tarafından açıkça imlenen gerçekliklerinin en azından sezgisel bir kavrayışına yaklaşıncaya dek, sık sık süreç üzerinden geçmekle bellek tarafından oynanan rolü azaltabiliriz. Tüm bunlara karşın, Descartes tümdengelimi sezgiye güdümlü kılıyor olsa da, onlardan iki ansal işlem olarak söz etmeyi sürdürür.
Sezgi ve tümdengelimden ‘‘bilginin en pekin yolları olan iki yöntem’’28 olarak söz edilir. Ama bunlar pekin bilgiye erişmenin yolları olsalar da, Descartes’ın bu kesimin başında aktarılmış olan tanımında sözünü ettiği ‘‘yöntem’’ değildirler. Çünkü sezgi ve tümdengelim kurallar değildirler. Yöntem dahaçok bu iki ansal işlemi doğru olarak kullanmanın kurallarından oluşur. Ve yöntemin herşeyden önce düzenden oluştuğu söylenir. Şu demektir ki, düzenli düşünmenin kurallarını izlemeliyiz. Bu kurallar Anlığın Yönetimi İçin Kurallar ve Yöntem üzerine Söylem’de verilir. Bu ikinci çalışmada sıralanan dört kuraldan birincisi ‘‘açıkça gerçek olarak tanımadığım hiçbirşeyi gerçek olarak kabul etmemektir: eş deyişle, yargılarda iveğenlikten ve önyargılardan özenle kaçınmak ve onlarda anlığıma kuşku duymama fırsat bulamayacağım denli açık ve seçik olarak sunulandan daha öte hiçbirşeyi kabul etmemektir.’’29 Bu kuralın izlenmesi yöntemli kuşkunun kullanımını kapsar. Şu demek ki, daha şimdiden taşımakta olduğumuz tüm görüşlere karşı dizgesel olarak kuşku duymalıyız, öyle ki kuşku duyulmaz olanı ve böylece bilimin yapısı için bir temel olarak hizmet edebilecek olanı bulabilelim. Bu konuya bu bölümün beşinci kesiminde yeniden döneceğim için, şimdilik bu kadarıyla yetinebiliriz.
Anlığın Yönetimi İçin Kurallar’ın beşincisinde Descartes yönteminin bir özetini verir. ‘‘Yöntem bütünüyle eğer herhangi bir gerçekliği bulacaksak anlığın dikkatinin kendilerine yöneltilmesi gereken nesneleri düzenleme ve konumlandırmadan oluşur. Eğer karışık ve bulanık önermeleri adım adım yalın olanlara indirgersek, ve eğer sonra en yalın önermelerin sezgisel ayrımsanışı ile başlar ve geçtiğimiz yolu aynı adımlarla yeniden izleyerek tüm ötekilerin bilgisine tırmanmaya çalışırsak, bu yöntemi sağın olarak izlemiş oluruz.’’30 Bu kuralın anlamı ilk bakışta açık değildir. Ama böyle betimlenen düzenin iki yanı vardır; ve bunları şimdi kısaca açıklamamız gerekiyor.
Yöntemin ilk bölümüne göre karışık ve bulanık önermeleri adım adım daha yalın olanlara indirgememiz gerekir. Ve bu uyarının genel olarak Yöntem Üzerine Söylem’in ikinci ilkesine karşılık düştüğü söylenir. ‘‘İkinci (ilke) inceleyecek olduğum güçlüklerin her birini olanaklı olduğu ve gerekli göründüğü ölçüde çok sayıda parçaya bölmektir.’’31 Bu Descartes’ın daha sonra çözümleme ya da ayrıştırma yöntemi dediği yöntemdir. ‘‘Çözümleme’’ terimini her zaman tam olarak aynı anlamda kullanmış olduğunu söylemek güçtür; ama, burada betimlendiği biçimiyle, bir bakıma karmaşık bilgi verilerini en yalın öğelerine parçalamaktan oluşur. Descartes hiç kuşkusuz kendi yöntem düşüncesinde matematikten etkileniyordu. Ama örneğin Euklides geometrisinin bir dizi eksikliği olduğunu, eş deyişle belitlerin ve ilk ilkelerin ‘‘aklanmış’’ olmadıklarını düşünüyordu. Şu demek ki, geometrici ilk ilkelerine nasıl ulaşıldığını göstermez. Bununla birlikte, çözümleme ya da ayrıştırma yöntemi bir bilimin ilk ilkelerini onlara nasıl ulaşıldığını ve niçin ileri sürüldüklerini dizgesel olarak açıkça belirterek ‘‘aklar.’’ Bu anlamda çözümleme bir buluş mantığıdır. Ve Descartes karmaşık bilgi verilerini birincil varoluşsal önermeye, Cogito, ergo suma ayrıştırarak, ve metafiziğin temel gerçekliklerini nasıl doğru düzenleri içinde ortaya çıkardıklarını göstererek, Meditasyonlar’ında çözümleme yolunu izlediğine inanıyordu. İkinci Karşıçıkışlar kümesine yanıtlarında belirtir ki ‘‘çözümleme bir şeyin yöntemli olarak bir bakıma a priori bulunmasını ve türetilmesini sağlayan doğru yolu gösterir, öyle ki eğer okur onu izlemeye ve herşeye yeterince dikkat etmeye özen gösterirse, sorunu o denli eksiksiz olarak anlar ve onu sanki kendisi bulmuş gibi kendinin sayar. … Ama Meditasyonlar’ımda yalnızca bana en iyi ve en doğru öğretme yöntemi olarak görünen çözümlemeyi kullandım.’’32
Beşinci Kuralda özetlenen yöntemin ikinci bölümüne göre ‘‘en yalın önermelerin sezgisel ayrımsaması ile başlamalı ve yolumuzu aynı adımlarla yeniden izleyerek tüm başkalarının bilgisine yükselmeye çalışmalıyız.’’ Bu Descartes’ın daha sonra bireşim ya da bileştirme yöntemi [synthesis or the method of composition] dediği şeydir. Bireşimde sezgisel olarak algılanan ilk ilkeler ya da en yalın önermeler ile başlarız (ki bunlara en sonunda çözümleme ile ulaşılmıştır) ve düzenli olarak çıkarsamaya geçer, ve hiçbir adımın atlanmamasına ve üretilen her önermenin gerçekte önceki önermeyi izlemesine özen gösteririz. Bu Euklides geometricileri tarafından kullanılan yöntemdir. Descartes’a göre, çözümleme buluş yöntemi iken, bireşim şimdiden bilineni tanıtlamak için en uygun yöntemdir; ve Felsefenin İlkeleri’nde kullanılan yöntemdir.
İkinci Karşıçıkışlar kümesine yanıtında Descartes ileri sürer ki ‘‘geometrik olarak yazma biçiminde ayırdettiğim iki şey vardır: tanıtlamanın düzeni ve yöntemi. Düzen yalnızca ilkin daha sonra gelecek olanın yardımı olmaksızın bilinmesi gerekenleri ortaya koymaktan ve tüm öteki sorunları tanıtlarının onları önceleyenler üzerine dayanacakları bir yolda düzenlemekten oluşur. Meditasyonlar’ımda hiç kuşkusuz bu düzeni olabildiğince doğru olarak izlemeye çalıştım …’’33 Daha sonra tanıtlama yöntemini çözümleme ve bireşime bölmeye ve, daha önce aktarıldığı gibi, Meditasyonlar’da yalnızca çözümlemeyi kullandığını söylemeye geçer.
Şimdi, Descartes’a göre, çözümleme ‘‘yalın doğalar’’ın sezgisine varmamıza olanak sağlar. Ve bu terim ile ne demek istediği sorusu doğar. Belki de bunu göstermenin en iyi yolu kendi örneklerinden birini kullanmaktır. Bir cismin uzamı ve betisi vardır. Ve sözcüğün tam anlamıyla cisimsel doğa, uzam ve betiden oluştuğu söylenemez, ‘‘çünkü bu öğeler hiçbir zaman birbirlerinden yalıtılma içinde varolmuş değildirler. Ama kendi anlağımıza göre onu bu üç doğadan oluşmuş bir bileşim olarak adlandırırız.’’34 Cismi bu doğalara çözümleyebiliriz; ama, örneğin, betiyi daha öte öğelere çözümleyemeyiz. Yalın doğalar böylece çözümleme sürecinin ulaştığı enson öğelerdir, ve açık ve seçik idealarda bilinirler.
Beti, uzam, devim ve benzerlerinin yalnızca cisimlerde bulunmaları anlamında bir özdeksel yalın doğalar kümesi oluşturdukları söylenir. Ama isteme, düşünme ve kuşku duyma gibi bir ‘‘anlıksal’’ ya da tinsel [‘‘intellectual’’ or spritual] yalın doğalar kümesi de vardır. Bundan başka, bir yalın doğalar kümesi daha vardır ki tinsel ve özdeksel şeylere ortaktır—varoluş, birlik ve süre gibi. Ve Descartes bu kümeye bizim ‘‘ortak kavramlar [common notions]’’ dediğimiz şeyleri de katar ki, bunlar başka yalın doğaları biraraya bağlarlar ve çıkarsamanın ya da tümdengelimin geçerliği onlar üzerine dayanır. Verdiği örneklerden biri ‘‘bir üçüncü şey ile aynı olan şeyler birbirleri ile aynıdırlar.’’
Açık ve seçik idealar alanı içinde kaldığı sürece, çözümlemenin varış noktası enson öğeler olan bu ‘‘yalın doğalar’’dır. (Daha öte ilerlenebilir, ama ancak ansal karışıklığa düşme pahasına.) Ve bunlar tümdengelimli çıkarsamanın en son gereçleri ya da başlangıç noktalarıdır. Descartes’ın ayrıca ‘‘yalın önermeler’’den de söz etmesi tümdengelimin önermelerin önermelerden tümdengelimi olduğu düşünüldüğü zaman şaşırtıcı değildir. Ama Descartes’ın kendini yalın doğalardan önermeler olarak söz etmede nasıl aklanmış olarak düşünebildiği ilk bakışta açık değildir. Ne de Descartes’ın düşündüğü şeyi açık ve ikircimsiz bir yolda açıklamaya çalıştığı ileri sürülebilir. Eğer bunu yapmış olsaydı, bu konuda birbirinden ayrılan bir yorumlar türlülüğü ile karşılaşmamamız gerekirdi. Belki de sorunu sezgi edimi ve yargı edimi arasındaki ayrımın terimlerinde açıklayabiliriz. Yalın doğayı sezeriz, ama yalınlığını ve öteki yalın doğalardan seçikliğini önerme biçiminde doğrularız. Ama Descartes’ın yalın doğaların ilişkisiz olduklarını demek istediğini düşünmemiz güçtür. Gördüğümüz gibi betiden bir yalın doğa örneği olarak söz eder; ama onikinci kuralı tartışırken der ki beti uzam ile (bir başka yalın doğa) çakışıktır, çünkü betiyi uzam olmaksızın kavrayamayız. Ne de sezgi ediminin yalınlığı zorunlu olarak sezginin nesnesinin birarada bağlı olmaları zorunlu iki öğeyi kapsamadığı anlamına gelir—hiç kuşkusuz, bağıntının ayrımsanışının dolaysız olması koşuluyla. Çünkü eğer dolaysız olmasaydı, eş deyişle, eğer devim ya da ardışıklık bulunsaydı, önümüzde bir tümdengelim durumu olurdu. Bununla birlikte, belki de Descartes’ı anlamanın doğal yolu şöyledir. Herşeyden önce önermeleri sezgisel olarak ayrımsarız. Üçüncü Kuralı açıklamasında sezgi örnekleri verdiği zaman, gerçekte yalnızca önermelerden söz etmektedir. ‘‘Böylece her bir birey anlıksal sezgi yoluyla kendisinin varolduğunu, düşündüğünü, bir üçgenin yalnızca üç çizgi tarafından, bir kürenin tek bir yüzey tarafından sınırlandığını vb. algılayabilir.’’35 Varoluş gibi yalın doğalar bir tür soyutlama yoluyla bu tür önermelerden çözülüp çıkarılırlar. Ama yalınlıkları üzerine yargıda bulunduğumuz zaman, bu yargı bir önerme biçimini alır. Ve geriye kalan şey yalın doğalar arasındaki zorunlu ‘‘bitiştirme’’ ya da ayırma bağıntılarıdır ki, kendileri önermeler tarafından doğrulanırlar.
Kimi yorumcular yalın doğaların ideal düzende kaldıklarını ileri sürmüşlerdir. Onlara ister kavramlar isterse özler demeyi yeğleyelim, varoluşsal düzenden soyutlanır ve geometricinin eksiksiz çizgileri ve daireleri gibi matematiksel nesneler olurlar. Bu yüzden artık onlardan varoluşsal vargıları çıkarsamamız olanaksızdır, tıpkı üçgene ilişkin matematiksel bir önermeden somut olarak varolan üçgenlerin bulundukları vargısını çıkaramayacağımız gibi. Gene de Meditasyonlar’ında Descartes varoluşsal bir önermeyi, Cogito, ergo sumu temel ilke olarak ortaya sürer ve bu temel üzerinde Tanrının varoluşunu tanıtlamaya geçer. Öyleyse, kendi yöntemine sırtını döndüğünü söylememiz gerekir.
Belki de ileri sürülebilir ki, Descartes, tutarlı olabilmek için, varoluşsal düzenden uzak durmalıydı. Ama, yeterince açıktır ki, hiçbir varoluşsal göndermesi olmayan bir metafizik ya da varoluşsal göndermesi kuşkuda olan bir metafizik üretmeyi istemiyordu. Ve varoluşsal önermeleri getirmesinin matematiksel yöntemi ile uyum içinde olmadığını söylemek matematiğin Descartes’ın yöntem düşüncesindeki rolünü abartmak olacaktır. Descartes matematikte sezgi ve tümdengelimin düzenli kullanımının eldeki en açık örneğini görebileceğimize inanıyordu; ama bu demek değildir ki amacı metafiziği ideal düzene sınırlama anlamında metafiziği matematiğe benzeştirmekti. Ve gördüğümüz gibi Anlığın Yönetimi İçin Kurallar’da sezgi ile demek istediği şeye bir örnek olarak bir insanda o insanın varolduğu olgusunun sezgisel bilgisini verir.36 Meditasyonlar’da Tanrının varoluşunu ve ruhun ölümsüzlüğünü irdelenmesi gereken sorular ya da sorunlar olarak ileri sürer. Kuşku duyulabilecek herşeyi kuşku altına getirdikten sonra, ‘‘yalın’’ ve kuşku-duyulamaz önermeye, Cogito, ergo suma ulaşır. Daha sonra varoluşu doğrulanan ‘kendi’nin doğasını çözümlemeye geçer, ve buradan kökensel sezginin bir tür sürdürülüşü olarak Tanrının varoluşunu saptamaya yönelir. Oysa daha önce Kurallar’da bir zorunlu önerme örneği olarak ama birçok insan tarafından yanlış bir biçimde olumsal olduğu düşünülen ‘‘Ben varım, öyleyse Tanrı vardır’’37 önermesini vermişti. Ve Meditasyonlar’ın genel uslamlama çizgisi Yöntem üzerine Söylem’in dördüncü bölümünde sunulur. Bu yüzden, Descartes’ın genel yöntem düşüncesinin tüm özelliklerinin uyum içinde olup olmadığı tartışılabilir olsa da, ve bulanık ya da ikircimli pekçok şey kalsa da, öyle görünür ki Meditasyonlar’da edimsel olarak kullanılmış olan yöntem bu genel düşünceye yabancı değildir.
Eklemeye değer ki Clerselier’e bir mektupta Descartes ‘‘ilke’’ sözcüğünün değişik anlamlarda anlaşılabileceğini belirtir. Bu örneğin aynı şey için aynı zamanda olmanın ve olmamanın olanaksız olduğu bildirimi gibi soyut bir ilkeyi imleyebilir. Ve bunun gibi bir ilkeden herhangi birşeyin varoluşunu çıkarsayamayız. Ya da, örneğin, bir kimsenin varoluşunu ileri süren önermeyi imlemek için kullanılabilir. Ve bu ilkeden Tanrının ve o kişinin kendinden başka yaratıkların varoluşunu çıkarsayabiliriz. ‘‘Olabilir ki tüm şeylerin indirgenecekleri tek bir ilke yoktur; ve başka önermelerin ‘aynı şey için aynı zamanda olmak ve olmamak olanaksızdır’ önermesine indirgeniş yolu gerekiz ve yararsızdır. Öte yandan, kişi kendi varoluşunu düşünerek kendini Tanrının, ve sonra da tüm yaratıkların varoluşuna inandırmaya başlıyorsa, bunun büyük yararı vardır.’’38 Varoluşsal önermelerin soyut mantıksal ya da matematiksel önermelerden tümdengelimi diye birşey söz konusu değildir.
Belirtilmesi gereken bir başka nokta da çözümsel tanıtlama yöntemi dediği şeyi izlediği Meditasyonlar’da Descartes ordo cognoscendi ile, buluş düzeni ile ilgilenir, ordo essendi ile, varlık düzeni ile değil. Varlık düzeninde Tanrı önseldir; başka bir deyişle, varlıkbilimsel olarak önseldir. Ama buluş düzeninde kişinin kendi varoluşu önseldir. Sezgisel olarak bilirim ki varımdır, ve Cogito, ergo sum önermesinde anlatılan sezgisel gereci inceleme ya da çözümleme yoluyla ilkin bulurum ki Tanrı vardır ve daha sonra kendilerine ilişkin açık ve seçik idealarıma karşılık düşen özdeksel şeyler vardırlar.
Fiziğe döndüğümüz zaman, Descartes’ı sanki fizik metafizikten çıkarsanabilirmiş gibi konuşurken buluruz. Ama Tanrının yaratmayı seçmiş olabileceği bir özdeksel dünyayı yöneten yasalara ilişkin bilgimiz ve yaratmış olduğu özdeksel şeylerin varoluşuna ilişkin bilgimiz arasında bir ayrım yapmamız gerekir. Çözümleme yoluyla uzam ve devim gibi yalın doğalara varabiliriz. Ve bunlardan bir özdeksel dünyayı yöneten genel yasalar çıkarsanabilir; şu demek ki, fiziğin ya da doğal felsefenin en genel yasaları çıkarsanabilir. Bu anlamda fizik metafiziğe bağımlıdır. Yöntem Üzerine Söylem’de Descartes Traité du monde’un içeriğini özetleyerek belirtir ki ‘‘doğa yasalarının neler olduklarını belirttim, ve nedenlerimi Tanrının sonsuz eksiksizliklerinden başka hiçbir ilke üzerine dayandırmaksızın, kişinin kuşku duyabileceği tüm şeyleri tanıtlamaya, ve eğer Tanrı başka dünyalar yaratmış olsa bile içinde bu yasaların gözlenemeyecekleri bir dünya yaratmış olamayacağını göstermeye çalıştım.’’39 Oysa içinde bu yasaların örneklendiği bir dünyanın edimsel olarak varolmasının pekinlikle bilinmesi, daha sonra görüleceği gibi, yalnızca tanrısal gerçekliğin bizim özdeksel şeylere ilişkin açık ve seçik idealarımızın nesnelliğini güvence altına alması nedeniyledir.
Fiziğin bu tümdengelimli yorumu deneyin Descartes yönteminde herhangi bir rol oynayıp oynamadığı sorusuna neden olur. Ve bu soru Descartes’ın kendi mantığının bizi şimdiye dek bilinmeyen gerçeklikleri bulmaya yetenekli kıldığı savı ile daha da önem kazanır. Soru kuramını ilgilendir, kılgısını değil. Çünkü edimsel olarak deneysel çalışmalar yapmış olduğu tarihsel bir olgudur.40 İki tür metin kümesi ile karşı karşıyayız. Bir yandan Descartes ‘‘deneyimi gözardı eden ve gerçeğin beyinlerinden tıpkı Minerva’nın Jüpiter’in kafasından doğması gibi doğacağını düşleyen’’41 felsefecilerden küçümseyerek söz eder, ve Prenses Elizabeth’e ‘‘gerekli deneysel kanıtın eksikliği yüzünden’’42 insan örgenliğinin gelişimini açıklama görevini üstlenmeyi göze alamayacağını yazar. Öte yandan, 1638’de Mersenne’ye bir yazısında ‘‘benim fiziğim geometriden başka birşey değildir’’43 der, ve 1640’da ‘‘yalnızca şeylerin nasıl olabileceklerini açıklamaya yetenekli ve başka türlü olamayacaklarını tanıtlamaya yeteneksiz’’44 olsaydı kendini fizik konusunda bütünüyle bilgisiz sayacağını, çünkü fiziği matematik yasalarına indirgediğini yazar. Bu gene de 1638’de Mersenne’ye fiziğe bağımlı sorunların geometrik tanıtlamasını istemek olanaksızı istemektir diye yazmasını engellemez.45 Gerçekten, açıktır ki Descartes deneyime ve deneye bir tür rol yüklüyordu. Ama bu rolün ne olduğu eşit ölçüde açık değildir.
İlk olarak, Descartes tikel fiziksel şeylerin varoluşunu a priori çıkarsayabileceğimizi düşünmüyordu. Örneğin mıknatıs gibi birşeyin varolduğu deneyim yoluyla bilinir. Ama mıknatısın gerçek doğasını saptamak için Descartescı yöntemi uygulamak zorunludur. Hiç kuşkusuz, herşeyden önce felsefeci ona duyu deneyiminin sunduğu gözlemleri ‘‘toplamalıdır.’’ Çünkü bunlar onun araştıracağı görgül verilerdir, ve yöntem tarafından öngerektirilirler. Daha sonra ‘‘bu yalın doğalar karışımının ırasını çıkarsamaya (çözümleme yoluyla çıkarsamaya) çalışacaktır ki, bu ıra onun mıknatıs ile bağıntı içinde yer almış olduklarını gördüğü tüm etkilerin üretilmesi için zorunludur. Bu başarıldıktan sonra, felsefeci çekinmeden ileri sürebilir ki, insan anlığının ve verili deneysel gözlemlerin ona bu bilgiyi sağlayabilmesi ölçüsünde, mıknatısın gerçek doğasını bulmuştur.’’46 Felsefeci daha sonra, yalın doğalarla başlayarak ve etkileri çıkarsayarak, süreci tersine çevirebilir. Bunlar hiç kuşkusuz edimsel olarak gözlenen etkilerle tutarlı olmalıdırlar. Ve deneyim ya da deney bize bunların tutarlı olup olmadıklarını söyleyebilir.
İkinci olarak, Descartes bir yanda birincil ve daha genel etkiler ve öte yanda ilkelerden ya da ‘‘ilk nedenler’’den çıkarsanabilecek olan daha tikel etkiler arasında bir ayrım yapar. Birinciler ona göre büyük bir güçlük olmaksızın çıkarsanabilirler. Ama aynı ilk ilkelerden çıkarsanabilecek olan tikel etkilerin sayılamayacak denli çok olmaları gibi bir durum söz konusudur. Öyleyse edimsel olarak yer alan etkiler ve ortaya çıkabilecek olan ama Tanrı başka türlü istediği için ortaya çıkmayan etkiler arasında nasıl ayrım yapacağız? Bunu ancak görgül gözlem ya da deney ile yapabiliriz. ‘‘Daha tikel olan etkilere inmeyi istediğim zaman, karşıma değişik türlerden öyle çok nesne çıktı ki, insan anlığı için yeryüzünde bulunan cisimlerin biçimlerini ya da türlerini eğer Tanrının istenci onları oraya yerleştirmek olmuş olsaydı yeryüzünde bulunabilecek sayısız başkalarından ayırdetmenin, ya da daha sonra onları kendi yararımıza kullanmanın, eğer nedenlere etkiler yoluyla varmıyor ve birçok tikel deneyden yararlanmıyor olsaydık, olanaksız olacağını düşündüm.’’47 Descartes burada enson ilkeler ya da yalın doğalar verildiğinde yaratılabilmiş olacak değişik şeylerin türlerinden söz ediyor gibi görünür. Ama ayrıca der ki ‘‘ilkelerden değişik yollarda çıkarsanabileceğini kabul edemeyeceğim hiçbir tikel etki görmedim.’’48 Ve vargısı şudur ki, ‘‘yine sonucu belli bir yolda açıklanması gerektiğinde başka bir yolda açıklandığında ortaya çıkacak olanla aynı olmayan bir doğada deneyler bulmaya çalışmaktan başka bir tasar bilmiyorum.’’49
Descartes’ın ‘‘tüm-matematikçiliği’’ böylece saltık değildir: fizikte deneyime ve deneye bir rol vermeyi yadsımaz. Aynı zamanda dikkate değer ki doğrulayıcı deneye yüklediği rol insan anlığının sınırlarından doğan boşluğu gidermektir. Başka bir deyişle, gerçekte dünyaya ilişkin bilimsel bilgimizin gelişiminde deneye bir rol veriyor olmasına karşın, ve gerçekte fizikte duyusal-deneyimin yardımı olmaksızın yeni tikel gerçeklikleri bulamayacağımızı kabul etmesine karşın, ideali arı tümdengelim ideali olarak kalır. Deneyime başvuruyu önemsemeyen doğa felsefecilerinden küçümseyerek söz edebilir, çünkü gerçekte deneyimsiz yapamayacağımızı kabul eder. Ama bir görgücü olmaktan çok uzaktır. Fiziği matematiğe benzetme ideali her zaman gözlerinin önündedir; ve genel tutumu Francis Bacon’ınkinden çok uzaktır. Descartes’ın ‘‘tüm matematikçilik’’inden söz etmek biraz yanıltıcı olabilir; ama terimin kullanılışı gene de dikkati düşüncesinin genel çizgisine çeker ve doğal felsefe anlayışını Bacon’ınkinden ayırdetmeye yardımcı olur.
Belki de Descartes’ın doğuştan idealar kuramının onun bilimsel yöntemde deneye yüklediği işlevin doğası üzerine daha öte ışık düşürdüğünü söylemek aşırı iyimserlik olacaktır. Çünkü kuramın kendisi bulanıklıktan özgür değildir. Bununla birlikte, Kartezyen yöntemdeki deneysel öğenin tartışılması ile ilgilidir. Ve sonraki kesimde bu kuramı ele alabiliriz.

4. Doğuştan İdealar Kuramı

Descartes dünyada olan ya da olabilecek herşeyin ilk ilkelerini ya da ilk nedenlerini ‘‘bunları doğal olarak ruhlarımızda varolan belli gerçeklik tohumlarından başka bir kaynaktan türetmeksizin’’50 bulmaktan söz eder. Yine, bildirir ki ‘‘güçlük olmaksızın duyularımızın tüm önyargılarını bir yana atacağız ve dikkatle anlığımıza doğa tarafından yerleştirilmiş idealar üzerine düşünerek bu bakımdan yalnızca anlağımıza dayanacağız.’’51 Bu tür pasajlar kaçınılmaz olarak Descartes’a göre metafiziği ve fiziği anlığa ‘‘doğa’’ tarafından ya da daha sonra öğreneceğimiz gibi Tanrı tarafından yerleştirilmiş bir dizi doğuştan ideanın mantıksal tümdengelimi yoluyla kurabileceğimizi düşündürürler. Tüm açık ve seçik idealar doğuştandır. Ve tüm bilimsel bilgi doğuştan idealar aracılığıyla bilgidir.
Regius anlığın hiçbir doğuştan ideaya ya da belite gereksinim içinde olmadığı yolunda karşı çıktı. Düşünme yetisi kendi süreçlerini açıklamak için bütünüyle yeterlidir. Buna Descartes’ın verdiği yanıt şöyleydi: ‘‘Hiçbir zaman anlığın herhangi bir yolda onun düşünme yeteneğinden ayrı olan doğuştan idealara gerek duyduğunu yazmadım ya da bu vargıyı çıkarmadım.’’52 Belli bir alışkanlıkla deriz ki kimi hastalıklar belli ailelerde doğuştandırlar, ‘‘bu ailelerin bebeklerinin bu hastalıkları’’ annelerinin rahimlerinde çektikleri için değil ama bunlara yakalanmak için belli bir eğilim ya da yatkınlıkla doğdukları için.’’53 Başka bir deyişle, bir düşünme yetisine iyeyizdir, ve bu yeti, doğuştan yapısına bağlı olarak, şeyleri belli yollarda kavrar. Descartes ‘‘aynı şeye eşit olan şeylerin birbirleri ile eşit oldukları’’ biçimindeki genel ‘‘idea’’dan söz eder ve kendisini eleştirenlerden bu ideanın cisimlerin devimlerinden nasıl türetilebileceğini göstermelerini ister, eğer bu sonuncular tikel, oysa birinciler evrensel iseler.54 Başka bir yerde başka ortak kavramlardan ya da ‘‘bengi gerçeklikler’’den (örneğin, ex nihilo nihil fit, yokluktan yokluk gelir) söz eder ki bunların yerleri anlıktadır.55
Bu tür anlatımlar Descartes için doğuştan ideaların gerçekte düşünme yetisinden ayrı olmayan a priori düşünce biçimleri olduklarını düşündürme eğilimindedir. Yukarıda sözü edilen türde belitler anlıkta daha baştan düşünce nesneleri olarak bulunmazlar; ama bunlar, anlığın doğuştan yapısı nedeniyle bu yollarda düşünüyor olması anlamında, gizil olarak bulunurlar. Descartes’ın kuramı böylece belli bir düzeye dek Kant’ın ‘‘a priori’’ kuramının bir öncelenişini oluşturacaktır, şu önemli ayrımla ki, Descartes a priori düşünce biçimlerinin yalnızca duyu-deneyimi alanında uygulanabilir olduklarını söylemez ve gerçekte bunu kabul etmez.
Gene de açıktır ki Descartes doğuştan ideaları düşünce biçimlerine ya da kavram kalıplarına sınırlamaz. Çünkü tüm açık ve seçik idealardan doğuştan idealar olarak söz eder. Örneğin, Tanrı ideasının doğuştan olduğu söylenir. Böyle idealar, aslında bebeğin anlığında tam anlamıyla gelişmiş idealar olarak bulunmaları anlamında doğuştan değildirler. Ama bir bakıma anlık onları bir tür deneyimin yarattığı vesile üzerine kendi gizilliklerinden üretir. Bunları duyusal deneyimden türetmez. Daha önceden belirtildiği gibi, Descartes bir görgücü değildi. Ama duyu-deneyimi bu ideaların oluşumuna neden olan durumu sağlayabilir. Bu açık ve seçik idealar ‘‘dışsal’’ idealardan, duyusal deneyim tarafından yaratılan karışık idealardan, ve ‘‘yapay’’ idealardan, imgelemin kurgularından bütünüyle ayrıdır. Bunlar anlığın kendi iç gizilliklerini edimselleştirmesinin örnekleridirler. Sanırım Descartes’ın doğuştan ideaların doğa ve türeyişlerinin açık, olumlu bir açıklamasını sunduğunu ileri sürebilmek güçtür. Ama en azından açıktır ki ‘‘dışsal,’’ ‘‘yapay’’ ve açık ve seçik idealar arasında bir ayrım yapıyordu, ve bu üçüncü sınıf ideaları kendilerinde doğuştan, anlığa doğa tarafından, ya da, daha uygun olarak, Tanrı tarafından yerleştirilmiş olarak görüyordu.
Bu doğuştan idealar kuramı açıktır ki Descartes’ın yalnızca metafizik anlayışı ile değil ama fizik anlayışı ile de ilgilidir. Yalın doğalara ilişkin açık ve seçik idealarımız doğuştandır. Ve fizikteki evrensel ve pekin ilkelere ve yasalara ilişkin bilgimiz de böyledir. Bunlar duyu-deneyiminden türetilemezler, çünkü bu bize evrenselleri değil ama tikelleri verir. Öyleyse, deneyimin rolü nedir? Gördüğümüz gibi, anlığın bir bakıma kendi gizilliklerinden çıkardığı ideaları tanımasını sağlayan durumu yaratır. Dahası, deneyim aracılığı iledir ki idealarımıza karşılık düşen dışsal nesnelerin olduklarını biliriz. ‘‘İdealarımızda anlıkta ya da düşünme yetisinde doğuştan olmayan hiçbir şey yoktur, ama ancak deneyimi gösteren durumlar dışında; örneğin, şimdi kafamızda bulunan şu ya da bu ideanın belli bir dışsal şeye bağlı olduğu yargısında bulunmamız olgusu bu dışsal şeylerin idealarının kendilerini duyu örgenleri yoluyla anlığa iletmiş olmalarına değil, ama doğuştan bir yeti aracılığıyla, şu değil ama bu zamanda, anlığa bu ideaları oluşturma vesilesini vermiş olan birşeyi iletmiş olmalarına dayanır.’’56
O zaman, Descartes’ın fizikte deneylere gereksinim konusunda söyledikleri ne olur? Yanıt daha şimdiden son kesimde verilmiştir. Doğrulayıcı deney insan anlığının sınırları yüzünden fizikte bir rol oynar. Ama tümdengelimli bir dizge ideal olarak kalır. Ve görgül önsavların bize gerçek bilimsel bilgiyi sundukları söylenemez.

5. Yöntemsel Kuşku

Descartes’ın yöntemsel kuşkuyu kullanımına daha önceden değinildi. Saltık pekinlik için araştırmaya bir ön hazırlık olarak kuşku duyulabilecek her şeyden kuşku duymanın ve geçici olarak kuşku duyulabilecek her şeyi yalnış olarak görmenin zorunlu olduğunu düşünüyordu. ‘‘Kendimi bütünüyle gerçeğin araştırılmasına vermeyi istediğim için, düşünüyordum ki benim için görünürde karşıt bir yolu benimsemek ve kendilerine ilişkin olarak en küçük bir kuşku zemini tasarlayabileceğim her şeyi saltık olarak yanlış diye yadsımak zorunluydu, öyle ki daha sonra inançlarımda bütünüyle pekin olan herhangi bir şeyin kalıp kalmadığını görebileyim.’’57
Descartes’ın salık verdiği ve uyguladığı kuşku evrensel olarak kuşku duyulabilecek her şeye, eş deyişle gerçekliği konusunda kuşkunun olanaklı olduğu her önermeye uygulanması anlamında evrenseldir. Bu kuşku kuşku-duyma uğruna uygulanmaması ama pekinliğe erişmede ve gerçeği yanlıştan, pekin olanı olası olandan, kuşku-duyulamaz olanı kuşku-duyulabilir olandan ayırmada bir hazırlık evresi olarak uygulanması anlamında yöntemseldir. Böylece o denli de yalnızca pekinliğe erişmede bir hazırlık evresi olması anlamında değil ama Descartes’ın zorunlu olarak daha önceden inanmış olduğu önermelerin yerine yeni önermeleri geçirmeyi amaçlamıyor olması anlamında da geçicidir. Çünkü daha önce yalnızca örneğin eski yazarların ya da öğretmenlerin yetkeleri üzerine kabul edilmiş görüşler olan bir ya da daha fazla önermenin daha sonra bütünüyle ussal bir zeminde özünlü olarak pekin oldukları bulunabilir. Kuşku ayrıca onu davranışlarımızda kullanmamamız anlamında da kuramsaldır. Çünkü davranış alanında sık sık yalnızca olası görüşleri izlemek zorunda kaldığımız durumlarla karşılaşırız. Başka bir deyişle, Descartes’ın yapmayı önerdiği şey felsefeyi başından yeniden düşünmektir. Ve bunu yapmak için üzerine dayanılabilecek pekin ve güvenilir bir temel bulma umudu içinde tüm görüşlerini dizgesel olarak irdelemesi zorunludur. Ama tüm bunlar bir kuramsal düşünme sorunudur. Örneğin kendi yönteminin tüm gereklerini karşılayabilecek bir törel ilkeler dizgesi çıkarsayıncaya dek sanki hiçbir ahlaksal yasa yokmuş gibi yaşamayı öneriyor değildir.
Kuşku ne denli genişletilebilir? İlk olarak, duyular yoluyla öğrenmiş olduğum her şeyden kuşku duyabilirim. ‘‘Kimi zaman bu duyuların aldatıcı olduklarını görmüştüm, ve bizi bir kez aldatmış olan bir şeye bütünüyle güvenmemek bilgecedir.’’58 Karşı çıkılabilir ki kimi zaman çok uzak ya da çok küçük duyu nesnelerinin doğası konusunda aldansam da, aldatıldığımı ya da aldatılmaya açık olduğumu düşünmemi hiçbir biçimde gerektirmeyecek pekçok duyusal-algı durumu vardır. Örneğin, bu nesnenin bedenim olduğunu düşünmede nasıl aldanabilirim? Gene de, düşünülebilir ki ‘‘uykuda olabiliriz ve tüm bu özel durumlar, örneğin gözlerimizi açmamız, başımızı sallamamız, ellerimizi uzatmamız, ya da giderek böyle ellere iye olmamız gerçek değildir.’’59 Kısaca, olabilir ki, Calderón’un bir oyununun başlığını kullanırsak ‘‘yaşam bir düştür,’’ ve bize tözsel ve olgusal olarak görünen her şey gerçekte böyle değildir.
Bununla birlikte, bu kuşku matematiğin önermelerini etkilemez. ‘‘Çünkü ister uyanık isterse uykuda olayım, iki artı üç her zaman beş eder, ve karenin hiçbir zaman dörtten fazla kenarı olamaz, ve böylesine açık ve görünürde olan gerçekliklerin pekinsizlik ile karşılanması olanaklı görünmez.’’60 Kimi zaman duyuların nesnelerine ilişkin yargılarımda aldatılmışımdır, ve öyleyse her zaman aldatılmakta olmam olasılığını tasarlamam bütünüyle yersiz değildir, çünkü varsayımın bir düzeye dek deneyimde bir temeli vardır. Ama büyük bir açıklıkla görüyorum ki iki ve üç toplandığında beş eder, ve herhangi bir karşıt durumla karşılaşmış değilim. Buna göre, ilk bakışta öyle görünür ki böyle sorunlarda aldatılamam. Duyular yoluyla türetilmiş olan ‘‘dışsal idealar’’ konusunda kuşku duymak için zemin vardır; ama gerçekliklerini matematiğin gerçeklikleri gibi oldukça açık ve seçik bir biçimde gördüğüm önermelerden kuşkulanmak için hiçbir zemin yok gibi görünür. Denebilir ki, görgül önermeler kuşkuludur, ama çözümsel önermeler elbette kuşku-duyulamazdır.
Gene de, metafiziksel bir varsayım verildiğinde, matematiğin önermelerinden bile kuşku duymak olanaklıdır. Çünkü düşünebilirim ki ‘‘güçlü olduğu denli aldatıcı da olan bir kötü cin tüm erkesini beni aldatmada kullanmıştır.’’61 Başka bir deyişle, gönüllü bir çaba ile öylesine bir yapıda oluşmuş olmam olanağını tasarlayabilirim ki kaçınılmaz olarak bana pekin olarak görünen önermelerin gerçek olduklarını düşünmede bile aldatılmaktayımdır. Descartes hiç kuşkusuz sözü edilen varsayımın bir olası varsayım olduğunu ya da matematiğin gerçekliklerinden kuşku duymak için olumlu bir zemin bulunduğunu düşünmüyordu. Ama saltık pekinliği arıyordu, ve onun görüşünde zorunlu bir ilk evre kuşku duyulabilecek her şeyden kuşku duymaktı, üstelik kuşku duymanın olanağı uydurma bir varsayım üzerine dayanabiliyor olsa bile. Ancak sözde gerçekliklerin bu en uç sınıra dek elenmesi yoluyla temel bir gerçekliğe, kuşku duyulması olanaksız çıkan bir gerçekliğe varmayı umabiliyordu.
Bu yüzden Descartes yalnızca özdeksel şeylerin varoluş ve doğalarını ilgilendiren tüm önermeleri değil ama ona açıklık ve pekinlik modelleri olarak görünmüş olan matematiksel bilimlerin ilke ve tanıtlarını da kuşku duyulabilir olarak bir yana atmayı ya da geçici olarak yanlış diye ele almayı istiyordu. Bu anlamda, daha önce de belirtildiği gibi, kuşkusu evrenseldi, ve göreceğimiz gibi, hiç birini dışlamadan her gerçeklikten kuşku duymayı olanaklı bulmuş olduğu için değil, ama gerçekliği ne denli açık görünse de hiçbir önermenin sınamanın dışında tutulmaması anlamında.
Descartes’ın kuşkusunun gerçek bir kuşku olup olmadığı konusunda belli bir ölçüde tartışma olmuştur. Ama bu soruya yalın bir yanıt vermek sanırım oldukça güçtür. Açıktır ki, eğer Descartes kuşku duyulabilecek her şeyden kuşku duymayı ya da bunları geçici olarak yanlış diye ele almayı önerdiyse, bir önermeden ona kuşkusunu yöneltmeden önce kuşku duyması için bir nedeni olması gerekliydi. Çünkü eğer hiçbir neden bulamıyorduysa, söz konusu önerme kuşku-duyulamaz olacaktı, ve aramakta olduğu şeyi, yani saltık olarak pekin olan ve kuşku duyulamayan bir gerçekliği daha şimdiden bulmuş olacaktı. Ve eğer kuşku duymak için bir neden vardıysa, kuşku büyük bir olasılıkla nedenin gerçek olduğu düzeye dek gerçek olacaktı. Ama Descartes’ın yazılarından onun değişik önermelerin gerçekliğinden kuşku duymak için sunmuş olduğu nedenleri ele alış yolunun açık ve sağın bir açıklamasını toparlamak kolay değildir. Özdeksel şeylerin kendilerinde tam olarak duyularımıza göründükleri gibi oldukları önermesini ilgilendiren kuşkular onun için yeterince haklıydılar. Örneğin, şeylerin kendilerinde renkli olduklarına inanmayarak doğallıkla şeylerin renkli oldukları yolundaki dışsal idealarımızın güvenilmeye değer olmadıklarını düşünüyordu. ‘‘Duyuların tüm tanıklığı yadsınmalıdır’’ ya da ‘‘özdeksel şeyler yalnızca ansal imgelerdir’’ (yani, anlığın dışında varolan ve kendilerine ilişkin açık idealarımıza karşılık düşen hiçbir özdeksel şey yoktur) gibi önermeler konusunda Descartes çok iyi biliyordu ki kılgıda böyle sayıltılara inanamayız ya da onlar üzerine davranamayız. ‘‘Yaşamımızın kılgısal etkinlikleri ve gerçeğe yönelik bir araştırma arasında değişik pasajlarda tarafımdan vurgulanan ayrıma dikkat etmeliyiz; çünkü yaşamımızı düzenleme durumu söz konusu olduğu zaman duyulara güvenmemek hiç kuşkusuz aptalca olacaktır. … Bu yüzdendir ki başka bir yerde hiç kimsenin sağlam sağ duyusunda bu sorunlar konusunda ciddi olarak kuşku duymuş olmadığını bildirmiştim.’’62 Öte yandan, kılgısal yaşamlarımızda özdeksel şeylerin nesnel varoluşları konusunda hiçbir gerçek kuşku duygusu taşıyamıyor olsak bile, bunların varolduklarını ileri süren önermeyi ancak Tanrının varoluşu tanıtlandıktan sonra tanıtlayabiliriz. Ve Tanrının varoluşunun pekin bilgisi benim düşünen bir özne olarak varoluşumun bilgisi üzerine bağımlıdır. Metafiziksel bilgiyi kazanma bakış açısından özdeksel şeylerin varoluşundan kuşku duyabiliriz. Üstelik bunu yapabilmek için ‘‘kötü cin’’ varsayımını getirmemiz gerekli olsa bile. Aynı zamanda bu varsayımın getirilmesi, Descartes’ın altıncı Meditasyondaki sözünü kullanırsak, kuşkuyu ‘‘hiperbolik’’ [aşırı-abartmalı] yapar.63 Ve aynı Meditasyonda ‘‘henüz varlığımın yaratıcısının bilgisinden yoksun olmam ya da daha doğrusu kendimi onu bilmiyor olarak görmem’’64 biçimindeki sözleri ‘‘kötü cin’’ varsayımının anlaşıldığı gibi gönüllü ve bilerek yapılan bir uydurma olduğu olgusunun altını çizmeye yardım eder.
Hiç kuşkusuz Descartes’ın Yöntem Üzerine Söylem’de ve Meditasyonlar’da söylediklerinin her zaman bu yorumu desteklediğini ileri sürme gibi bir kaygım olmasa da, eleştirilere yanıtında ve Bir İzlenceye Karşı Notlar’ında sunulduğu biçimiyle genel bakış açısı, Tanrının varoluşu konusunda ya da uyku ve uyanıklık arasındaki ayrım konusunda kuşkunun ‘‘Tanrı vardır’’ ve ‘‘özdeksel şeyler vardır’’ önermelerini ratio cognoscendi tarafından gerektirilen düzene göre tanıtlanıncaya dek felsefi dizgesinin çerçevesi içersinde ileri sürmekten ve kullanmaktan bilerek kaçınmaya eş değer olduğu biçimindedir. Böylece Bir İzlenceye Karşı Notlar’da Descartes şunları ileri sürer: ‘‘Meditasyonlar’ımın başında ilk bulunuşlarını bana borçlu olmayan, ama uzun süredir kuşkucular tarafından yadsınmış olan tüm öğretilere kuşkulu olarak bakmayı önermiştim. Bir yazara yalnızca çürütebilme amacıyla bildirdiği görüşleri yüklemekten daha haksız ne olabilir? En azından şimdilik, bu yalnış görüşler çürütülmelerinden önce ileri sürülürken, yazarın kendini onlara bağlı gördüğünü sanmaktan daha aptalca ne olabilir …? Böyle bir kitabı yazmış olan insanın, bunun ilk sayfalarını yazmakta olduğu sırada sonrakilerde tanıtlamak üzere üstlenmiş olduğu şeyi bilmediğini düşünecek denli kafasız biri olabilir mi?’’65 Descartes bu nedenle ileri sürer ki onun işlem yolu ‘‘Tanrı vardır’’ önermesinin tanıtlamalarını formüle etmeden önce Tanrının varoluşundan kuşku duymuş olduğunu imlemez, tıpkı herhangi bir başka yazarın bu önermeyi tanıtlamaya girişmesinin onun gerçekliği konusunda daha önceki gerçek bir kuşkuyu imlememesi gibi. Ama, hiç kuşkusuz, Descartes’ın kuşku duyulabilecek her şeyden yöntemli olarak kuşku duyulmasını istediği doğrudur, oysa Aquinas ve Scotus gibi filozoflar böyle yapmıyorlardı. Aslında önemli olan soru bu kuşkunun hangi sağın anlamda anlaşılacağıdır. Ve bana Descartes terime yüklediği anlamın çok açık ve tutarlı bir çözümlemesini veriyor gibi görünmüyor. Yapabileceğimizin tümü onun Yöntem üzerine Söylem’de, Meditasyonlar’da ve Felsefenin İlkeler’’nde söylediklerini sorulara ve düşmanca eleştiriye yanıtlarının ışığında yorumlamaya çalışmaktır.
Notlar:
1Descartes’ın yazılarına göndermelerde aşağıdaki kısaltmalar kullanılmıştır. D.M. Discours on Method’u. R.D. Rules for the Direction of the Mind’ı, M. Meditations’ı, P.P. Principles of Philosophy’yi, S.T. Search after Truth’u, P.S. Passions of The Soul’u, O. ve R.O. sırasıyla Objections’ı ve Replies to Objections’ı belirtir. A.T. harfleri Descartes’ın çalışmalarının Charles Adam ve Paul Tannery tarafından düzenlenen yayımını gösterir; Paris, 13 cilt, 1897-1913.
2D.M., 1; A.T., VI, 3.
3D.M., 1; A.T.. VI, 5.
4D.M., 1; A.T., VI, 6 ve 8.
5D.M., 1; A.T., VI, 7.
6Descartes çözümsel ya da eş-güdümlü geometrinin gerçek kurucusu idi. En azından, Géométrie (1637) başlıklı yapıtı konu üzerine yayımlanan ilk kitaptı.
7D.M., 4; A.T., VI, 31.
8P.P., Prefatory Letter; A.T., IX B, 2.
9P.P., Prefatory Letter; A.T., IX B, 14.
10P.P., Prefatory Letter, A.T., IX B, 3.
11S.T., A.T., X, 496.
12P.P., Prefatory Letter; A.T., IX B, 15.
13D.M., 6. A.T., VI, 70.
14P.P., II, 9; A.T., IX B, 68.
15D.M., 2; A.T., VI, 13-14.
16D.M., 2; A.T., VI, 17.
17R.D., 1; A.T., X, 360.
18Anal Post., 1, 7.
19D.M., 2; A.T., VI, 17.
20P.P., Prefatory Letter; A.T., IX B, 13-14.
21R.D., 4; A.T., X, 371-2.
22R.D., 4; A.T., X, 372.
23R.D., 3; A.T., X, 368.
24A.g.y.
25R.D., 3; A.T., X, 369.
26R.D., 3; A.T., X, 370.
27A.g.y.
28A.g.y. 29A.T., VI, 18.
30R.D., 5; A.T., X, 379.
31D.M., 2; A.T., VI, 18.
32R.O., A.T., IX, 121-2, krş. VII, 155-6.
33R.O., A.T., IX, 121, krş. VII, 155.
34R.D., 12; A.T., X, 418.
35R.D., 3; A.T., X, 368.
36A.g.y.
37R.D., 12; A.T., X, 422.
38A.T., IV, 445.
39D.M., 5; A.T., VI, 43.
40Descartes kadavra kesimini uyguladı ve kılgısal anatomi calışmaları ile ilgilendi. Ayrıca fizik alanında da deneyler yaptı.
41R.D., 5; A.T., X, 380.
42A.T., V, 112.
43A.g.y. II, 268.
44A.g.y., III, 39.
45A.g.y. II, 141.
46R.D., 12; A.T., X, 427.
47D.M., 6; A.T., VI, 64.
48D.M., 6; A.T., VI, 64-5.
49D.M., 6; A.T., VI, 65.
50D.M., 6; A.T., VI, 64.
51P.P., 2, 3; A.T., VIII, 42, krş. IX B, 65.
52Notes Against a Programme, 12; A.T., VIII B, 357.
53Notes Against a Programme, 12; A.T., VIII B, 358.
54Notes Against a Programme, 12; A.T., VIII B, 359.
55P.P., I, 49; A.T., VIII, 23-4.
56Notes Against a Programme, 13; A.T., VIII B 358-9.
57D.M., 4; A.T., VI, 31.
58M., 1; A.T., VII, 18, krş. IX, 14.
59M., 1; A.T., VII, 19, krş. IX, 15.
60M., 1; A.T., VII, 20, krş. IX, 16.
61M., 1; A.T., VII, 22, krş. IX. 17.
62R.O., 5; A.T., VII, 350-1.
63A.T., VII, 89, krş. IX, 71.
64A.T., VII, 77, krş. IX, 61.
65A.T., VIII B, 367.R.O., A.T., IX, 121, krş. VII, 155.
34R.D., 12; A.T., X, 418.
35R.D., 3; A.T., X, 368.
36A.g.y.
37R.D., 12; A.T., X, 422.
38A.T., IV, 445.
39D.M., 5; A.T., VI, 43.
40Descartes kadavra kesimini uyguladı ve kılgısal anatomi calışmaları ile ilgilendi. Ayrıca fizik alanında da deneyler yaptı.
41R.D., 5; A.T., X, 380.
42A.T., V, 112.
43A.g.y. II, 268.
44A.g.y., III, 39.
45A.g.y. II, 141.
46R.D., 12; A.T., X, 427.
47D.M., 6; A.T., VI, 64.
48D.M., 6; A.T., VI, 64-5.
49D.M., 6; A.T., VI, 65.
50D.M., 6; A.T., VI, 64.
51P.P., 2, 3; A.T., VIII, 42, krş. IX B, 65.
52Notes Against a Programme, 12; A.T., VIII B, 357.
53Notes Against a Programme, 12; A.T., VIII B, 358.
54Notes Against a Programme, 12; A.T., VIII B, 359.
55P.P., I, 49; A.T., VIII, 23-4.
56Notes Against a Programme, 13; A.T., VIII B 358-9.
57D.M., 4; A.T., VI, 31.
58M., 1; A.T., VII, 18, krş. IX, 14.
59M., 1; A.T., VII, 19, krş. IX, 15.
60M., 1; A.T., VII, 20, krş. IX, 16.
61M., 1; A.T., VII, 22, krş. IX. 17.
62R.O., 5; A.T., VII, 350-1.
63A.T., VII, 89, krş. IX, 71.
64A.T., VII, 77, krş. IX, 61.
65A.T., VIII B, 367.R.O., A.T., IX, 121, krş. VII, 155.
34R.D., 12; A.T., X, 418.
35R.D., 3; A.T., X, 368.
36A.g.y.
37R.D., 12; A.T., X, 422.
38A.T., IV, 445.
39D.M., 5; A.T., VI, 43.
40Descartes kadavra kesimini uyguladı ve kılgısal anatomi calışmaları ile ilgilendi. Ayrıca fizik alanında da deneyler yaptı.
41R.D., 5; A.T., X, 380.
42A.T., V, 112.
43A.g.y. II, 268.
44A.g.y., III, 39.
45A.g.y. II, 141.
46R.D., 12; A.T., X, 427.
47D.M., 6; A.T., VI, 64.
48D.M., 6; A.T., VI, 64-5.
49D.M., 6; A.T., VI, 65.
50D.M., 6; A.T., VI, 64.
51P.P., 2, 3; A.T., VIII, 42, krş. IX B, 65.
52Notes Against a Programme, 12; A.T., VIII B, 357.
53Notes Against a Programme, 12; A.T., VIII B, 358.
54Notes Against a Programme, 12; A.T., VIII B, 359.
55P.P., I, 49; A.T., VIII, 23-4.
56Notes Against a Programme, 13; A.T., VIII B 358-9.
57D.M., 4; A.T., VI, 31.
58M., 1; A.T., VII, 18, krş. IX, 14.
59M., 1; A.T., VII, 19, krş. IX, 15.
60M., 1; A.T., VII, 20, krş. IX, 16.
61M., 1; A.T., VII, 22, krş. IX. 17.
62R.O., 5; A.T., VII, 350-1.
63A.T., VII, 89, krş. IX, 71.
64A.T., VII, 77, krş. IX, 61.
65A.T., VIII B, 367.R.O., A.T., IX, 121, krş. VII, 155.
34R.D., 12; A.T., X, 418.
35R.D., 3; A.T., X, 368.
36A.g.y.
37R.D., 12; A.T., X, 422.
38A.T., IV, 445.
39D.M., 5; A.T., VI, 43.
40Descartes kadavra kesimini uyguladı ve kılgısal anatomi calışmaları ile ilgilendi. Ayrıca fizik alanında da deneyler yaptı.
41R.D., 5; A.T., X, 380.
42A.T., V, 112.
43A.g.y. II, 268.
44A.g.y., III, 39.
45A.g.y. II, 141.
46R.D., 12; A.T., X, 427.
47D.M., 6; A.T., VI, 64.
48D.M., 6; A.T., VI, 64-5.
49D.M., 6; A.T., VI, 65.
50D.M., 6; A.T., VI, 64.
51P.P., 2, 3; A.T., VIII, 42, krş. IX B, 65.
52Notes Against a Programme, 12; A.T., VIII B, 357.
53Notes Against a Programme, 12; A.T., VIII B, 358.
54Notes Against a Programme, 12; A.T., VIII B, 359.
55P.P., I, 49; A.T., VIII, 23-4.
56Notes Against a Programme, 13; A.T., VIII B 358-9.
57D.M., 4; A.T., VI, 31.
58M., 1; A.T., VII, 18, krş. IX, 14.
59M., 1; A.T., VII, 19, krş. IX, 15.
60M., 1; A.T., VII, 20, krş. IX, 16.
61M., 1; A.T., VII, 22, krş. IX. 17.
62R.O., 5; A.T., VII, 350-1.
63A.T., VII, 89, krş. IX, 71.
64A.T., VII, 77, krş. IX, 61.
65A.T., VIII B, 367.R.O., A.T., IX, 121, krş. VII, 155.
34R.D., 12; A.T., X, 418.
35R.D., 3; A.T., X, 368.
36A.g.y.
37R.D., 12; A.T., X, 422.
38A.T., IV, 445.
39D.M., 5; A.T., VI, 43.
40Descartes kadavra kesimini uyguladı ve kılgısal anatomi calışmaları ile ilgilendi. Ayrıca fizik alanında da deneyler yaptı.
41R.D., 5; A.T., X, 380.
42A.T., V, 112.
43A.g.y. II, 268.
44A.g.y., III, 39.
45A.g.y. II, 141.
46R.D., 12; A.T., X, 427.
47D.M., 6; A.T., VI, 64.
48D.M., 6; A.T., VI, 64-5.
49D.M., 6; A.T., VI, 65.
50D.M., 6; A.T., VI, 64.
51P.P., 2, 3; A.T., VIII, 42, krş. IX B, 65.
52Notes Against a Programme, 12; A.T., VIII B, 357.
53Notes Against a Programme, 12; A.T., VIII B, 358.
54Notes Against a Programme, 12; A.T., VIII B, 359.
55P.P., I, 49; A.T., VIII, 23-4.
56Notes Against a Programme, 13; A.T., VIII B 358-9.
57D.M., 4; A.T., VI, 31.
58M., 1; A.T., VII, 18, krş. IX, 14.
59M., 1; A.T., VII, 19, krş. IX, 15.
60M., 1; A.T., VII, 20, krş. IX, 16.
61M., 1; A.T., VII, 22, krş. IX. 17.
62R.O., 5; A.T., VII, 350-1.
63A.T., VII, 89, krş. IX, 71.
64A.T., VII, 77, krş. IX, 61.
65A.T., VIII B, 367.R.O., A.T., IX, 121, krş. VII, 155.
34R.D., 12; A.T., X, 418.
35R.D., 3; A.T., X, 368.
36A.g.y.
37R.D., 12; A.T., X, 422.
38A.T., IV, 445.
39D.M., 5; A.T., VI, 43.
40Descartes kadavra kesimini uyguladı ve kılgısal anatomi calışmaları ile ilgilendi. Ayrıca fizik alanında da deneyler yaptı.
41R.D., 5; A.T., X, 380.
42A.T., V, 112.
43A.g.y. II, 268.
44A.g.y., III, 39.
45A.g.y. II, 141.
46R.D., 12; A.T., X, 427.
47D.M., 6; A.T., VI, 64.
48D.M., 6; A.T., VI, 64-5.
49D.M., 6; A.T., VI, 65.
50D.M., 6; A.T., VI, 64.
51P.P., 2, 3; A.T., VIII, 42, krş. IX B, 65.
52Notes Against a Programme, 12; A.T., VIII B, 357.
53Notes Against a Programme, 12; A.T., VIII B, 358.
54Notes Against a Programme, 12; A.T., VIII B, 359.
55P.P., I, 49; A.T., VIII, 23-4.
56Notes Against a Programme, 13; A.T., VIII B 358-9.
57D.M., 4; A.T., VI, 31.
58M., 1; A.T., VII, 18, krş. IX, 14.
59M., 1; A.T., VII, 19, krş. IX, 15.
60M., 1; A.T., VII, 20, krş. IX, 16.
61M., 1; A.T., VII, 22, krş. IX. 17.
62R.O., 5; A.T., VII, 350-1.
63A.T., VII, 89, krş. IX, 71.
64A.T., VII, 77, krş. IX, 61.
65A.T., VIII B, 367.

Hayatımızdaki İnce Şeylere Dair
Pan Y.

Kitaptan Bir Bölüm
“Kendimizi yaşayamıyoruz, tanıyamıyoruz. Doya doya üzülemiyor, doya doya sevinemiyoruz. Çevremize uyma, başkalarına göre yaşama endişesi, iç dünyamızı geliştirmemizi engelliyor. İçi olmayan, sığ insanlar oluyoruz. Çok az sözcükle konuşuyoruz. Yargılarımız basmakalıp, dünyayı algılayışımız sıradan; sürünün silik ‘koyunları’ olup çıkıyoruz. İsyanımız yok! Olsa da içimizde kalıyor. Etrafımızı kollayarak yaşadığımız için, ‘herkes gibi’, ‘herkes kadar’, ‘bu kadar’ olduğumuzu düşünüyoruz.

Hayat ‘anlam vererek’ yaşanıyor. Hayata nasıl bir anlam yüklüyorsak, hayatımız öyle oluyor. Anlam ufkumuz çok dar: Dünyanın ‘bu kadar’ olamayacağını anlayamıyoruz.
Hayat öylesine zengin ki! Bu zenginliği yaşamanın elbette biyolojik, sosyolojik, politik, ekonomik, düşünsel, ideolojik, inançlarımızla ilgili koşulları var. Bu koşulları aşabilmenin temel koşullarından biri, hayata karşı tavrımızı değiştirmekten geçiyor: ‘Bu kadar değil’ hayat! ‘Ben bu kadar değilim.’ Ötelerde bir can var, canlılık var. Olağanlığı içine tıkıldığımız hayatın olağanüstlüğü var. Hemen önümüzde. Gözlerimizin önünde. Göremiyoruz.”

İDEALİZM

Felsefede, bilginin temeli olarak düşünceyi ele alan, insan düşüncesinin ilme temel olduğu görüşünü savunan düşünce sistemi. İdealizm; felsefik ekollerden realizmin (gerçekçiliğin) ve materyalizmin (maddeciliğin) zıddıdır. İdeal kelimesinin Türkçe karşılığı ülküdür. İdealizm, felsefik akım olarak Türkçe’ye ülkücülük şeklinde tercüme edilmiştir. Felsefede, dünyayı ve varoluşu, bilinç ve düşünceye öncelik vererek açıklayan öğreti. İdealistler, varlıklar arasındaki soyut ilişkilerin duyularla algılanan nesnelerden daha gerçek olduğunu ve insanların var olan her şeyi düşünsel bağlamda, idealar(*) aracılığıyla ve idealar olarak bildiğini savunurlar.
İdealizm, Aristoteles, Platon gibi eski filozofların ortaya attığı felsefi bir görüştür. Bu filozoflar, eşyanın biçiminde özlerini görmek istiyorlardı.
Kant da, eşyanın mekan içinde, bizim dışımızda var olduğunu kabul eden görüşü ortaya atmış ve buna kendi deyimiyle “amprik idealizm” adını vermiştir.
Materyalist ve realistlerin maddeyi felsefelerine temel yapmalarına karşılık, idealist filozoflar düşünceyi esas kabul etmişlerdir. Bilgi, hayat, olaylar vs. hakkındaki izahları da buna göre şekillenmiş ve bilhassa materyalizmle çatışmıştır. İdealistler, maddeyi reddetmekle beraber, maddeyi aşmak gerektiğini belirterek, madde dışı bilgi, duygu, seziş ve anlayışlara yönelmişlerdir. Geçerli mutlak doğrulara ulaşamamışlardır. Başka felsefe ekolleri tarafından tenkit edildikleri gibi İslam alimlerinin kitaplarında da yanlışları ve düştükleri hataları gösterilmiştir.
İdealizm; maddeciliğin aksine, düşünce ve ahlaka çok değer veren bir görüştür. Bu bakımdan ahlak kuralları, idealizm için biçilmiş kaftandır, yani çok kıymetlidir. İdealizm ahlakla birleşince “ahlaki idealizm” meydana gelir. Ahlaki idealizm, tabiatta, içtimai hayatta görülen aksaklıkları düzeltmek üzerine düşüncenin, duygunun gücüne inanır. Bu görüşü savunur. Estetikte idealizm, sanatta duygu ve düşüncenin hakim kılınmasını, buna dayalı olarak sanat eserleri meydana getirilmesi görüşünü savunur. Bu bakımdan gerçekçiliğin zıddı olarak kabul edilmiştir. İdealist filozofların meşhurları; Kant, Fichte, Schelling ve Descartes’dir.
Felsefi idealizmin tarihsel gelişiminde, başlıca üç sorunu yanıtlama çabası belirleyici olmuştur.
1) İnsan deneyiminin sonul gerçekliği nedir? Bu soruya verilen yanıtlar iki uç arasında dağılır. Deneyci filozoflardan David Hume’a göre insan deneyiminde anlatımını bulan sonul gerçeklik, olayların her bireyin bilincinde art arda akışıdır. Bu düşünce, tüm gerçekliğin tek bir benliğin anlık duyu deneyimine indirgenmesi sonucuna varır. Öteki uçta, usçu filozoflardan Spinoza’yı izleyenler için sonul töz, kendi başına varolabilen ve yalnızca kendisi tarafından kavranabilendir. Spinoza’nın panteist idealizminin ilk ilkesine göre sonul gerçek Tanrı, Doğa ya da Töz’dür.
2) Bilginin içeriğinde verilen nedir? Verilerin mantıksan yorumu ve açıklamasıyla ne elde edilebilir? İdealistlere göre bilgi sürecinin sonucu, bireysel deneyimin dışında kalmakla birlikte gene de somut bir tümel ya da bir dizgedir. Verilen mantıksal yorumu ve açıklaması, gerçekte, yeryüzü üzerinde yaşayanlarca tümüyle yeni bir biçime dönüştürülmesi demektir.
3) Bir düşünür, zaman içindeki oluşum ve değişim olgusu ya da değişik amaçlar ve değerler karşısında nasıl bir tutum almalıdır? İdealistlere göre us yalnızca doğadaki uyumlu düzeni ortaya çıkarmakla kalmaz, aynı zamanda uygar bir toplumun kültürel yaşamının parçası olan devleti ve öteki kurumları da yaratır. Bu kurumların değerlerini korumak ve geliştirmek, her uygar insanın temel ahlaki görevidir.
İdealistlerin başlıca dört savından biri “var olmak algılanmış olmaktır” ilkesidir. Nesnelere dayandırılan bütün nitelikler duyu nitelikleridir. Bunlar ancak duyu organları bulunan bir özne tarafından algılandıklarında var olurlar. Maddenin varlığını ve duyu algılarının maddeden kaynaklandığı görüşünü yadsıyan bu yalın sav, geniş tartışmalara yol açmıştır.
Özneyle nesnenin karşılıklı birbirine bağımlı olduğu savı, birinci savla yakından ilişkilidir. Nesnesi olmayan bir özneyi düşünmek olanaksızdır; çünkü özne olmak bir nesnenin ayrımında olmaktır. Buna karşılık her nesne de ancak bir öznenin karşısında nesnedir. Bu ilişki mutlak ve evrensel biçimde karşılıklıdır. Dolayısıyla her tam gerçeklik, bir nesneyle bir öznenin birliğidir, yani somut bir tümeldir.
İdealizmin üçüncü savına göre insanın en dolaysız deneyiminde, yani kendi öznel bilinçliğinde sezgisel ben, tinsel özellik taşıdığı varsayılan sonul gerçekliği doğrudan kavrayabilir.
İdealizmin dördüncü savı özellikle Tanrı’nın varlığını kanıtlamak için geliştirilmiştir.
Batı’da genel olarak idealizmin biçiminden söz edilir: Berkley’in öznel idealizmi, Kant’ın transandantal idealizmi ve Hegel’in mutlak idealizmi. Berkeley, benliğin dışında kalan dış dünyanın görünüşteki nesnelliğini, bu nesnelerin gerçekte Tanrı’nın zihnindeki idealar olduğunu söyleyerek kendi öznelciliğiyle bağdaştırmaya çalışır. Ama öznel idealizmin en uç noktası, “yalnızca ben varım” önermesine giden tek benciliktir. Buna karşılık Kant, transandantal ego adını verdiği insan benliğinin, duyu izlenimlerini evrensel kavramlar aracılığıyla düzenleyerek bilgi ürettiğini ileri sürer.
Hengel’e göre, duyu verilerinin sağladığı deneyimlerden daha karmaşık bilim kategorilerine geçilince, bütün öteki soyut ideaları birer parça olarak içeren mutlak ideaya ulaşır.

EĞİTİME BAKIŞI

Sokrates, tanrılar üzerine yazılmış mitolojik hikayeleri saçma buluyordu. Tanrıyı, kendi kafasında yaratıcı ve idare edici olarak kabul etmişti. Ruhun var olduğunu ve eğitimin kazandıracağı alışkanlıklarla kötülüklerinden temizlenip saf hale gelebileceğini söylüyordu. Öldükten sonra ruhun nefesle vücudu terk ettiğini ve kaybolmadığını savunmuştur. Bu düşüncelerinden dolayı ölüme mahkum edilmiş ve zehirlenmek suretiyle öldürülmüştür.
Sokrates bütün zamanını çarşıda, parklarda, sokaklarda gymnasia olarak adlandırılan yerde politika, şiir, sosyal konularda serbestçe konuşarak geçiriyor ve kendisine göre doğruyu ve eğriyi anlatıyordu. Konuşma metodu olarak önce soru sorar, sonra kendisi izah ederdi. Kötülüğün bilgisizlikten ileri geldiğini söylerdi.
Sokrates’in yaşadığı devir, baskı uygulanan Pericleas zamanına rastlar. Sokrates, tabii ilimlere ilgi duymuş ve birçok sistemi öğrenmişti. Dünyanın yuvarlak veya tepsi biçiminde olduğu hususunda iki farklı kozmoloji bilgisine ilgi duymuştur. Kozmoloji sırasının akıldan kaynaklandığını, kainatın bulunduğu şekliyle meydana geldiğini söylemiştir.
Faraziyeden (hipotez) giderek yanlış faraziyeleri tek tek ortadan kaldırmak suretiyle doğruyu bulma metodunu ilk Sokrates ortaya atmıştır. Sokrates’in hipotezler fikrinin Aristo mantığının ortaya çıkışında büyük rolü olduğu kabul edilir.
Sokrates’in düşünceleri ölümünden sonra, talebeleri tarafından yayılmıştır. Euclid de, Sokrates’den ders almıştır. Sokrates ve talebeleri her şeyi akıl ile izah etmeye çalışmışlardır. Hiçbir şey gerçek olmayıp yalnız “Bir” olan vardır, demişler. Fakat, bir olarak aklı, zekayı Tanrı’nın eş anlamlı olarak almışlardır. Bu sebeple, “tabiat kanunları” gibi “Tanrı” düşüncesini de insan aklı bulmuştur. Tanrı fikri, “Kuvvetlilerin zayıflara yükseldiği bir ağırlıktır.” demiştir. İnsan ahlakıyla ilgili düşüncelerini ise, Tanrılar dışında yüksek bir aleme yöneltti. Tabiat kuvveti tabirini kullanmadı. Sokrates’e göre Tanrı, kainatla birlikte hem cisim, hem de ruh aleminde bir güçtür. Ruhun kaybolmadığına ve ahiret hayatı olduğuna inanmıştır.
Sokrates’in bu bozuk düşünceleri, yaşadığı çağdaki Yunanlıların inandıkları ve tapındıkları birçok uydurma Tanrı ile dolu inanç dünyalarına bir isyan ve tepki mahiyeti taşır. “Tanrı” mefhumunu insan aklının bulduğunu ve bunun eski Yunan toplumunda kuvvetlilerin zayıflara bir çeşit tahakkümü olduğunu ileri sürmesi, eski Yunanlıların çok tanrılı inanç dünyaları ve günlük hayatlarının şekillenişi bakımından doğrudur. Ancak, peygamberlerin insanlara tebliğ ettiği ilahi dinler “bir olan Allah”a iman ve ibadet, kaynağını “vahiy”den almakta ve aklın ötesinde bulunmakta olduğundan Sokrates’in düşünceleri yersiz ve bozuk olmaktadır. Nitekim Sokrates, yalnız “bir” olanın ve “Ruh”un varlığını, ruhun öldükten sonra yaşamasını ve ahiret hayatının varlığını da eski peygamberlerin bildirdikleri ilahi dinlerden kendilerine ulaşan nakillerden öğrenmiştir. Ancak yalnız kendi akıl ve mantıklarını rehber edindiklerinden bir peygambere iman etmeyi kabullenememişler. Böylece akıl ve mantıkları çerçevesinde sıkışıp kalmışlardır. “Bir” olan varlığa akıl ve zeka demeleri de bundandır.
Sokrates’in kişiliğinin ilkçağ yazarları arasında en çok dikkat çeken yanı mistik tutumuydu. Sık sık kendinden geçerek saatlerce hiç kıpırdamadan dururdu. İçinde bir daimonion (küçük cin) bulunduğunu, yanlış bir davranışa yeltendiği zaman onun kendisini uyardığını söylerdi.
Sokrates’in düşüncesinin temelinde, bütün evrenin düzenli bir bütün olduğu görüşü yatıyordu. Ama bu bütün, dolaysızca karşımızda duran bir şey değildi; onu kavrayabilmek için özel bir çaba gerekiyordu. Bir bilgi edinme ve eğitim yöntemi olarak Platon’da gelişen diyalektikten farklı olarak Sokrates’in yöntemi, kanıları ve düşünceleri salt “sözler” (logoi) olarak ele alıp bunların bütün içindeki konumlarına bakmaktı. Belirli bir konuda bir önerme dile getirildiği zaman Sokrates bunun, doğru sayılması durumunda doğru sayılan başka önermelerle çelişme içinde olup olmadığını inceliyordu. Bu nedenle Platon’un, Sokrates’in etkisini yansıttığı varsayılan gençlik diyaloglarının sonunda hiçbir olumlu sonuca varılmaz. Ama üzerinde görüş birliği sağlanan hiçbir düşünce üretilmediği halde, “hiçbir şeyi enine boyuna incelemeden kabul etmemek” ilkesine uygun bir aydınlanma edinilir.
Sokrates’e bağlanan bir başka temel ilke, kötülüğün kaynağının yanlış bilgiyle ya da bilgisizlikle özdeşleştirilmesidir. Sokrates’e göre “hiç kimse bilerek kötü olmaz”dı; insanların ahlak ölçüleri dışına çıkmaları temelde yanlış bilgilenmenin sonucuydu. Dolayısıyla doğruları öğrenen her insan ister istemez iyi olacaktı. Sokrates’in diyalektik sorgulama yöntemi de bu amaca yönelikti. Bu amaçla Atina sokaklarında dolaşan Sokrates insanları aydınlatmaya çalıştı.
Çeşitli kaynaklardan aktarılan bilgilere göre Sokrates’in temel yöntemi, konuşturduğu kişilerin çeşitli konulardaki belirginleşmiş ya da kalıplaşmış görüşlerini çürüterek onları bu konular üzerine yeniden düşünmeye yöneltmekti. Kendisinin aslında hiçbir şey bilmediğini söyleyen Sokrates, başka kişilerle söyleşilerinde, onların ulaştığı sonuçların kendilerine ait olduğunu, kendisinin yalnızca annesi gibi “ebelik” (maieutike) doğruyu doğurttuğunu söylerdi. Genel tutumunu da şu öyküyle açıklıyordu: Delphoi’deki Apollon Tapınağı’nın medyumu Phytia bir gün bir soru üzerine, Tanrı Apollon’un ağzından “en bilge insan Sokrates olduğunu” bildirmişti. Sokrates buna çok şaşırmıştı, çünkü kendisinin hiç de bilge olmadığını biliyordu. Bunun üzerine “Tanrı’nın yalanını çıkarmak için” kendisinden daha bilge bir insan aramaya başlamıştı. Bütün soruşturmalarının nedeni buydu. Ama zamanla konuştuğu herkesin, bildiklerini sandıkları halde bilmedikleri şeyler bulunduğunu görmüştü. Oysa kendisi de herkes gibi hiçbir şey bilmemekle birlikte, onlardan farklı olarak hiçbir şey bilmediğini biliyordu. Bu nedenle en bilge insan olduğunu kabul etmişti. Sokrates bir başka açıklamasında da Atina’yı büyük ve soylu bir ata, kendini de at uyuyakalmasın diye onu ısıran bir at sineğine benzetiyordu.
Sokrates felsefe tarihinde kişiliğiyle en çok etkili olmuş filozoftur. Sokrates’in yaklaşımındaki “ironi” üzerinde ayrıntılarıyla duran Sren Kierkegaard, bir insanın kişiliği ile düşünceleri arasındaki uyuma onu örnek gösterir. Kierkgaard’a göre Sokrates’deki “ironi”, kendi kişiliğini ona yabancı dünya karşında sağlam tutmanın bir yoludur. Buna karşılık Nietzsche, Sokrates’i yaşamın zenginliklerine ihanet etmekle suçlar ve “anlamsız” olanın sözcüsü sayar. Nietzsche’ye göre Sokrates ölümünü kendisi istemiş ve bunu bir kurtuluş saymıştır. Karl. R. Popper, Sokrates’in, ilkçağın “kapalı toplum”unda çıkışta “açık toplum”, “özgürlük” gibi düşünceleri ilk kez geliştiren filozof olduğunu savunur. Popper’a göre öğretmeniyle karşılaştırıldığında bir “reaksiyoner” olan Platon kapalı topluma geri dönme özlemini temsil eder. Sokrates’in demokrasi düşüncesiyle ilişkisi son yıllarda felsefe çevrelerinde yoğun olarak tartışılmaktadır.
Sokrates Atina’nın meydanlarında, surlarında veya ünlü bir komutanın konağında etrafını kuşatan gençlerle tartışır onları eğitirmiş. Sofistlerin tersine öğrencilerinden para almazmış. Sokrates’in öğrencileri Atina’daki demokratik yönetime diş bileyen soyluların ve büyük toprak ağalarının çocuklarıdır. Platon’un ‘idea’lar öğretisinin epistemolojik temellerinin oluşmasında Sokrates’in büyük etkisi olmuştur.
Sokrates çağdışı sofisler gibi yalnızca ‘bilgi’ ve ‘ahlak2 sorunları ile uğraşmıştır. Tüm yaşamı sofistlerin relavisit bilgi kuramına karşı savaşımla geçmiştir. Relaviteye şiddetle karşı çıkar, bilginin kesin genel geçerli olduğunu kanıtlamaya çalışır. Sofistlerin ‘doksa’sının karşısına ‘episteme’yi (bilgi) koyar. Sokrates’e göre doksalar değişkendir ama episteme genel geçerlidir, kesindir.
Sokrates tartışma sanatının büyük ustalarından biri idi. Karşısına birini alır belirli bir sorun üzerine tartışmayı başlatır ve onun tezini yargılarındaki karşıtları, çelişmeleri ortaya çıkararak çürütüp, doğruyu bulmasına yardımcı olurdu. Çelişmeleri bulma sanatı olan diyalektiğe egemenliğini, ustalığını bir yakıştırma ile dile getirirdi: anasının sanatını insan ruhuna uyguladığını söylerdi; annesi ebe idi. Ben bir ‘maieutike’ (ebe)yim, insan ruhunda uyku durumunda bulunan genel doğruları açığa çıkarıyorum, onların bilince çıkmasını sağlıyorum; insanın ruhunda önceden varolan apistemeyi doğurabilmesine yardımcı olan bir ebeyim derdi. Tartıştığı kimsenin yargılarındaki çelişmeleri sergileyerek çürüttükten sonra, tek tek doğrulardan genel doğrulara yükselir, sonra genel doğrular ile tekleri denetlerdi. Yalnız, diyalektiği değil tüme varımı da felsefe tarihinde ilk kez doğru ve tutarlı olarak kullanan filozoftur. Kendisine sofist (bilge) denmesine kızardı. Benim derdi, “Bildiğim bir şey varsa o hiçbir şey bilmediğimdir”.
Sokratik tartışma idealist eğitimde kullanılan tekniklerden biridir. Sokratik tartışma iki aşamadan oluşur:
1. İroni (alaysı) 2. Maeutik (doğurtmaca). İroni basamağında, sorulan sorularla, hiçbir bilgisinin doğru olmadığını öğrenci anlar. Doğurtmaca basamağında ise, yine sorular ve ipuçlarıyla, öğrencinin aklını çalıştırıp doğru bilgiyi bulması sağlanır.
Sokrates epitemenin, genel doğruların, insan ruhunda doğuştan bulunduğu, gizlenmiş olduğu postülasından hareket ederdi.
Sokrates yalnız insan yaşamının sorunları ile uğraştı. Bilgi kuramı onun için etik sorunlara yaklaşımında kullandığı bir araçtır. Sokrates için erdemli bir yaşam hem dürüst bir yaşamdır hem de mutlu bir yaşamdır. Sokrates erdem nedir? Sorusuna ‘Erdem epistemedir’ yanıtını verir. Doğru bilgi ile erdem bir ve aynı şeydir. Sokrates “Hiç kimse bilerek kötülük işlemez, kötülük bilginin eksikliğinden ileri gelir” der.

İLMÎ KİŞİLİĞİ

Bazılarına göre İslam aleminin en büyük tabibi olarak tanınan Râzî, sadece İslam aleminin değil, Ortaçağın Doğu ve Batı dünyasının en büyük hekimi ve klinik mütehassısıydı. İbni Sina’ya Batıda her ne kadar “Şarkın Calinos”u dedilerse de Râzî, bazılarına göre onu dahi çok gerilerde bıraktı. Tricot Royer ondan bahsederken, “İbni Sina ile Râzî’yi birbirinden ayıramıyorum” der. O, Batılılar için İbni Sîna, Ali İbni Abbas her şey demekti. Paris Tıp Fakültesi salonunda Râzî’nin İbni Sina’yla birlikte fotoğraflarının asılı bulunuşu ona verilen değer ve hürmetin açık ifadesidir. O kadar ki, eserleri 17. yüzyılın başlarında bile Türbingen ve Oder Nehri kenarındaki Frankfurt Üniversitelerinde ders programlarının temelini teşkil etmekteydi. Râzî’nin kitapları, İbni Sîna ve İbni Rüşd’ün kitapları gibi Hipokrat ve Galen’inkilere denk tutulmuş, “Bunlar olmadan tedaviye cesaret eden doktor, umumun sağlığım bozar” denecek kadar itibar kazanmıştı.
Prof. Dr. Philip Hitti, ondan söz ederken söyle der: “Râzî bütün tabiplerin en orijinali, en büyüğü ve aynı zamanda en çok eser veren yazarlarından biridir. Ortaçağların en kuvvetli düşünürlerinden ve
en büyük klinikçilerinden biri olarak şöhret ve itibar bulmuştur. Matbaa henüz çocukluk devrelerini yasarken onun tıpla ilgili eserleri, uzun asırlar boyunca Batı dünyasının anlayış ve idraki üzerinde
dikkati çeken büyük tesirler meydana getirmiştir.”
Türkçemize Avrupa’nın Üzerine Doğan İslam Güneşi adıyla çevrilip, sekiz dile tercüme edilen
Allahs Sonne Über dem Abendland-User Arabisches Erbe adlı eserin yazarı Dr. Sigrid Hunke, Râzî hakkında çok haklı olarak su sözleri söyler:
“O, meslek ve mes’uliyet duygusu taşıyan bir doktor, çaresizlerin yardımcısı, öğretmen, iyi yetişmiş bir doktorlar jenerasyonunun terbiyecisi, öncekilerin çok yönlü bilgilerini toplayıp üzerlerinde işleyen ansiklopedist, temkinli bir klinikçi, mütefekkir bir gözlemci, bağımsız hür görüşlü bir kimya araştırıcısı, deneyci, nihayet kendi devrine kadar gelen tıbba ait bütün ilim malzemesini düzenleyip ortaya koyan bir sistematikçidir.”
Sultan Adüduddevle Bağdat’ta yeni bir hastane yaptırmaya karar verdiği zaman, yerini tesbit etmede onun ileri görüş ve tecrübelerinden faydalanmak ister.

İLİMLERE OLAN HİZMETİ

TIPTAKİ HİZMETLERİ

Râzî en büyük hizmetini tıp sahasında vermiştir. Tıbbı, Yunan tababetinden ayırıp müstakil İslam tababeti haline getirdi.
Bazı ilim tarihçileri çiçek ve kızamık hakkında yazılan ilk eserin ona ait olduğunu söylerler. Bu hastalıkların teşhis ve tedavi metodunu ilk keşfeden o olmuştur.
Kırıklarda alçıyı ilk defa kullanan doktor Râzî’dir. Cıvalı merhem gibi yeni ilaçlar îcad etmiştir. ilk defa cerrahide hayvan bağırsağını dikiş maddesi olarak kullandı.
Hafif müshilleri, devamlı yüksek ateşli hastalıklarda soğuk suyu ilk defa tatbik ve tavsiye eden tabip Râzî’dir. Kaytan (fitil) yakısının îcadı da ona aittir.
Sesi meydana getiren sinirleri keşfetmiştir. Mafsal romatizması, taş, mesane, böbrek ve çocuk hastalıkları konusunda övülmeye değer, geniş bilgisi vardı.

DİĞER İLİMLERE HİZMETİ

İlk defa tabiat ilimleri felsefesini kuran Râzî’dir. Gözlem ve deney metodlarını kullanmayı kendine esas edinmişti. Kurduğu bu felsefe Avrupa’da ancak 15. yüzyılda, Almanya’da Paracelsus, İtalya’da da Bruno ile başlamıştır. Çağdaş tabiat ilmi metodu ise İtalyan düşünür Leonardo, Polonyalı düşünür Copernicus, Alman düşünür Kepler ve daha sonra İtalyan alimi Galilei ile kurulmuş, ancak 17. yüzyılda gözlem ve deney metodu hakim olmuştur.
Aynı zamanda Razî, hiç bir tesir altında kalmaksızın tarafsız inceleme ve araştırma çığırını açan bir bilgindir.

KİMYA VE RÂZÎ

Râzî, büyük bir doktor olduğu kadar büyük bir kimyagerdi de. E. J. Holmyard’a göre modern kimyanın kurucusudur. Kimyayı sistematize etmiş, deneye dayalı kimyanın temellerini atmıştır.
Râzî, kimyayı tıbbın hizmetine soktu. Onun açtığı bu çığır Batıda, ancak Paracelsus’la gerçekleşebildi.
O, yüzyıllar önce organik ve inorganik kimya ayırımım yaptı. Maddeleri nebatî, hayvani ve madenî olmak üzere üç kısma ayırdı.
Bir çok deneyler ve çalışmalar yaptı. Bunlar o kadar açık ve netti ki, Kitabü’l-Esrar isimli eserini okuyan Avrupalı kimyacılar ona ekleyecek bir şey bulamamışlardır.
Râzî, kimyada böylesine hizmetler yapmasına rağmen simyaya karşıydı. Madenleri altına çevirme gibi saçma düşüncelerle mücadele etmişti.
Râzî, civa terkipli birçok ilaç yaptı. Bunları önce hayvanlar üzerinde denedi.
Onun geliştirdiği ilaçlardan biri Fransa’da “blanc rhasis” ismini aldı. Halk etimolojisi ona blanc raisin (beyaz üzüm) adını taktı.
Râzî, ilaç almaktan hoşlanmayan bazı hassas hastalar için lezzeti hiç de hoş olmayan “roob”u bugünkü haplara benzer şekilde şekerli ve kaygan maddelerle kapladı.
Sülflrik asit ve saf suyun mucidi de Râzî’dir.
Onun kimya ile ilgili eserlerinin sayısı 12 kadardır. Bunlardan birisi Kitabü’l-Esrar (Sırların Kitabı)dır ki, 14. asra kadar Batıda kimya ilminin baş eseriydi.

FİZİK VE RÂZÎ

Ord. Prof. Dr. l. Hakkı İzmirli’ye göre Razî boşlukta çekimi Newton’dan daha önce ortaya koymuştur.

ESERLERİ

Râzî’nin 200′den fazla eser verdiği bilinmektedir. Bunların yarısından çoğu tıbba aittir. Sigrid Hunke, kız kardeşi Hatice’den naklen Razî’nin eserlerinin 230′dan az olmadığını, monografi ve küçük risalelerin ise bu sayının dışında olduğunu kaydeder.
Eserlerinden en meşhurları tıpla ilgili olarak kaleme aldığı El-Hâvî ve Kitabü’l-Mcmsûri’dir..

RAZİNİN ŞAHERSERLERİ

El-Hâvî

Râzî’nin en önemli eseridir. Çok şeyi içine alan şümullü ansiklopedik bir tıp kitabıdır. Arapça yazılan eser, 30 ciltten ibarettir. Razî tam 15 yılını bu eseri yazmak için vermiş ve tamamlayamadan ölmüştür.
Tıbbın her mes’elesi hakkında bilgi veren eserde Grek, İran ve Hind tıbbından gelen bilgilere bile hülasa olarak yer verilmektedir. Râzî, esere kendi şahsî tecrübelerini de eklemiş, pratik tıp alanında eski çağların bilgilerini çok aşan görüşler kaydetmiştir.
El-Havî, asırlarca Avrupa’da en hürmet gören eserleri arasında yer aldı. 1935 yılında Paris Üniversitesi Tıp Fakültesinde okunan 9 kitaptan birisinin El-Havî oluşu Batıda ona verilen değerin açık bir ifadesidir.
Eser ilk defa 1279 yılında Ferec bin Salim adlı Sicilyalı bir Yahudi tabib tarafından Anculu (Anjou) I. Charles’in himayesi altında tercüme edildi. Daha sonra onu 1486′da Continens, Latince’ye çevirdi. Batıda sadece 1486 ile 1542 yılları arasında 5 defa basıldı. Ayrıca kitabın çeşitli parçaları bir çok defalar tabedildi.
Sonraları İngilizce de dahil olmak üzere daha bir çok yabancı dillere tercüme edilmiştir. 17. yüzyıla kadar Avrupa tıp fakültelerinde temel ders kitabı olarak okutuldu.

Kitâbü’l Mansûrî

Râzî bir şaheser olarak kaleme aldığı bu eserini Horasan Sultanı Mansür bin ishak Es-Samanî’ye ithaf etmiştir. Onun için Mansürî ismiyle şöhret bulmuştur. 10 cilttir. Batıda Almansoris ve Lieber Pretiosus isimleriyle meşhur olmuştur.
Eserin Liber Almansoris adında Latince tercümesi ilk olarak 1480′lerde Milano’da yayınlandı. Eseri tercüme eden Gerard of Cremona idi. 9. cildinin şerhi 1649′da basıldı. Bu cilt 16. asra kadar oldukça yaygınlaştı.
Eserin bazı kısımlarının Almanca ve Fransızca tercümeleri son zamanlarda Avrupa’da tekrar yayınlandı.

El-Cüderi ve’l Hasba (Çiçek ve Kızamık)

Razî’nin Batıda en çok tanınan eseri budur. Tıp tarihinde çiçek ve kızamık hakkında ilk yazılan eserlerden biridir. Kitapta hastalıkların teşhis ve tedavi şekillerine yer verilmektedir.
Bu eser Razî’nin sadece İslam dünyasında değil, tüm Ortaçağda en kuvvetli bir düşünür ve en büyük bir klinikçi olarak şöhret bulmasına sebep olmuştur. 1565′te Latince’ye çevrilmiş, daha sonra ise çeşitli modern dillere tercüme edilmiştir.
Eser Claude Bemard’a gelinceye kadar bin yıl Batılı doktorlara yol gösterdi. 1498-1866 yılları arasında kırk defadan fazla yayınlandı. Bugün bile klasik bir eser olarak itibar görmektedir.

Kitâbü’l Esrâr (Sırlar Kitabı)

Kimya hakkında yazdığı temel kitaplardan biridir. Bir çok dillerde yayınlanmıştır, tik defa Cremonalı Gerard tarafından Latince’ye çevrildi. Eser, 14 yüzyılda yerini Cabir’in kitapları alıncaya kadar Batıda kimya alanında baş eser olarak kaldı. Roger Bacon, kaleme aldığı De Spiritibus et Corponibus adlı kitabında bu eserden bahsetmektedir.

Bir Saat içinde Şifa

Razî bu eserini bir münakaşa neticesinde Vezir Ebü’l Kasım İbni Abdullah’ın isteği üzerine kaleme aldı. Eser oldukça rağbet gördü. Kaleme alış sebebim Razî şöyle anlatır:
“Bir kaç doktor, bir hastalığı tedavinin, hastalığın vücut bulma müddeti kadar devam edeceğini açıklıyorlardı. Vezire, ‘Bunu, bazı doktorlar hastayı daha fazla görebilmek ve bu suretle yüksek ücret isteyebilmek maksadıyla yapmaktadırlar” dedim. Vezir, birkaç hastanın bir saat içinde tedavi edilebileceğim benden işitince şaşırdı. Bu konuda bir kitap yazmamı rica etti. İşte kitap!”

Diğer Eserleri

Usanma, bıkma nedir bilmeyen Razî’nin meşhur eserleri arasında teoloji, felsefe, astronomi ve matematikten bahseden eserlere de rastlıyoruz. Bunlardan bir kısmı şunlardır: Feza Bolluğuyla ilgili Bir Risale, Mıknatısın Demiri Çekme Sebebi, Dünyanın Şekline Dair, Dinlerin Kritiği, İlahî İlim.
Bütün bunlardan sonra diyebiliriz ki, Razî ilim tarihine silinmeyecek şekilde adım yazdıran büyük bir İslam alimidir. Bilhassa tıp tarihi onu minnetle anmaktadır.

…..

Dünyada nice diller var, nice diller
Ama hepsinde de anlam bir
Sen kapları, testileri hele bir kır
Sular nasıl bir yol tutar gider
Hele birliğe ulaş, kavgayı, hır-gürü bırak
Can nasıl koşar, bunu canlara iletir.”
Mevlana, bu dizelerle tüm insanlığı barışa ve birliğe davet etmektedir. Mesnevisinde zengin- fakir gibi ayrımların anlamsızlığına dikkat çekmiş, kavgaların bitmesiyle insanların birleşeceğini vurgulamıştır. O’na göre bütün illetlerin devası sevgidir ve insanların en hayırlısı insana ve insanlığa faydası olandır. Mevlana’ nın bu yüce sevgisi insanlara hoşgörüyle yaklaşmasını sağlamıştır. Bu hoşgörüsünü şöyle ifade etmiştir:
“ Gel ne olursan ol, gel
İster tanrı tanımaz, ister ateşe tapar,
İster bin kez tövbeni bozmuş ol
Bizim dergahımız umutsuzluk dergahı değil,
Gel ne olursan ol, gel ”
Mevlana bu sözleriyle insanların yüreğine ışık saçmış, insanlar arası her türlü ayrımı ortadan kaldıran felsefesiyle yürekleri fethetmiştir.

Mevlana felsefesinin bir başka özelliği de mala ve mülke önem vermemesiydi. Ne var ki bu düşüncenin temelinde maddeye sırt dönmek ve ona el sürmemek değil, maddenin üstüne çıkmak vardır. Yani kötü görülen sahip olmak değil, sahip olduğumuz şeylerin kölesi haline gelmektir. “ Elinizde olsun ama gönlünüzde olmasın.” sözü ile Mevlana’nın anlatmak istediği budur.

Mevlana Felsefesinin Günümüze Etkileri:

Ölümünden sonra yaklaşık sekiz yüzyıl geçmesine rağmen Mevlana unutulmamış, felsefesi kaybolmamıştır. Günümüzde, Mevlana’nın görüşlerini temel alarak kurulan Mesneviliğe tüm dünyada gönül veren insanlar vardır. Her yıl, Türkiye‘ de birçok ülkeden katılımcıyla Mevlana günü düzenlenmekte, O’ nun felsefesi ve eserleri tartışılmaktadır. Mevlana ölümünden sonra da insanları etkilemeye devam etmiştir. Bu insanlarda biri de Atatürk’ tür. Tanrı ve insana duyduğu engin sevgiyi sanatla besleyip geliştiren Mevlana felsefesinden etkilenen ve en iyi biçimde özümseyen Yüce Atatürk, Mevlana’yı, “İslamiyeti Türk ruhuna uyduran büyük bir reformist” olarak nitelemektedir Bugün, Mevlana hakkında yazılmış binlerce kitap, makale ve araştırma vardır. Günümüzün en gelişmiş iletişim sistemi olan internette Mevlana hakkında on binden fazla kaynak bulunmaktadır. Bütün bunlar Mevlana’ nın düşüncelerinin günümüzde de geçerliliğini koruduğunun kanıtıdır. Mevlana’ nın unutulmamış olmasının en önemli nedenleri, düşüncelerinin evrensel olması ve düşüncelerini şiir yoluyla usta bir biçimde sunmasıdır.
Dediğimiz gibi Mevlana’nın felsefesi günümüzde de artan bir önemle varlığını sürdürmektedir. Ne yazık ki, geçen sekiz yüzyıl sonunda savaşlar ve kavgalar son bulmamış, Mevlana’nın sevgi ve hoşgörüyle son vermek istediği kin ve nefret varlığını sürdürmüştür. Bugün dünyamızın birçok yerinde var olan ve insanlığı etkileyen ırkçılığa, şiddet ve hoşgörüsüzlüğe karşı; Mevlana’nın hoşgörülü ve barışçı felsefesi benimsenirse, evrensel barış bizlere çok uzak olmayacaktır. Özellikle, terör ve savaşın yoğun bir şekilde hissedildiği şu günlerde Mevlana düşüncesinin önemi daha çok ortaya çıkmaktadır. Mevlana’nın çok önem verdiği ve tutkuyla bağlandığı insanlar, hala bu sevgiyi ve hoşgörüyü anlayamamış, kendi hayatlarına uygulayamamışlardır. Bu sebeple Mevlana felsefesinin tüm dünyaya tanıtımı ayrı bir önem kazanmıştır. Günümüzde artık insanların farklılıklarına hoşgörüyle bakabilmeyi ve birbirlerini sevebilmeyi öğrenmeleri gerekmektedir. Bunun için de Anadolu hümanizminin kurucusu olan Mevlana öğretisi yaygınlaşmalıdır.
Mevlana ve felsefesi, bugün onu sevenlerin kalplerinde varlığını sürdürmektedir. Zaten kendidisi de bunun farkındadır:
“ Mezarımızı yerde aramayınız, bizim mezarımız bizi sevenlerin gönlündedir.”

Kaynakça: Ana Britannica Ansiklopedisi
Temel Britannica Ansiklopedisi

Internet: www.altavista.com/Images
www.socialstudies.com
www.historychannel.com

Sokrates’in ölümünden sonra Platon da, öteki Sokratesçilerle birlikte, Megara’ya Eukleides’e gitmiştir. Burada kısa bir süre kaldıktan sonra Atina’ya dönmüş ve burada, önce dar bir çerçevede, öğretim çalışmalarına başlamıştır. Bundan sonra da yolculuklara çıkmıştır.

Çok yayılmış bir söylentiye göre, Platon Kuzey Afrika’ya da gitmiş. Bu yolculuğunda Mısır ve Kyrene’ye uğramış; Mısırlı rahiplerden matematik, astronomi öğrenmiş, Kyrene’de de matematikçi Thedoros’un yanında çalışmış. Platon’un bu yolculuğu yapmış olduğu çok şüpheli. Hele Anadolu ve İran’ı da gezmiş olduğundan büsbütün şüphe edilebilir. Platon’un gerçekten yapmış olduğu, Güney İtalya ve Sicilya gezileridir. Sicilya’ya Platon’un üç yolculuğu var. Bu Güney İtalya ve Sicilya yolculuklarının Platon’un düşünce hayatı üzerinde derin etkileri olmuştur. Güney İtalya’ya Platon, Atina’da tanımış olduğu Pythagorasçıların çalışmalarını yerinde ve yakından tanımak için gitmiş. Bu yolculuk, bir yandan ondaki matematik ilgisini güçlendirmiş, öbür yandan da ona dini-mistik görüşler edindirmiştir. Pythagorasçılardan edindiği bu etkiler, onun felsefesinin Sokratesçi öğe yanında ikinci büyük öğesidir. Güney İtalya’dan Sicilya’ya geçen Platon, Syrakusa’da kralın akrabası Dion ile tanışıp aralarında sıkı ve sürekli bir dostluk bağı kuruluyor. Platon’a hayran olan Dion, bundan sonra, siyasi bir reformu planlaştırması için, onu iki defa Sicilya’ya çağırtıyor. Ancak bu yolculuklardan hiçbir şey çıkmıyor. Üstelik Platon güç durumlarda kalıyor, kendini güç bela kurtarıyor. Sicilya’dan ilk dönüşünde Platon, Akademos denilen bölgede ünlü okulu Akademia’yı kurmuş, yirmi yıl buranın yönetim ve öğretimiyle uğraşmıştır. 347 yılında, söylendiğine göre, bir akraba düğününde sessizce hayata gözlerini kapamış.

Platon’dan 35 yapıt, 13 mektupluk bir kolleksiyon, birkaç dialog ile birkaç edebi fragment (bir destan parçası ile bir-iki yergi) kalmıştır. Platon’un öğretisini gerçeğine uygun olarak anlayabilmek için bu eserlerin bazı bakımlardan incelenmesi gerekmiştir. Bu arada, herşeyden önce, kalan yapıtların gerçekten Platon’un olup olmadıkları sorunu ile yapıtların yazılış sıraları sorunu en önemlileridir. 19. yüzyılda başlayan araştırmalar, bu sorunları aydınlatmak için birtakım ölçüler kullamıştır. Bunların arasında en güvenilir olanları, ilkçağın –özellikle Aristoteles’in– tanıklığı ile dil ölçüsüdür. Bu araştırmalara dayanarak Platon’un yapıtları ile bunların felsefesinin gelişme dönemlerindeki yerlerini gösteren tablolardan biri şöyledir:

Gençlik dialogları
Apologia, Kriton, Protagoras, Ion, Lakhes, Politeia I, Lysis, Kharmides, Euthyphron.
Geçit dialogları
Gorgias, Menon, Euthydemos, Küçük Hippias, Kratylos, Büyük Hippias, Menexenos.
Olgunluk dialogları
Symposion, Phaidon, Politeia II-X, Phaidros.
Yaşlılık dialogları
Theaitetos, Parmenides, Sophistes, Politikos, Philebos, Timaios, Kritias, Nomoi.

Platon bir problem düşünürüdür. Elli yıl boyunca düşünüp yazmış, problemlerle didişmiş, bu arada görüşlerini boyuna düzeltip olgunlaştırmıştır. Böyle çalışan bir filozofu anlamak için en doğru yol, gelişmesinin izleri üzerinde yürümeye çalışmak olabilir. Bunun için, Platon’un da, hayatı boyunca düşüncesinin çeşitli dönemlerde geçirdiği gelişmeyi gözden geçirerek, öğretisini anlamayı denemek gerekmektedir.

Platon’un gelişmesindeki ilk dönem, Sokrates’in etkisi altında düşünüp yazdığı dönemdir. Onun için bu dönemine “Sokratesçi Dönem” denir. Sokrates ile tanışması Platon’un hayatında bir dönüm noktası olmuştur. Sokrates’in öğretisi Platon felsefesi için çıkış noktasıdır. Platon felsefeye Sokrates’in anlayışı çerçevesinde girmiş, sonra bunu gittikçe aşarak kendi görüşüne ulaşmıştır. Platon’un yapıtlarına şöyle dışarıdan bir bakıldığında bile, Sokrates’in hep ön planda olduğunu görürüz. Platon’un ilk dialoglarında Sokrates, yaşayış ve düşünüşünün bütün canlılığı ve gerçekliği ile ortadadır. Burada onun söyledikleri, kendi düşünceleridir. Bunları doğrudan doğruya söylememiş olsa bile, kendi düşüncelerine çok yakındır. Burada Platon, henüz sıkı sıkıya Sokrates’in öğrencisidir; bize hocasının görüşlerini anlatmaktadır. Onun için Platon’un bu ilk dialoglarına, “Gençlik Dialogları” yanında “Sokratik Dialoglar” da denir. Platon’un bu ilk dialoglarında büyük hocasının kişiliğini ve düşüncelerini büyük bir sevgi ve saygı ile belirtmeye çalışmak istemesinin pratik bir nedeni de vardır: Bununla Platon Sokrates’i Sofistlere ve onu Sofist sananlara karşı savunmak istemiştir. Bu dialoglar ayrıca, Sokrates’in Sofistlere karşı açmış olduğu savaşımın ileriye götürülmesidir.

Gençlik dialoglarında Platon tam bir Sokratesçidir. Bunlarda Sokrates’in öğretisi gerçeğine uygun biçimiyle gösterilmek istenir, öğretiyi geliştirmek denemesine girişilmez. Bu yazılarında Platon’un sonraki felsefesi için karakteristik olan “idea öğretisi” henüz yoktur. Bir Sokratesçi olarak bu döneminde Platon’u yalnız erdem ve bilgi sorunları ilgilendirir: Erdemin özü ve kavramı, erdemin birliği ve çokluğu, erdemin bilgiye ve öğretilebilmeye olan ilgisi incelediği, çözmeye çalıştığı başlıca sorunlardır. Lakhes dialogunda cesaret, Politeia I’de adalet, Lysis’te dostluk, Kharmides’te ölçülülük, Euthyphron’da dinlilik, Protagoras’ta erdemin bütünü, özellikle de öğretilip öğretilemeyeceği ve birliği sorunu incelenir. Bu gençlik dialoglarının amacı: Ahlakın başlıca sorularını, kavramsal bilgiler olarak oluşturmaktır. Burada kavram belirlemeleri, tanımlar için, Sokrates’te olduğu gibi, tümevarım yöntemi kullanılır: Ortaya konan tanımlar, deneydeki tek tek hallerle denetlenir ve ona göre düzeltilip tamamlanır. Yine Sokrates’te olduğu gibi, ortalıkta dolaşan doğrulukları, yanlışlıkları eleştirilmemiş görüşleri çürütmek esastır. Bütün Sokratik dialogların olumsuz bir sonuçla bittiği görülür: Yanlış, yetersiz tanımlar çürütülünce dialog da sona erer; araştırmada bir çıkmazla karşılaşılmıştır; ele alınan sorunun doğru yanıtı bulunamamıştır. Ama, dikkat edilirse, sorunun yanıtına hiç olmazsa işaret eden birtakım düşüncelerin ortaya konmuş olduğu da görülebilir. Öğreti ve yöntem bakımından tamamıyla Sokratesçi olan bu dialoglarda felsefi inceleme parlak sanatlı sahnelerle süslenmiştir. Burada, hem şair, hem de filozof Platon konuşmaktadır.

Platon’un Sokrates’ten ayrılıp kendi felsefesine doğru ilerlemesi yavaş yavaş olmuştur. Bu ilerleme, birtakım basamaklardan geçerek, sonunda Platon felsefesi için temel bir görüş olan idea öğretisine ulaşır. Ama idea öğretisine ulaşınca da, bu öğreti Platon için kaskatı bir dogma olmamış; hiçbir zaman son, kesin bir biçim kazanmamıştır; problemlerle durmadan uğraşan Platon bu öğretide de birtakım gelişmeler geçirmiştir. Zaten Platon hiçbir konuyu, hiçbir sorunu tek bir dialogunda ele alıp burada sonuna kadar işleyip incelemez. Onun için her sorunun çeşitli görünüşlerini, geçirdiği gelişmeyi, tek bir yapıtında değil de, birkaç yapıtında izleyip bir araya getirebiliriz. Symposion, Phadion, Politeia, Phaidros dialogları idea öğretisi için en önemli olanlarıdır. Bunlarda bu öğreti, en açık, en derlitoplu, en olgun biçimine varmıştır.

Platon’u Sokrates’in öğretisini aşmaya götüren neden, Sofistlerin dünya görüşü ile esaslı bir biçimde tartışmak isteği olmuştur. Sofistlerin dünya görüşü yarara, hazza dayanıyordu. Platon bu anlayışın karşısına, tam bir Sokratesçi olarak, iyi kavramıyla çıkar. Ona göre “iyi”, doğru bir yaşayışın kesin ölçüsü, biricik ereğidir (telos). Gerçek, doğru düzenine (kosmos) ruh, ancak “iyi” ile erişir. Gerçek devlet adamının başlıca işi de, yurttaşlarını “iyi”ye ulaştırmaktır, bunun yollarını bilmektir. Bunu anlamış, gerçekleştirmeye çalışmış, dolayısıyla tam bir filozofa yakışan bir yaşayışın örneğini vermiş olan biricik kimse de, Platon’a göre, Sokrates’tir.

“İyi”ye dayanan, bilgi yolu ile iyi’yi gerçekleştirmiş olan doğru bir yaşayışa böyle kesin olarak bağlanması da, Platon’u yeni bir sorun karşısında bırakmıştır ki, bu sorun da idea öğretisine yol açmıştır. Sokrates’in anladığı gibi yaşamı felsefeye dayatmak ya da erdemle bilgiyi bir tutmak, “doğru”nun araştırılabilmesini, böyle bir olanağın bulunmasını gerektirir. Sofistler bunun olamayacağını söylüyorlardı. Aradığımız şey ya bilinen bir şeydir, ki bunu aramaya gerek yok ya da bilinmeyen bir şeydir, o zaman da bulunan şeyin aranan şey olduğunu nereden bilelim? diyorlardı. Platon bu sorunu, Menon dialogunda, Orphik-Pythagorasçı görüşten edindiği ruhun ölümsüzlüğü düşüncesiyle çözer. Böylece de Sokrates’i aşan ilk adımı atmış olur. Buradaki düşünce şu: Ruh ölümsüzdür ve birçok defa yeryüzüne gelmiştir. Bu arada yeryüzünde ve Hades’te (öbürdünya) bulunan her şeyi görmüştür. Yeryüzünde her şey de birbirine bağlı olduğu için, ruh bunlardan birini görünce, sürekli bir araştırma ile ötekilerini de bulabilir ve anımsayabilir. Ruhta doğru tasavvurlar, önce, bilinçsiz bir halde bulunurlar; bunlar, ilkin, bir rüya gibi kımıldanırlar; uygun sorular ve araştırmalarla sonunda aydınlık bir bilgi haline gelirler. Buna göre: Öğrenmek, eskiden bilinmiş bir şeyi yeniden hatırlamaktan, anımsamaktan başka bir şey değildir. Bu anlayış ile Platon, felsefesinin iki ana görüşünü de elde etmiş, belirtmiş oluyordu: Ruhta bilinçsiz bir halde bulunan doğuştan tasavvurların olduğu görüşü, bir de doğru sanı ile bilgi arasındaki karşıtlık. Doğru sanı sallantılı ve süreksizdir, bilgi ise bir temele, bir nedene bağlanmakla, dayatılmakla sağlam ve sürekli olur. Bilinmeyen bir şeyin aranabileceğini, Sokrates, Menon dialogunda hiç matematik bilmeyen bir köleye, ustaca sorular sorarak bir geometri problemini çözdürmekle tanıtlar.

Bu görüşü ile Platon araştırmanın olabilirliğini, dolayısıyla da felsefenin de olabileceğini ortaya koymuş oluyordu. Ancak, felsefenin olabilmesi, Sokrates’in savı, yani erdemin bilgi ile aynı şey olduğunu söyleyen savı doğru ise bir anlam kazanabilir. Onun için Platon Menon dialogunda bu sorunu matematiğin varsayım yöntemi ile inceler: Çıkış noktası olarak bir varsayımı alır; bundan çıkabilecek sonuçları geliştirir; sonra da bu sonuçların durumundan varsayımın doğru olup olmadığını çıkarır. Bununla da Platon, bütün felsefesi için büyük önemi olan yeni bir yöntem elde etmiş oluyordu. Bilgi ile aynı olan felsefi erdem yanında, bir de doğru sanıya dayanan bir basbayağı erdem vardır. Bilgiye dayanan felsefi erdem de basbayağı erdemden pek üstündür; biri asıl şey, öteki de onun gölgesi gibidir.

Doğru sanı ile bilgi arasındaki dolayısıyla bunlara dayanan sıradan erdem ile felsefi erdem arasındaki bu ayırma yeni bir gelişmeye yol açmıştır. Gerek Herakleitos’un, gerekse Elealıların felsefesini yakından tanıyan Platon, sağlam bir bilginin hiçbir zaman sallantılı bir temel üzerinde kurulamayacağını anlamıştır. Ruhun ölümsüzlüğü düşüncesinden çıkan sonuç böyle bir durum yaratmıştı: Ruhun bu dünyadaki eski bir varlığında gördüklerinden anımsadıkları, ancak sallantılı tasavvurlar olabilir. Doğru sanıyı bir bilgi haline getirecek temel de, dolayısıyla, bu gibi anımsama tasavvurlarında bulunamazdı. Bu düşüncelerden şimdi yeni bir sorun, bilginin temeli problemi ortaya çıkmıştı.

Platon bu sorunu, Sokrates’in kavram felsefesinden kalkarak çözmeye çalışmıştır. Sokrates bilgiyi, eldeki objenin kavramını belirlemeye çalışarak temellendirmeyi denemişti. Platon Sokrates’in bu görüşünü en kesin biçimiyle ele alır, bunu Elialıların bilgi ve varlık arasında bir bağlılaşma olduğunu ileri süren savlarına öyle bağlar ki, kavramlar birer gerçek, birer dayantı olurlar; bu dünyadaki nesneler yanında kendi başlarına bir dünya kurarlar, kendi içlerinde ayrı bir dünya olurlar. Şimdi iki ayrı bilme çeşidini (doğru sanı ile bilgi) karşılayan iki ayrı dünya da ayırt edilmiş oluyordu: Bir yanda asıl gerçeğin dünyası var -ideaların dünyası bu; bilgi’nin konusu olan bu dünya. Öbür yanda da relatif gerçeğin dünyası var –bu da meydana gelen ve yok olan nesnelerin dünyası; doğru sanının konusu olan dünya bu. İdea birliktir, bölünemez, öncesiz-sonrasız olarak kendi kendisine eşttir. Duyumlanan tek tek nesneler ise, Herakleitos’un “akış”ındaki gibi, boyuna meydana gelir; değişir ve yok olurlar. Platon felsefesinin bilgi anlayışından doğan ana metafizik düşüncesi, böylece, iki dünyanın ayırt edilmesine dayanmaktadır. Bu dünyalardan biri varolanı ve hiç oluş halinde olmayanı, öteki ise hep oluş halinde olup hiçbir zaman varolmayanı içine alır. Birincisi akıl bilgisinin, ikincisi de doğru sanının konusudur. Buna göre: Duyularla algılanan cisimlerin karşısında cisimsel olmayan idealar vardır. Bunlar, uzayın ya da cisimler dünyasının hiçbir yerinde bulunmaz; kendi başlarınadırlar; duyularla değil, düşünme ile kavranırlar; düşünülen, akılla kavranılan bir dünya meydana getirirler. İşte, felsefi erdemin koşulu olan gerçek bilginin temeli, kökü ancak bu idealar dünyasında bulunabilir. Bu düşünceler ahlaki bir motif yüzünden ortaya kondukları için de, buradaki idealar da hep ahlak kavramlarıdır.

Platon’un böylece beliren metafizik görüşü, onun şimdiye kadarki felsefesinde gerek biçim, gerek içerik bakımından esaslı değişikliklere yol açmıştır. Felsefesinde şimdi idea öğretisi önemli bir yer aldığından, artık Platon, erdem bilgisi için zorunlu bir temel olan “ruhun ölmezliği” düşüncesini bundan böyle geleneğin öğrettiği gibi bırakamazdı, bunu temellendirmeyi denemesi de gerekiyordu. Ruhun bundan önceki varlıklarında bu dünyada ve Hades’te bulunmuş olduğu düşüncesi de yetişmezdi; şimdi ruhun idealar dünyasına geçirilmesi, kökünün burada olduğunun belirtilmesi de gerekliydi. Ruh, Platon’a göre, aslında idealar dünyasında bulunuyordu, buradan sonra yeryüzüne inmiştir. Bundan dolayı da, ruhun iyiliği ile kötülüğünün kökünü dışarıda değil de, ruhun kendisinde, kendi içinde aramalıdır. Ruhu Platon üç kısma bölüyor: Ruhun idealara yönelmiş olan, güdücü, akıllı bir kısmı ile iki tane de isteyen, duyusal yönü vardır. Bu sonunculardan bir tanesi akla uyarak soylu, güçlü istençli eyleme, öteki de akla karşı gelerek bayağı, maddi duyusal isteklere, iştaha götürür. Bundan dolayı, Tanrısal dünyada ruhu ideaları görmekten alıkoymuş, onun yeryüzüne düşerek bir vücutla birleşmesine, böylece ruhla bedenden kurulmuş insanın meydana gelmesine yol açmıştır.

Bu yolla meydana gelen insana düşen ödev de, ruhunun asıl yurduna yeniden kavuşması, dönmesi için gereğini yapmaktır. Bu da ideaları bilmekle olabilir. Buradaki bilgi de yine bir anımsamadır. Ama ideaları objektif olarak bilmenin olanağı vardır: Çünkü bu yeryüzü dünyası idealar dünyasına benzer; çünkü buradaki bütün varlıklar idealardan pay almışlardır. Anımsamanın nasıl oluştuğu üzerindeki düşünmeleri de, Platon’u eros (sevgi) kavramına götürmüştür. Eros kavramı, idea öğretisinin ilk tasarısı için çok karakteristik bir kavramdır. Platon’a göre, insanın çok özel bir yetisi var: İnsan birçok algıları bir kavram halinde toplayabiliyor. Objektif olarak görüldüğünde, bu yeti, insan ruhunun bir zamanlar idealar dünyasında görmüş olduğu ideaları anımsamasından başka bir şey değildir. İnsandaki bu yeti de kendini en kolaylıkla “güzel”de gösterir. “Güzel” zaten idealar dünyasında her şeyin üstünde parlar; yeryüzünde de en ışıltılı olan, en göze çarpan odur; duyuların en açık olarak kavrandığı “güzel”dir, güzeli severiz, güzel bizi çeker. Platon’un deyişiyle: Eros güzele yönelir, ilgisi güzeledir. Eros doğru olarak yönetilirse insanda felsefi bir coşu uyandırır, bu coşu de bize güzel ideasını hatırlatır, anımsama yolu ile ideaları görmeye vardırır. Platon, burada şair yönü ile, güzele duyulan sevgiden doğan coşuyu ideaların bilgisine götüren yol olarak gösteriyor. Bu anlayışında mistik bir renk de var. Ancak, buradaki ideaları görme, coşup kendinden geçme ile elde edilen bir görüş değil, ruhta uyuklamakta olan ideaların ani olarak bir parlamasıdır –bu da akılla, düşünme ile hazırlanır.

Platon idea öğretisinin bu anlayışıyla, önceleri de gözden geçirdiği birtakım sorunları şimdi yeniden ele alır. Bu arada başlıca dostluk, hitabet ve siyaset sanatı sorunlarını yeni açıdan inceler. Bu sorunlar da, ona göre, ancak felsefe ile çözülebilir. Bundan dolayı insan için felsefe ile uğraşmaktan daha önemli bir şey olamaz. Çünkü gerçek dostluk, felsefe sevgisi (eros) ile ruhları tutuşmuş kimselerin bir araya gelip felsefe yapmalarından başka bir şey değildir. Gerçek söz söyleme sanatı da ruhun sözlerle güdümüdür. Bunun için ele alınan konuların gerçek özünü bilmek gereklidir. Ayrıca açık ve çelişiksiz konuşabilmek için dialektiki, bunun kuramlarını kurma ve sınıflama bölümlerini bilmeli; sözlerin iyi yemişler vermesi isteniyorsa, insan ruhunun kuruluşunu, çeşitli yapılarını kavramış olmalı. Nihayet: ödevi insanları, doğal amaçları olan mutluluğa ulaştırmak olan devlet yönetimi sanatı da felsefesiz olamaz; çünkü yanlız felsefe, neyin insanları gerçekten mutlu yapacağını gösterebilir.

Bu döneminde Platon’un bütün ilgisi ahlak sorunlarına yönelmiştir. Sofistlerle savaşırken, insanın doğal amacı olan mutluluğu sağlayacak yaşama biçimini, bunun ne olduğunu arıyordu. Yalnız Platon bu problemde tek kişiyi değil de, devlet çerçevesinde biraraya gelmiş olan toplumu göz önünde bulundurur. Nasıl duyularla kavranan tek tek nesnelerden çok kavrama (ideaya) değer veriyorsa, bunun gibi ahlakta da birey idealinden çok cins idealine yönelir, yetkin insanı değil de yetkin toplumu anlatır. Tek kişinin değil, toplumun mutluluğunu göz önünde bulundurup araştırır. Bu mutluluğa da en eksiksiz olarak devlette erişilir. Bundan dolayı Platon’un ahlakı ideal devlet öğretisinde bütünlenir.

Platon’un erdem öğretisi ile devlet öğretisinde, ruhun üç parçalı olduğu görüşünün önemli bir yeri vardır. Gençlik dialoglarında Platon, Sokrates gibi, tek tek erdemleri bilgiye bağlamaya çalışıyordu. Sonraları ise ayrı ayrı erdemleri tek başlarına gözden geçirmiş, bunların aralarındaki sınırları çizmek istemiştir; ama bunu yaparken erdemlerin birliği ve akılla ilgili oldukları anlayışına pek bağlı kalmıştır. Ancak, gerçek hayatı görüp anlaması, onu, insanların büyük kısmının o ana erdemi, bütün erdemlerin kendisinde birleştiği gerçek bilgiye dayanan o erdemi, yani felsefi erdemi hiçbir zaman edinemeyecekleri düşüncesine vardırmıştır. Platon’un ünlü sözü: Yığın hiçbir zaman filozof olmayacaktır. Ona göre insanların çoğunda, para kazanmayı, maddi hazları amaç bilen ruhun aşağı itkileri egemendir; ancak bu itkilere karşı durabilen az sayıda insanda şeref duygusu ağır basar ve ancak bir avuç insan nesneleri düşünce ile kavramak, eylemi akla dayatmak, kısaca felsefi bir hayat yaşamak gereksinmesi duyar. Kendilerinde ruhun üç bölümünden biri ya da öteki ağır bastığına göre, Platon insanları üç kategoriye ayırıyor: Zenginliği sevenler, şerefi sevenler, bilgiyi sevenler. Bu üç değerden birine ulaşmayı istemelerinin ölçüsüne göre üç insan tipi meydana gelir. Bunlar da, ancak devlet içinde tam anlamlarını kazanacaklardır.

Erdemlerin de gerçek değerleri devlet çerçevesinde ortaya çıkacaktır. Platon’a göre devleti kurduran doğal neden, hiçbir insanın kendi kendine yetememesi, bu yüzden de bir sürü gereksemeleri gidermek için başkalarının yardımına muhtaç olmasıdır. Onun için devletin her yerde ödevi şudur: İnsanların ortaklaşa yaşamalarını, bunlara mutluluk sağlayacak şekilde düzenlemek. Bu ödev de ancak, topluluk hayatı ahlak ilkelerine göre düzenlenirse gerçekleşebilir. İnsanın ruhunda nasıl üç ayrı bölüm varsa, devlet de bunun gibi üç ayrı bölümden kurulmuştur: Ruhsal itkilere karşılık olan besleyenler takımı, iradeye karşılık olan koruyanlar takımı, akla karşılık olan öğretenler takımından. İştahlarından doğan bir kaygı ile günlük gereksinmelerin ardından koşan yurttaşların büyük çoğunluğu, topluluk hayatının maddi temellerini sağlar; koruyucular dışarıya karşı düşmana savunma ile, içeriye karşı da kanunların yürütülmesini sağlamakla devletin varlığını korurlar, yöneticiler ise bilgileriyle, geniş görüşleriyle kanunları koyarlar, devleti yönetecek ilkeleri bulup belirtirler. Bütün devletin olgunluğu da ona erdemler sağlar; bunlar da: Bilgelik, cesaret, ölçülülük ve adalettir. Yöneticilerin özel erdemi bilgeliktir. Cesaret, koruyucuların özel erdemidir. Ölçülülük ile adalet ise belli bir takımın erdemi değildir, bunların herkeste bulunması gerekir. Ölçülülük: herkesin yönetenlerin en iyiler olması, bunların dışında kalanların ise yönetilmeleri gerektiği düşüncesinde birleşmesidir. Adalet de: her takımın kendine düşen ödevi gerçekleştirmesi demektir. Ölçülülük yığının erdemi değildir, en aşağı tabakaların, kendine göre bir erdemi yoktur. Onun için Platon, ölçülülük ile adalete sosyal erdemler diyor.

Platon’un ideal devletinin yasası, tam bir aristokrasidir, en iyilerin, yani bilgililerin, erdemlilerin başta bulunmasını isteyen bir devlet biçimidir. Bu devlette kanunların konulması, topluluk hayatının düzenlenmesi işi filozoflara, bilge kişilere verilmiştir. “Başa filozoflar geçmez, ya da baştakiler felsefe yapmazsa, insanlığın acıları sona ermeyecektir.” (Politeia). Filozofların buyurduklarını pratikte yürütmek, böylece de devleti içeriye ve dışarıya karşı gerçekleştirmek ve yaşatmak koruyucuların ödevidir. Geniş yığına düşen ödev ise, çalışmak ve itaat etmektir.

Devlet öğretisinde Platon halkı kendi haline bırakıyor. Bu takımın ana itkisi kazanca yönelmiştir; yığın çalışması ile devlet hayatının maddi temelini sağlar, bekçilerin kendisini yönetmesine boyun eğer. Bekçilerin hayatı ise, tam tersine, ta doğdukları günden başlayarak devletçe düzenlenecektir. Bundan dolayı Platon, bu takımdan olanların evlenmelerini bile kendilerine bırakmaz. Gelecek kuşakların sağlam olmaları için, elverişli çiftleri devletin başındakiler seçeceklerdir. Gençlerin yetiştirilmesi işini de, her bakımdan devlet eline alacaktır. Gençler bedence, ruhça, iki bakımdan da eşit değerde yetiştirilecektir. Ruh eğitimi mythosların anlatılmasından başlayarak şiir ve musikiye yükselecektir. Şiir ve musiki, yetişenlerin ruhunda güzel sevgisini uyandırmak içindir. “Güzel sevgisi”, Platon için, her türlü yüksek çabanın, her yüksek ölçüde bir yetişmenin başlıca koşuludur. Ama bundan sonraki eğitim için Platon, şimdiye kadarki düşüncelerinden ayrılan bir görüşü ileri sürer: Bir yaştan sonra bir matematik-lojik eğitimi geçirilecektir. Oysa Platon’un bundan önceki dialoglarında estetik eğitimi esastı. Felsefeyi siyasi eğitimin temeli yapmak denemesi, Platon’u, şimdiye kadar ideaların bilgisine götüren yol olan estetik yöntem yerine daha objektif bir yöntem koymaya götürmüştür. İdealara vardıran yol, artık, bu dünyanın güzelliklerine çevrilmek değil, ruhun elden geldiğince bunlardan uzaklaşarak kendisine, kendi salt düşüncesine dönmesidir, kendi içine kapanmasıdır. Estetik yerine şimdi matematik geçmiştir. Matematik, ruhu duyulur olandan uzaklaştırıp ona salt düşünme yeteneğini kazandıran bilimdir. Ruh ideaları özler, bu özleyiş de ancak öbür dünyada tam olarak giderilebilir. Onun için, Platon’a göre, filozofun hayatı, ölüme ulaşmayı göz önünde bulunduran bir yaşayıştır; bu hayat, maddi-duyusal varlığın izlerinden ruhun kendini temizlemesidir. Beden ruh için bir hapishanedir; bu hapishaneden ruh kendisini ancak bilgi ve erdem ile kurtarabilir.

Dini bir renk taşıyan bu ruh anlayışının kökleri orphik-pythagorasçı öğretidir. Platon bu öğretinin ana tasavvurlarını benimsemiş, bunları bilimsel olarak temellendirmeye ve idea öğretisinin çerçevesi içine yerleştirmeye çalışmıştır. Bu arada da özellikle ruhun ölümsüzlüğü üzernde durmuştur: Anımsama ruhun önceden de var olduğunun bir kanıtıdır; bileşik olmayıp yalınç olması da ruhun ölümden sonra da var olacağını gösterir. Bu bakımdan ruh, öncesiz-sonrasız olan idealara benzer.

Ruhun ölümsüzlüğünü tanıtlama çerçevesi içinde Platon, doğa problemini de ele alır. Burada idea öğretisi yeni bir gelişme geçirir. Doğa sorunu dolayısıyla Platon bir dünya görüşüne varmaya çalışmıştır. Burada da kendisine yine ahlak ilgileri yol göstermiştir. Platon’un doğayı açıklarken ideali, Anaxagoras’ın teleolojik görüşünü sonuna kadar götürmektir. Doğada bütün olup bitenler bir ereğe yönelmiştir. Her şeyin gerçek nedeni Nous’tur. Nous her şeyi “iyi”ye, her şey için “en iyi olan”a göre düzenler. Bu düşünceler idea öğretisinde de bir değişikliğe yol açmıştır. “Güzel” yerine artık “İyi” ön plana geçmiştir. Bundan böyle, her şey için “en iyi olan” bütün ideaların üstünde yer alır. Şimdiye kadar, kendi aralarında düzenleşmiş diye düşünülen idealar, artık aralarında aşağıdan yukarıya doğru sıralanırlar; bir takımı altta, bir takımı üstte yer alır. Bu sıralamanın en üstünde, bunun bir tacı olarak, “iyi ideası” bulunur. İyi ideası, her şey için “en iyi olan”ın ideası, bütün varlık ve oluşun en yüksek ilkesidir; bu niteliği ile o her şeyin üstündedir.

İdeaların sıradüzeni de ancak dialektik bir inceleme ile kavranabilir. Matematik bu inceleme için bir hazırlanmadır. Matematik, varsayımlardan kalkıp sonuçlara doğru aşağıya iner, bu arada duyularla algılanabileni salt düşüncenin yansısı olarak kullanır. Dialektik inceleme ise, matematiğin tersine olarak, doğru bilgiye ulaştıracak bir köprü olan varsayımları çıkış noktası olarak aldıktan sonra bunlardan yukarıya doğru, ilkeye doğru yükselir. Sonra, buradan salt düşünce, içine hiç duyum karıştırılmamış düşünce yolu ile kavramları ayırt ederek yeniden aşağıya iner.

Bu yüzden Platon, edebiyat ve musiki öğretiminin matematikle bütünlenmesini, ama ileri yaşlarda, iyi ideasına ulaştıracak bilgi kolu olan felsefe ile uğraşılmasını ister. Çünkü ancak iyi ideasını kavramış olan kimsenin eylemi doğru,hakka uygun olabilir; ancak böyle bir kimse bu yeryüzündeki bağlantıları idealar dünyasının örneğine göre düzenleyebilir. Devletin başına geçecekler için tasarlanan bu eğitim, bir ayıklamaya da dayanmaktadır: Artık gelişmeye yeteneği olmayanlar en yüksek yerlere kadar çıkamayacaklar, bunlar savaşçılar ve memurlar katının çeşitli basamaklarında yer alacaklardır. Bu elemenin sonunda geriye kalacak bir avuç gerçek seçkin ise devletin yüksek yöneticileri olacaklardır. Bunlar zaman zaman devletin yönetimiyle, zaman zaman da bilimin gelişmesiyle uğraşacaklardır. Yöneticilerle savaşçılar büyük bir aile gibidirler: Kendi aileleri, özel mülkleri yoktur; kadın, çocuk ve malda ortaktırlar; ihtiyaçları da devlet tarafından sağlanır.

Devlet Platon’a göre, toplum için bir eğitim kurumudur: Bu eğitimin yüksek ereği, insanı duygusal yaşayıştan duyulurüstü bir yaşayışa yükseltmek, bu dünyadaki yaşamada Tanrısal yaşamaya hazırlamaktır. İdeal devlette göz önünde bulundurulan, tamamıyla ahlaki bir idealdir. Bu devlet insanın bütün hayatını kavrayacaktır. Onun için, yalnız bilim ve eğitimi değil, sanat ve dini de devlet düzenleyecektir. İdeal devlette ancak idealara, özellikle de iyi ideasına yönelmiş olan sanata yer vardır.

İdea öğretisinin baştan beri olmuş bitmiş, hazır bir şema olmadığını, Platon’un, karşısına çıkan problemler, güçlükler, yeni durumlar dolayısıyla bu öğretide zaman zaman değişiklikler yaptığını gördük. Nitekim son olarak gözden geçirilen devlet anlayışında ideaların bilgisi, devletin başında bulunacakların yetiştirilmelerinin temeli yapılmıştır. Oysa bundan önceki dialoglarında idealar bir coşu konusu idiler. Şimdi ise bir eğitim idealinin objektif dayanakları olmuşlardır. Devletin başında bulunacak filozofların yetiştirilmesinde ana bilgi kolu dialektiktir. Dialektik de, ideaları ve bunların birbirleriyle ilgilerini görüp kavrayan düşünme işlemlerinin bütünüdür. Burada da birtakım sorunlar çıkmıştır. Bu sorunların başlıcalarını, bunları çözme denemelerini, bu yüzden idea öğretisinin geçirdiği gelişmeyi ana çizgileriyle görmeye çalışalım. Bu sorunlardan ilki: Hangi kavramlar idea sayılacaktır? İdea öğretisinin ilk taslağına ahlaki motifler şekil kazandırmışlardı. Onun için burada başlıca ahlak idealarını, bunların yanı sıra da estetik ideaları bulmuştur: “İyinin kendisi”, “güzelin kendisi” vb. ideaları. Ama Platon’da idealar başlı başına birer varlık haline getirilmiş cins kavramlarıdır. Algılanan nesnelerin ortak yönlerinden çıkarılmış adlandırmalar olan cins kavramları ise pek çoktur. Böyle olunca da ne kadar cins kavramı varsa, o kadar da idea olacaktır. İdea öğretisini işleyen ilk dialoglarda, idealar dünyası ahlaki-estetik nitelikte idi. Bu ilk dönemde idealar dünyası, içindekiler bakımından, tamamıyla yüksek değerli bir dünyadır. Ancak, doğa sorunu ile karşılaşınca Platon, oluş içinde bulunan duyu dünyasının temel formlarını aramış, bu temelleri yine duyularüstü dünyada, yani idealar dünyasında bulmuştur. Bu yüzden de ideaların başlangıçtaki kadrosunu genişletmek zorunda kalmıştır.

Bu çerçevede ortaya çıkan ikinci problem de: Duyusal nesnelerin idealarına olan ilgileridir. Duyulur dünyadaki nesneler, nasıl oluyor da duyulurüstü bir dünya ile, buradaki idea denilen gerçek varlıklarla bir bağlantı kurabiliyorlar? Bu bağlantıyı Platon, önce, “pay alma”, “katılma” ya da “bulunma” kavramlarıyla açıklamıştı. Nesneler bakımından görüldüğünde bu bağlantı bir pay alma, bir katılmadır. İdea, birliği olan, kendi kendisiyle hep aynı kalan şeydir. Buna karşılık, meydana gelen, boyuna değişip yok olan nesneler idealardan ancak pay alırlar ve ancak ideaya, bu gerçek varlığa katılmaları, bundan pay almaları yüzünden belli bir şey olurlar. İdealar bakımından görüldüğünde ise, bağlantı bir bulunmadır: İdea tek nesneye girer, onda bulunmasıyla nesneye varlığını, niteliklerini, ölçü ve orantılarını kazandırır. Buna göre duyusal nesnelerdeki değişiklikler ideaların gelip-gitmesinden ileri gelir. Bu gelip-gitmesinde idea tek nesnede bazen bulunur, bazen de onu bırakır.

Bağlantı sorununda başlangıçtaki durum bu idi. Şimdi doğa sorunu ile karşılaşıp da idea öğretisinde değişiklik yapınca, Platon bu görüşünü de bırakmıştır: İdealar artık nesnelerin ilk örnekleridir. Evrensel Akıl ya da Tanrı bu ilk örneklere bakarak yeryüzündeki nesneleri yaratmıştır. Şimdi “pay alma” ya da “bulunma” yerine “yansılama” geçmiştir: İdealar ilk örneklerdir; yeryüzündeki oluş içinde bulunan nesneler, duyusal varlıklar da bunların yansıları, kopyaları, resimleridir.

Platon doğa felsefesi ile ilgili ilk düşüncelerini Phaidon dialogunda geliştirmişti. Ama burada asıl konusu “ruhun ölmezliği” idi, doğa sorununa dolayısıyla dokunmuştu. Oysa Timaios dialogunda bu problemi doğrudan doğruya ve bir bütün olarak ele alır, bu arada ahlaki-siyasi düşüncelerini de değerlendirerek bir dünya görüşüne, dünya üzerinde toplu bir bakışa varmaya çalışır. Ancak, doğa bilgisi, Platon için, dialektik gibi kesin bir bilgi değildir. Gerçi idealar, bunların içinde de özellikle “iyi ideası” duyulur dünyanın “nedeni”dir; ama duyularla kavranılan dünya, yine de oluşun ve bozuluşun alanıdır. Bunun için de, hiçbir zaman, dialektik bilginin, öncesiz-sonrasız olan ve hep kendi kendilerine eşit kalan idealara yönelmiş bu gerçek bilginin konusu olamaz. İşte doğa sorununu bu anlayışla ele alan Platon, Timaios’un daha başlarında açık olarak: “Meydana gelen ve yok olan nesneler için gerçek bilgi olamaz, bunlar için ancak bir inanç, bir kanı, inanılabilecek bir görüş olabilir” diyor. Dolayısıyla, ancak olasılık niteliğini taşıyan doğa bilimi, gerçek varlığı kesin olarak kavrayan idea öğretisinden, bilgi değeri bakımından, çok aşağıdadır. Doğa, oluş halinde bir dünya olduğu için, öncesiz değildir, meydana gelmiştir; ona Demiourgos biçim kazandırmıştı. Demiourgos, bir ereğe göre oluşturan, etkiyen bir güçtür. O, iyidir, iyiliğinden dünyayı yaratmıştır; idealara, bu salt kılıklara bakarak, bunları örnek alarak dünyayı oluşturmuştur. Onun için, dünya en etkin, en iyi, en güzel dünyadır ve Tanrısal Aklın (Nous), “iyi’nin kendisinin” ürünü olarak biricik bir dünyadır. Bu anlayışta Demiourgos, “iyi ideası” ile aynı şey olmaktadır. Platon’un daha Politeia (Devlet) dialogunda bütün gerçek varlıkların en üstüne yükseltmiş olduğu “iyi ideası” (=Tanrı, Nous), hem ideaların hem de duyulur dünyanın yaratıcısıdır. Timaios’un sonunda Platon, tek bir dünyanın olduğunu, bunun da yetkin bir dünya olduğunu ayrıca belirtir. İyi ideası kendisini biçimlendirdiği için dünya eksiksizdir, yetkindir. Birçok dünyanın değil de, tek bir dünyanın olduğu düşüncesi de Demokritos’a karşı bir polemiktir. Çünkü Demokritos’a göre, başlangıçtaki kaos içinden, şurada burada birtakım çevrinti hareketleri doğmuş, bunların her birinden de ayrı dünyalar meydana gelmiştir. Oysa, Platon’a göre, düzenleyici Tanrı ancak tek bir yetkin dünya yaratmıştır. Duyulur dünyanın “nedeni” idealardır ama, bu dünya idealara tastamam uygun değildir, ancak olabildiği kadar uygundur. Bu da, duyu dünyasının başka bir ilkeye dayanması yüzündendir. Bu ilke de uzaydır. Tanrı duyu dünyasını uzayın içinde oluşturmuştur. Uzay, ne düşünce ne de duyularla bilinebilir, dolayısıyla ne bir kavram ne de bir algıdır, ne bir idea ne de bir duyu nesnesidir. Uzay olmasaydı gerçek varlık görünemezdi; çünkü idealar duyu nesneleri olarak kopya edilemezdi. “Uzay, dünya sürecinin içinde geçtiği, bütün cisimsel formlara bürünen, her nesneye yatak olan şeydir”. Nous’un, bu asıl nedenin yanında, uzay “ikinci neden”dir. Uzay Tanrı’nın bir ereğe göre çalışmasını bozmaz, ama ona belli sınırlar koyar, bu yüzden evrenin oluşmasında onun da payı vardır. Platon atomcuların boş uzayını kabul etmez; onda uzay, Demiourgos’un hazır bulup oluşturduğu şekilsiz ilk maddedir. Evren yetkin olunca, aklı ve ruhu da olacaktır.Demiourgos kosmosu yaratırken, ilk olarak ruhunu oluşturmuştur. Bu ruh, hem evreni hareket ettiren ilkedir hem de onun egemenidir; hem onun içindedir hem de onu çevreler; bütün sayılar ve ölçü oranları onun içindir, evrenin matematik biçiminin kendisidir o. Demiourgos evreni uyumlu oranlara bölmüştür. Burada büyük değeri olan ana düşünce: evrenin matematik bir düzeni olduğu düşüncesidir.

Hayatının son yıllarında Platon’un yine ahlak sorunlarına döndüğünü görüyoruz. Philebos adlı dialogunda yine: Yaşamanın ereği nedir? En yüksek değer nedir? Sorusunu ele alır. Eskiden buna Platon: “Ruhun yetkinliği, kendi kendisine yetmesi, ereğini kendi içinde aramasıdır” diye cevap vermişti. Şimdi bu astetik tutumdan (dünyaya sırtını çevirmek, dünyadan elini eteğini çekmekten) oldukça uzaklaşır. Bu arada, ahlaklı bir yaşayışın ancak insanı mutlu yapabileceği düşüncesine bağlı kalır. Esasta gerçek mutluluğu yine ruhun en yüksek olgunluğunda bulur, çünkü ancak bu yetkinlik sayesinde ruh idealardan pay alabilir; bundan dolayı yararcı ahlakın gerçek mutluluğa ulaştırmayacağına yine inanır. Ama, şimdi ruha gerçek, değerli sevinçler sağlayan haz çeşitlerine de değer vermektedir. Gerçi, duyusal hazzı erek bilme ile yine şiddetle savaşır; ama hazzı büsbütün ortadan kaldırmak isteminin de insanın özüne aykırı olduğunu artık kabul eder; duyu hazlarının hepsi değersiz değildir, temiz, acı vermeyen hazlar da vardır. Anlayışındaki bu değişiklik yüzünden Platon, gerçek mutluluğu ancak bilgili olmada bulmak isteyen görüşle de savaşır: Doğrusu, bilgi ile hazzı birleştirebilmiş olan yaşayıştır.

En son eseri olan Nomoi’de (Yasalar) Platon devlet problemini yeniden ele alır. Bundan önceki devlet öğretisinin ana yapıtı Politeia ile karşılaştırılırsa, Nomoi’deki tutumun da oldukça realist olduğu görülür. Uzun bir hayatın görgüleri Platon’a çok şeyler öğretmiştir. Bunların arasında Syrakusa Sarayındaki başarısız kalmış reform denemelerinin de belki büyük yeri var. Bu dünyada aklın ve iyinin gücüne, bunların egemen olacağına Platon artık eskisi kadar inanmıyor; haz ile acının insan için daha zorlu güdüler olduğunu anlamıştır, artık insanların mutluluğunu sağlamak için eskiden düşündüklerinden başka araçlar gerektiğine inanmaktadır. Bu döneminde Pythagorasçı felsefenin etkisi büsbütün artmıştır, bu felsefenin dini karakterikendini büsbütün belli etmeye başlamıştır: Dünyanın gerçek sahibi Tanrı’dır; Tanrı’nın bu dünyayı olgunluğa götüren bir planı vardır; insan Tanrı’ya inanmasıyla erdemli olmak için bir dayanak elde etmiş olur. Teorik bakımdan Platon; yine de Politeia’daki ideal devletini en iyi bulmaktadır. Ama, devleti için düşündüğü birçok şeyin gerçekleşemeyeceğini bu arada anladığı için, bunlardan vazgeçer. Şimdi, mutlak olarak değil de, ancak relatif olarak en iyi olan devleti tasarlar. Bu devlette artık en iyi, en bilgili kişiler değil, yasa egemendir. Bu devletin yöneticileri yasanın üstünde değil, yasa onların üstündedir. Yeni devletin şekli de Politeia’dakinden başkadır: Orada aristokratik bir monarşi düşünülmüştü, Nomoi’de ise monarşi ile demokrasinin karışığı bir devlet şekli tasaralnır. Oradaki bilgilerin egemenliği yerine burada memurların bir sıra düzeni, felsefe yerine de töreler ile yasalar konur. Bu devletin sosyal yapısı da “ideal devlet”inkinden başka türlüdür: Yeni devlette kadın ve mal ortaklığı kalmıştır, evlenme ile özel mülkiyet yeniden kabul edilmiştir. Yalnız, toprak devletin malı olacak, yurttaşlar, ihtiyaçlarına göre, bundan yararlanacaklardır. Nüfusunun sayısı en çok 5040 kişi olacak olan bu devlet dışarıya karşı tamamen kapalıdır: İhracat ve dışarıya seyahat yasaktır. Bu gibi kişinin özgürlüğüne ve iktisadi hayata karışan bir sürü kurallar ve yasalarla Platon, relatif olarak mutluluğa erişmiş, düzenli bir çiftçi devleti kurabileceğine inanıyor. Nomoi’de, devletin her alanında olduğu gibi, devletin yöneteceklerin yetiştirilmesinde de din büyük yer alır. Bunlardaki dini inanç, temellendirilmiş bir bilgi haline getirilecektir. Bunun için yöneticiler, her şeyden önce, matematik bilimler, bunların arasında da özellikle stronomi öğreneceklerdir. Bundan başka baştakiler, koymuş oldukları birçok yasayı hep bir ereğe, devletin iyiliğine yöneltmeyi bileceklerdir; bunun için de çokluk içinde birliği kavramayı öğreneceklerdir; bu da dialektik ile olur. Ama bu arada idea öğretisi, göze çarpacak gibi ikinci planda kalır; matematik bu öğretinin yerini almasa bile, pek ağır basar. Matematiğin gittikçe önem kazanması, zaten, Platon felsefesinin son döneminin ana özelliklerinden biridir. Bu gelişmede idealar da, matematik varlıklar gibi bir şey olmuşlardır.

Akademia’sındaki çalışmaları Platon’un, hemen hemen 40 yıl sürmüştür. Bu uzun zaman içinde Akademia’dan birçok değerli insan yetişmiştir. Bunlar, Platon’un idealist dünya görüşünü Yunan kültür hayatının ilgileri ve ampirik bilimlerle uzlaştırmaya çalışmışlar, ama anılmaya değer bir başarı elde edememişlerdir. Bunlardan yalnız bir tanesini ayırmak gerek: Aristoteles. Platon öldükten sonra Akademia’da kalmayıp kendi okulunu kuran Aristoteles, kendisine kadarki Yunan felsefesini büyük bir sistem içinde toplayarak bu gelişmeyi en son olgunluğuna ulaştıracak, Yunan felsefesi onda doruğuna erişecektir.

1- TABİATÇILIK ALEYHTARI TARİHSELCİLİK DOKTRİNLERİ
Sosyolojik kanunlar, yahut sosyal hayatın kanunları, yer ve zamana göre değişirler. Tarihselcilik, düzenli olarak tekrarlanışları gözlemlenebilen bir çok tipik sosyal şartlar olduğunu kabul etmesine rağmen sosyal hayatta görülebilen düzenliliklerin, fiziksel dünyanın değişmez düzenlilikleri karakterinde olduklarını reddeder. Çünkü onlar tarihe ve kültürdeki farklılıklara dayanırlar onlar belirli bir tarihi duruma dayanırlar.
Tarihselcilik, sosyal kanunların tarihi göreliliğinin, fizik kanunlarının çoğunu sosyolojiye uygulanamaz hale getirdiğini iddia eder. Bu görüşün üzerine dayandığı tipik tarihselci argümanlar genelleme, deney, sosyal fenomenin karmaşıklığı, kesin öndeyinin güçlükleri ve metodolojik özcülün önemine ilişkin olanıdır.
GENELLEME:
Tarihselciliğe göre fiziksel bilimlerde genelleme imkanı ve bundaki başarı, tabiatın genel tek biçimliliğini; benzer durumlarda benzer şeylerin olacağı şeklindeki gözleme dayanır. Her yerde ve her zamanda geçerli olduğu kabul edilen bu ilkenin fizik metodunun temelini teşkil ettiği söylenir. Tarihselcilik bu ilkenin, sosyolojide zorunlu olarak kullanışsız olduğunda ısrar eder. Benzer şartlar, ancak tek bir tarihi dönemde ortaya çıkar. Onlar asla bir dönemden diğerine devam etmezler. Bundan dolayı toplumda üzerine uzun dönem genellemelerinin kurulabileceği hiçbir uzun dönem tek biçimliliği yoktur.
Tarihselci, sosyal tek biçimliliklerin tabii bilimlerinkinden geniş ölçüde ayrıldıklarını savunur. Onlar bir tarihi dönemden diğerine değişirler ve onları değiştiren güçte insan faaliyetidir. Çünkü sosyal tek biçimlilikler tabiat kanunları olmayıp insan yapısıdırlar. Onların insan tabiatına dayandıklarının söylenmesi de insan tabiatının onları değiştirme, hatta kontrol altında tutma gücünün bulunmasından hareketledir. Bundan dolayı, eşya daha iyiye veya daha kötüye götürülebilir.
DENEY:
Fizik, deney metodunu kullanır yani o suni kontrolde suni soyutlamaya başvurarak, benzer şartların yeniden meydana getirilmesini ve bunun sonucu olarak da belli etkilerin meydana gelmesini sağlar. Bu metot açıkça şartların benzer olduğu yerde benzer şeylerin meydana geleceği düşüncesine dayanır. Tarihselci bu metodun sosyolojide uygulanma kabiliyeti olmadığını iddia eder. Ona göre, uygulama kabiliyeti olsaydı bile herhangi bir faydası olmayacaktı. Çünkü, benzer şartlar yalnızca tek bir dönemin sınırları içinde gerçekleştiğinden, herhangi bir deneyden elde edilen bir sonucun çok sınırlı bir önemi olacaktı. Dahası, suni soyutlama, sosyolojideki en önemli faktörleri tasfiye edecekti.
Tarihselci tarafından gerçek bir değeri olan hiçbir deneyin mümkün olamadığı ileri sürülür. Sosyolojide büyük ölçekli deneyler, asla fizikteki anlamlı deney değildirler. Onlar bu yolla bilgiyi ilerletmek için değil, politik başarı sağlamak için yapılırlar. Dış dünyayla bağlantısız bir laboratuarda icra edilmezler ve üstelik onların icra edilmesi, kendi hesabına, toplum şartlarını değiştirir. İlk icra edilişleri nedeniyle şartlar değişmiş olacağından, tıpa tıp aynı şartlar altında tekrarlanmaları asla mümkün olamaz.
YENİLİK:
Tarihselcilik büyük ölçekli sosyal deneylerin benzer şartlarda tekrarlanabilme imkanını inkar eder; çünkü ikinci uygulamanın şartlarının, deneyin daha önce yapılmış olması gerçeğinden etkilenmiş olması gerekir. Bu argüman, toplumun, bir canlı gibi, çoğunlukla onun tarihi diye isimlendirdiğimiz bir çeşit hafızaya sahip olduğu düşüncesine dayanır.
Tarihselciliğe göre toplum da deneyimler geçirir ve onunda kendi tarihi vardır. O kendi tarihinin tekrarlanışlarından ancak yavaş bir şekilde ders alıyor olabilir; fakat geçmişi tarafından kısmen şartlandırıldığı sürece onun öğrenmekte olduğundan şüphe edilemez. Bundan dolayı sosyal tarihte gerçek anlamda tekrarın mümkün olmaması gerekir ve bu demektir ki gerçek enlemde yeni özellikler taşıyan olayların ortaya çıkmasını beklemek gerekir. Tarih kendini tekrarlayabilir. Fakat aynı seviyede asla tekrarlamaz.
Sosyal yeniliğin bir başka yönü daha vardır. Belirli her sosyal vakanın sosyal hayattaki her olayın, bir bakıma yeni olduğu bu olay diğer olaylarla birlikte sınıflandırılabilir, bazı bakımlardan bu olaylara benzeyebilir fakat yinede o daima çok belirgin bir şekilde kendine özgü kalmaya devam eder.
KARMAŞIKLIK:
Sosyal fenomen karmaşıktır fizikte çok daha az karmaşık bir konu ile uğraşırız, buna rağmen deneysel soyutlama metoduyla konuyu suni yoldan daha ileri derecede soyutlarız. Bu metodun sosyolojiye uygulanma kabiliyeti olmadığından iki katlı bir karmaşıklıkla karşı karşıyayız demektir: suni soyutlama imkansızlığından kaynaklanan bir karmaşıklık ve sosyal hayatın bireylerin zihni hayatını önceden var kabul eden tabii bir fenomen olması gerçeğinden kaynaklanan bir karmaşıklık.

ÖNDEYİNİN KESİNSİZLİĞİ:
Tarihselcilik sadece sosyal yapıların karmaşıklığından değil, onunla birlikte öndeyiler ile öndeyide bulunulan olaylar arasındaki karşılıklı bağlılıktan kaynaklanan özel bir karmaşıklıktan dolayı, sosyal öndeyinin çok zor olması gerektiğini ileri sürer.
Tarihselciler sosyal bilimlerin her çeşit sosyal olgu ve olay hakkında bilimsel tahminler yapmaya el verecek kadar gelişebileceği varsayımından saçma sonuçlar çıkacağını ve bundan dolayı bu varsayımın tamamıyla mantıki zeminde kalınarak çürütülebileceğini söylerler. Çünkü eğer bu tür yeni bir bilimsel sosyal takvim yapılmış olsa ve başkaları tarafından da bilinir hale gelseydi hiç şüphesiz onun öndeyilerini alt üst edecek eylemlere sebep olacaktı. Kısacası, kesin ve ayrıntılı bir sosyal olaylar takvimi fikri kendi kendisiyle çelişkilidir. Ve bu sebeple kesin ve ayrıntılı bilimsel ve sosyal öndeyiler imkansızdır.
OBJEKTİFLİK VE DEĞERLENDİRME:
Sosyal bilimlerde, gözleyen ile gözlenen yani özne ile nesne arasında tam ve karşılıklı etkileşim vardır. Gelecekteki bir olayı meydana getirebilecek olan eğilimlerin varlığının farkında olmak ve dahası öndeyinin bizzat kendisinin, öndeyiye konu olan olayları etkileyebileceğini bilmek muhtemelen öndeyinin içeriği üzerinde bazı akisler uyandıracaktır. Ve bu akisler sosyal bilimlerdeki öndeyilerin ve diğer araştırma sonuçlarının objektifliğini ciddi bir şekilde zedeleyebilecek türden olabilirler.
Özel ilgilerin ve çıkarların, bilimsel teori ve öndeyilerin üzerinde bir etkisinin bulunması durumunda yanlı tutumların belirlenebilmesi ve onlardan kaçınılabilmesi şüphe gerektirecek bir şeydir. Bundan dolayıdır ki sosyal bilimlerde, fizikte karşılaştığımız türden objektif ve ideal bir doğruluk arayışına benzeyen pek az şey olduğunu görebiliriz. Sosyal bilimlerde, sosyal hayattaki eğilimler ve çıkarlar sayısınca eğilim ve tavır bulunacağı beklenmektedir.
BÜTÜNCÜLÜK:
Tarihselciler, fiziksel bilim metotlarının soysal bilimlere uygulanamayışının derin bir sebebi olduğuna inanırlar. Onlar sosyolojinin bütüncü diye adlandırılan bir tarzda çalışması gerektiğini düşünürler. Çünkü sosyolojinin konuları, yani sosyal gruplar, hiçbir zaman sadece kişilerin toplamı olarak kabul edilmemelidirler. Sosyal grup, üyelerinin basit bir toplamından daha öte bir şey olduğu gibi, üyeleri arasında herhangi bir anda mevcut sadece kişisel ilişkilerden de daha öte bir şeydir.
Bütün sosyal grupların kendine özgü gelenekleri, kendilerine özgü kurumları ve kendilerine özgü merasimleri vardır. Tarihselcilik, eğer bir grubun şimdiki halini anlamak ve açıklamak istiyorsak ve eğer onun gelecekteki gelişmesini anlamak ve önceden görmek istiyorsak, onun tarihini geleneklerini ve kurumlarını incelememiz gerektiğini iddia eder.
SEZGİSEL ANLAYIŞ:
Sosyal grupların tarihini sezgisel yoldan anlamaya çalışmamız gerektiği, tabiatçılık aleyhtarı tarihselci görüşün bir parçasıdır. Ve bu görüş bazen öyle bir metodolojik doktrin haline gelebilir ki her zaman birlikte olmasalar da tarihselcilikle çok yakından ilişkili olduğu söylenebilir.
Sezgisel anlama doktrininin üç değişik şekli vardır; birincisi, bir sosyal olayın, onu meydana getiren güçler bakımından tahlil edildiği, yani ona karışan bireyler ve gruplar, onların amaçları ve çıkarları ve tasarruf edebildikleri güçler bilindiği zaman anlaşıldığını savunur. Sosyolojinin buradaki metodu, belirli amaçlara yöneltilmiş rasyonel veya irrasyonel faaliyetlerin hayali olarak yeniden inşa edilmesi şeklinde düşünülmektedir. İkinci şekil daha ileri gider, o böyle bir tahlilin özellikle bireysel eylemlerin ve grup faaliyetlerinin anlaşılması hususunda gerekli olduğunu kabul eder. Fakat sosyal olayın anlaşılması için daha fazla şeye ihtiyaç olduğunu savunur. Sosyal hayatı anlamak için, sadece olgusal sebep ve sonuçları, çıkarları ve eylemlerin sebep olduğu karşı eylemleri analiz etmenin ötesine geçmeliyiz. Her olayı, bütün içinde kendine özgü bir rol oynuyor diye anlamamız gerekir. Olay, anlam ve önemini bütün üzerindeki etkisinden alır ve bu sebeple onun anlam ve önemi kısmen bütün tarafından belirlenir. Sezgisel anlam doktrinin üçüncü şekli, 1. ve 2. şekilleri tarafından ileri sürülen her şeyi bütünüyle kabul ettiği gibi daha da ileri gider. O bir sosyal olayın anlam ve önemini anlamak için onun kaynağının, etkilerinin ve durumsal değerinin tahlilinden daha fazla şeye ihtiyaç olduğunu düşünür.
NİCEL METODLAR:
Sosyoloji, tarihsel gelişmeyi daha çok nitel bir tarzda, mesela çatışan eğilimlerle amaçlar şeklinde açıklamaya çalışır. Nicel ve matematik metotlarının uygulanabilirliğine karşı ileri sürülen düşünceler hiçbir şekilde tarihselcilere özgü değildir. Ve bu tür metotlar tarihselcilik aleyhtarı görüşlere sahip yazarlar tarafından da reddedilir. Sosyal bilimler, fiziğin matematiksel olarak formüle edilmiş nedensel kanunlarıyla mukayese edilecek hiçbir şeyi bilmez.
ADCILIĞA KARŞI ÖZCÜLÜK:
Metodolojik özcüler terimlerin gerçek ve asli anlamını ve bu arada onlar tarafından gösterilen özellerin gerçek veya doğru tabiatlarını açığa çıkaran nafiz bir cevabın verilmesinin, bilimsel araştırmanın ana görevi olmasa da gerekli ön bir şartı olduğuna inanırlar. Metodolojik adcılar, bilimin görevinin, sadece eşyanın nasıl davrandığının tasvir edilmesi olduğuna inanırlar ve bunun, gerektiği her yerde serbestçe yeni terimlerin icat edilmesi veya elverişli olduğu her yerde eski terimleri tanımlanması ve eski anlamlarının sevinçle ihmal edilmesi yoluyla olacağını söylerler. Çünkü onlar kelimelere tasvirin kullanışlı araçları gözüyle bakarlar.
Sosyal bilimlerde, metodolojik tabiatçıların adcılığa; tabiatçılık aleyhtarlarının özcülüğe taraftar olmaları beklenir. Tabii bilimlerin metotlarının esas itibariyle adcı olmasına karşılık sosyal bilimler metodolojik özcülüğü benimseler.
Tarihselciler konunun metafizik yanına karşı tavırları ve tabii bilimlerin metodolo-jisine ilişkin düşünceleri bakımından ayrılabilirlerse de, sosyal bilimlerin metodolojisi söz konusu oldukça onların, özcülüğün yanında ve adcılığın karşısında yer almaya eğilimli olacakları açıktır.
Metodolojik özcülük bilim veya bilgi, değişmeyen ve kendisiyle aynı kalan bir şeyin, bir özün varlığını peşinen kabul eder. Burada tarih, yani değişmenin tasviri ve öz, yani değişme sırasında değişmeden kalan şey, karşılıklı ilişki içindeki kavramlar olarak ortaya çıkıyorlar. Fakat bu karşılıklı ilişkinin bir başka yanı daha vardır: bir anlamda bir öz de değişmeyi ve bu arada tarihi peşinen kabul eder. Çünkü ilgili şey değiştiği halde onda değişmeyen ve aynı kalan bir şey olduğu ilkesi, onun özü demek ise o zaman o şeyin maruz kaldığı değişiklikler onun ve bu sebeple onun özünün değişik yanlarını ve yönlerini veya imkanlarını gün yüzüne çıkarır. Buna göre öz; eşyada saklı bulunan kuvvetlerin toplamı veya kaynağı olarak, değişmeler ise onun özünde saklı kuvvetlerin gerçekleşmesi veya fiile geçmesi olarak yorumlanabilir.

2- TABİATÇILIK TARAFTARI TARİHSELCİ DOKTRİNLERİ
Tarihselcilik temelde tabiatçılık aleyhtarı olsa da fiziksel ve sosyal bilimlerin metotları arasında ortak bir taraf bulunduğu fikrine hiçbir zaman karşı değildir. Bu, tarihselcilerin kural olarak sosyolojinin de fizik gibi aynı zamanda hem teorik hem de empirik olmayı amaçlayan bir bilgi dalı olduğu görüşünü benimsiyor olmaları gerçeğinden ileri geliyor olabilir.
Sosyolojinin teorik bir disiplin olduğunu söylemekle evrensel kanunlar yardımıyla olayları açıklamak ve önceden söylemek zorunda olduğundan gelmektedir. Sosyolojiyi empirik diye tanımlamakla ise, onun deneyimle desteklendiğini, onun açıkladığı ve önceden haber verdiği olayların gözlemlenebilir olgular olduğunu ve gözlemin ileri sürülen herhangi bir teorinin kabul veya reddedilmesinde temel unsurun teşkil ettiği söylenir.

ASTRONOMİYLE KARŞILAŞTIRMA, UZUN VADELİ TAHMİNLER VE BÜYÜK ÖLÇEKLİ TAHMİNLER:
Sosyolojik öndeyilerin ayrıntı ve kesinlik bakımından yetersizliklerini kabul etmek hatta bunu vurgulamakla birlikte tarihselciler, böyle tahminlerin yaygınlık alanı ve önemlerinin onların yetersizliklerini telafi edebileceğine inanırlar. Yetersizlikler esas itibariyle sosyal olayların karmaşık olmalarından, onların karşılıklı bağlarından ve sosyolojik terimlerim nitel karakterinden kaynaklanır. Fakat onların sonucu olarak sosyal bilimler belirsizlik zaafını taşısalar da, onun nitel terimleri aynı zamanda ona bir anlam genişliği ve zenginliği sağlar.”Kültür çatışması”, “başarılı giriş”, “dayanışma”, “şehirleşme”, “fayda” bu terimlere verilebilecek örneklerdir. Anlatılan tarzdaki öndeyilere yani belirsizlikleri ve önemleri tarafından dengelenen öndeyilere “büyük ölçekli tahminler” veya “büyük ölçekli öndeyiler” denir. Tarihselciliğe göre sosyolojinin teşebbüs etmek zorunda olduğu öndeyi çeşidi budur.
Bu tür büyük ölçekli tahminlerin bazı bilimlerde başarılabileceği şüphesiz doğrudur. Önemli ve başarılı büyük ölçekli öndeyilerin örnekleri astronomi alanında bulunabilir.
GÖZLEMSEL TEMEL:
Sosyolojinin gözlemsel temeli olayların, siyasi ve sosyal vakaların sadece bir vakayinamesi şeklinde verilebilir. Siyasi ve sosyal hayattaki diğer önemli vakaların bu vakayinamesi, geleneksel olarak tarih denen şeydir. Bu anlamda tarih sosyolojinin temelini oluşturur.
Tarihselciliğin deneysel metodun uygulanabilirliğini inkar edişiyle ilgili olarak tarihin, sosyolojinin tek empirik kaynağı olduğudur. Böylece tarihselci sosyolojiyi empirik temelini tek başına tarihsel olguların bir vakayinamesinin oluşturduğu ve amacı tahminlerde, tercihen büyük ölçekli tahminlerde bulunmak olan teorik ve empirik bir disiplin olarak görür. Büyük ölçekli tarihi tahminlerin yapılması ve test edilmesi sosyolojinin görevi olmaktadır. Tarihselci sosyolojinin teorik tarih olduğunu iddia eder.
SOSYAL DİNAMİKLER:
Tarihselciler sık sık sosyolojinin bir sosyal dinamik üzerine yani sosyal güçler tarafından belirlenmiş hareketlerin teorisi üzerine kurulması gerektiğinde ısrar ederler. Tarihselcilik tarafından düşünülen şekliyle, özü itibariyle nedensel bir teori olduğu için dinamiğe benzer. Tarihselci sosyal değişmeyi meydana getiren ve insanlık tarihini yaratan güçleri analiz etmek zorundadır.

TARİHSEL KANUNLAR:
Tarihselciye göre, sosyoloji teorik tarihtir. Onun bilimsel tahminleri kanunlara dayalı olmalıdır ve onlar, yani tarihsel tahminler sosyal değişmenin tahminleri oldukları için de tarihsel kanunlara dayalı olmalıdır.
Evrensel olarak geçerli sosyal kanunlar, ancak birbirini izleyen dönemleri yekdiğerine bağlayan kanunlar olabilir. Onlar bir dönemden başka bir döneme geçişi belirleyen tarihsel gelişmenin kanunlarıdır.
SOSYAL MÜHENDİSLİĞE KARŞI TARİHSEL KEHANET:
Tarihselciliğe göre, sosyoloji geleceği önceden haber verme konusunda problemi çözme yönünde bir girişim gösterir. Buradaki gelecek, bireyinkinden çok, grupların ve insan ırkının geleceğidir. O gelecek şeylerin, kapıya dayanmış gelişmelerin bilimidir. Bazı tarihselcilerin sadece insanlığın gelecekteki yolculuğunun aşamalarını önceden haber vermekle yetindikleri görülmüştür. Fakat bir fikir hepsinde ortaktır: sosyolojik incelemenin siyasi geleceği keşfetmede yardımcı olması gerektiği ve onun böylece uzak görüşlü uygulamalı siyasetin en önde gelen vasıtası haline gelebileceği fikri.
Kehanetin, pratik değeri önceden haber verilen olay hakkında uyarılmamızda ve böylece onun yolu üzerinden kenara çekilmemizde veya onu hazırlıklı olarak karşılayabilmemizde yatar.
İkinci çeşit öndeyiler bir mühendislik temeli teşkil etmelerinden dolayı, teknolojik öndeyiler diyebiliriz. Onlar, eğer belli bazı sonuçlar elde etmek istiyorsak, bize atabileceğimiz adımları gösterirler.
TARİSEL GELİŞME TEORİSİ:
Sosyal bilim tarihten başka bir şey değildir. Tarihselcilerin sosyolojiyle özdeşleştir-mek istedikleri tarih çeşidi sadece geriye doğru ve geçmişe değil, fakat aynı şekilde ileriye doğru ve geleceğe bakar. O faal güçlerin hepsinin üstünde, sosyal gelişmenin kanunlarının incelenmesidir. Buna uygun olarak ona tarihsel teori veya teorik tarih denilebilir; çünkü evrensel olarak geçerli sosyal kanunlar, sadece tarihsel kanunlar niteliğinde olanlardır. Onlar, görünürdeki sürekliliklerin veya tek biçimliliklerin sözde kanunları değil, sürecin değişmenin, gelişmenin kanunları olmalıdırlar.
SOSYAL DEĞİŞMEYİ PLANLAMAYA KARŞILIK SOSYAL DEĞİŞMEYİ YORUMLAMA:
Aklın sosyal hayattaki etkisine bir artış arzu edenlere tarihselciliğin tek tavsiyesi, gelişmenin kanunlarını keşfetmek üzere tarihi incelemeleri ve yorumlamalarıdır. Eğer bu tür yorumlamalar onların arzularına cevap veren değişmelerin baş göstermek üzere olduklarını açığa çıkarırsa, o taktirde arzuları bilimsel öndeyiyle uyuşma halinde olduğundan makul bir arzudur. Eğer baş göstermek üzere olan değişme başka bir yöne yönelmiş bulunuyorsa, o taktirde dünyayı daha makul bir hale getirme isteği bütünüyle gayrı makuldür. Tarihselcilere göre bu taktirde o ütopik hayalden başka bir şey değildir. Aktivizm baş göstermek üzere olan değişmelere ses çıkarmadığı ve onlara yardımcı olduğu taktirde doğru görülebilir.
ANALİZİN SONUCU:
Tarihselci benimsenecek en makul tutumun, kişinin kendi değerler sisteminin, kapıya dayanıp zorlayan değişmelerle uyuşacak şekilde ayarlanması olduğunu belirtir. Ahlaki olarak iyi olan, ahlaki olarak ilerleyici olandır. Yani gelecek dönemde benimsenecek olan davranış kalıplarına uyum sağlamada kendi zamanı ilerisinde olandır.
Ahlaki modernizm veya ahlaki gelecekçilik diye ifade edilebilecek olan tarihselci ahlak teorisi tarihselciliğin tutuculuk aleyhtarı tutumuyla tam bir uyuşma halindedir.

3- TABİATÇILIK ALEYHTARI DOKTRİNLERİN ELEŞTİRİSİ
Hem sosyal bilimlerin hem de onların metodunun incelenmesine pratik bir yaklaşım tarzı, tarihselci metotları kullanarak politikacının elinde güçlü bir araç haline dönüştürebile-ceklerini uman çok sayıda tarihselcilik izleyicisi tarafından desteklenmiştir. İşte sosyal bilimler için böyle pratik bir görevin kabul edilmesidir ki, tarihselciler ile onların bazı muhalifleri arasında ortak bir tartışma zemini sağlamaktadır. Popper bu zemin üzerinde tarihselciliği, vaat ettiği sonuçları verme gücünden yoksun sefil bir metot olarak eleştirmektedir.
SOSYOLOJİYE TEKNOLOJİK YAKLAŞIM:
Popper lehimci tarzı tamirin tabii bilimlerde olduğu kadar sosyal bilimlerde de pratik sonuçlara ulaşmanın esas yolu olduğunu dile getirmektedir. Sosyal bilimler sosyal ıslahat için yapılan önerilerin eleştirilmesi sayesinde büyük gelişmeler kaydetmiştir. Gerçekte klasik bir yaklaşım olduğu söylenebilecek olan bu yaklaşım, sosyal bilimlere teknolojik yaklaşım veya lehimci tarzı sosyal teknoloji olarak düşünülen şeydir. Teknolojik yaklaşım spekülatif eğilimlerimizi bir disipline sokar. O bizi, teorilerimizi, açık seçiklik ve pratik test edilebilirlik standartları gibi belirli standartlara uydurmaya zorlar.
Popper’ın analizi tabii ve sosyal bilimler arasındaki gerçekten temel bir benzerliğe dikkat çekmesi gerçeğinde yatar. Tabii bilimlerim kanun ve hipotezlerine benzeyen sosyolojik kanun ve hipotezler bulunduğunu düşünür.

ÜTOPYACI MÜHENDİSLİĞE KARŞI LEHİMCİ TARZI MÜHENDİSLİK:
Lehimci tarzı sosyal mühendislik bir amaca veya hedefe ulaşmak için mevcut bütün teknolojik bilgiyi bilinçli bir biçimde kullanan gerek özel, gerekse kamusal her türlü sosyal faaliyeti kavrayan bir terime ihtiyaç olmasından dolayı faydalıdır. Lehimci tarzı sosyal mühendislik, amaçları teknolojinin alanın ötesinde görmesi bakımından fizik mühendisliğine benzer. Lehimci tarzı sosyal mühendisliğin görevi sosyal kurumları tasarlayıp kurmak, yeniden düzenlemek ve mevcut olanları çalıştırmaktır.
Lehimci tarzı tamir, bir çok aktivistlerin siyasi mizacıyla uyuşmaz onlarında yine bir sosyal mühendislik programı olarak tanımlanan programlarına bütüncü veya ütopyacı mühendislik adı verilir. Bütüncü veya ütopyacı sosyal mühendislik, lehimci tarzı sosyal mühendisliğin aksine kamusal karakterdedir. O, toplumun bütününü yeniden şekillendirmeyi hedef alır.
ÜTOPYACILIKTA KUTSUZ İTTİFAK:
Bütüncülük tarihselciliği, en radikal biçimde bir lehimci tipi teknolojiden ayırır ve onun bazı bütüncü veya ütopyacı sosyal mühendislik türleriyle ittifakını mümkün kılar.tarihselcilikle ütopyacılık arasındaki ittifakın en güçlü öğesi her ikisinin de paylaştığı bütüncü yaklaşımdır. Tarihselcilerle ütopyacılara arasındaki başka bir bağlantı yeri toplumun hakiki amaç ve hedeflerinin neler olduğunu bulabileceklerine inanmalarıdır.
BÜTÜNCÜLÜĞÜN ELEŞTİRİSİ:
Bütüncüler bütün toplumu imkansız bir metotla incelemeyi planlamakla kalmaz, toplumumuzu bir bütün olarak kontrol etmeyi ve yeni baştan kurmayı da planlar. Devlet gücünün, devlet hemen hemen toplumla özdeşleşene kadar artmak zorunda olduğu kehanetinde bulunurlar. Tarihselci bütünlükçüler çoğu zaman tarihsel metodun toplamlar anlamında bütünleri incelemede yeterli olduğunu iddia ederler. Fakat böyle bir tarih yazılamaz. Her yazılmış tarih bu bütünsel gelişmenin her hangi bir dar veçhesinin tarihidir.
SOSYAL DENEYLERİN BÜTÜNCÜ TEORİSİ:
Bütüncü düşünce tarzı özellikle tarihselci sosyal deneyler teorisi üzerindeki etkisi bakımından zararlıdır. Lehimci tipi teknolojici, büyük ölçekli veya bütüncü sosyal deneylerin bilimsel amaçlar için son derece elverişsiz olduğu şeklindeki tarihselci görüşe katılmasına rağmen, hem tarihselciliğin, hem de ütopyacılığın paylaştıkları, sosyal deneylerin gerçekçi olabilmeleri için, ütopyacıların toplumun bütününü yeniden biçimlendirmeye yönelik girişimleri karakterinde olması gerektiği şeklindeki varsayıma şiddetle karşı çıkar.
Ütopyacılık ve tarihselciliğin, şu görüşte birleştikleri görülür: bir sosyal deney ancak bütüncü bir ölçüde uygulandığı taktirde değerli olabilir. Popper’ın bu görüşe karşı iki itirazı vardır. a- O, gerek bilimsel gerekse bilim öncesi bütün sosyal bilgi için temel teşkil eden lehimci tarzı deneyleri göz ardı eder. b- Bütüncü deneylerin deneysel bilgimize çok şey katması beklenemez. Onlara deneyler denmesi elde edilen sonuçları bulunan sonuçlarla karşılaştırılarak bilgi edinmenin bir aracını ifade etmek için kullanıldığı anlamda onlara deneyler denmesi mümkün değildir.
Bütüncü planlamayı bilimsel metotlarla bir araya getirmenin güçlüğü daha temellidir. Bütüncü plancı, gücü merkezileştirmenin kolay olduğu, fakat bir çok bireysel kafaya dağılmış olan bütün o bilgileri merkezileştirmenin imkansız ve fakat merkezileştirilmiş gücün akıllı kullanımı için bu bilgiyi merkezileştirmenin gerekli olduğu gerçeğini gözden kaçırır.
DENEYSEL ŞARTLARIN DEĞİŞKENLİĞİ:
Tarihselci, sosyal alanda, iradi olarak, tamamen benzer şartları yeniden oluşturama-yacağımızdan, deneysel metodun sosyal bilimlere uygulanamayacağını savunur. Tarihi dönemler arasında farklılıklar bulunduğu doktrini, sosyal deneyleri imkansız kılmaktan uzak olup sadece başka bir döneme geçtiğimizde lehimci tipi deneylerimizi yapmaya devam edeceğimiz, ama bazı sürpriz ve hayal kırıcı sonuçları olacağı şeklindeki varsayımın bir ifadesidir. Gerçekten, eğer değişik tarihi dönemlerdeki değişik tutumlar hakkında herhangi bir şey biliyorsak, bu hayalimizde yaptığımız deneylerin sonucudur.
Popper’a göre tarihi şartların değişkenliğinin, deneysel metodu toplum problemlerine uygulanamaz kıldığı şeklindeki akla yatkın tarihselci iddianın veya bu durumda toplumu incelemenin tabiatı incelemeden kökten farklı olduğu şeklindeki iddianın herhangi bir temeli var gibi görünmemektedir.
GENELLEMELER DÖNEMLERLE SINIRLI MIDIR?
Popper bu kesimde, sosyal bilimlerde bütün genellemelerin veya en azından onların en önemlilerinin geçerliliklerinin ilgili gözlemlerin yapıldığı somut tarihi dönemle sınırlı olduğu şeklindeki tarihselci iddiayı eleştirir.
Tarihselci iddiayı eleştirmeye, herhangi bir tarihi dönemde yaşayan insanların çoğunu, çevrelerinde gözlemledikleri düzenliliklerin, sosyal hayatın bütün toplumlar için geçerli evrensel kanunları oldukları şeklindeki yanlış inanca yöneleceklerini kabul ederek başlar. Kabul edilmelidir ki, sosyal hayatımızda sadece bizim özel dönemimizin ayırıcı özellikleri niteliğinde olan pek çok düzenlilik olabilir ve bizde bu sınırlılığı gözden kaçırmaya eğilimliyiz. Öyle ki geçerliliğini yitirmiş kanunlara güvenmiş olduğumuzu öğrenebiliriz.
Tarihselci, çeşitli tarihi dönemler arasındaki farkların önemini olduğundan fazla büyütmekte ve bilimsel hünerin imkanlarını olduğundan küçük görmektedir.

4- TABİATÇILIK TARAFTARI DOKTRİNLERİN ELEŞTİRİSİ
Tabiatçılık taraftarı tarihselcilik doktrinlerinin, tabiatçılık aleyhtarı tarihselcilik doktrinleriyle bir çok ortak yanları vardır. onlar da bütüncü düşünceden etkilenmişlerdir. Ayrıca onlarda doğal bilimler metodolojisinin bir yanlış anlayışından kaynaklanırlar. Onlarda tarihselciliğin ayırıcı özellikleri arasında yer alırlar. Özellikle, sosyal bilimlerin görevinin geleceğini önceden haber vermek amacıyla toplumun evrim kanunu açığa çıkarmak olduğu şeklindeki inanç tarihselciliğin merkezi doktrini diye tanımlanabilir.
Evrensel hipotez bir biyolojik ve paleontolojik gözlemler kalabalığının, ilgili formların ortak bir soydan geldikleri varsayımıyla açıklanmasıdır. Bu hipotez daha çok tikel bir tarihi önerme karakterine sahiptir.
Bir evrim kanunu olduğuna inananlar tarafından alınabilecek, esas itibariyle, iki tavır vardır; onlar a- bizim evrensel sürecin kendine özgü olduğu şeklindeki iddiamızı reddedebilirler, yada b- kendine özgü olsa da bir evrim sürecinde bir trend veya bir eğilim veya bir yön bulabileceğimizi ve bu trendi dile getiren bir hipotez formüle edip, bu hipotezi gelecekteki deneyimlerle test edebileceğimizi iddia edebilirler.
Trendler vardır, yada trendlerin varsayılması ekseriyetle faydalı bir istatistiksel bir cihazdır. Fakat trendler kanun değillerdir. Bir trendin var olduğunu ileri süren bir önerme tümel değil varlıksaldır. Belirli bir yerde ve zamanda bir trendin var olduğunu ileri süren bir önerme ise, tümel bir kanun değil, tikel bir tarihi önerme olacaktır.
İRCA METODU –NEDENSEL AÇIKLAMA- ÖNDEYİ VE KEHANET:
Tekil olayların açıklanması analizinden birkaç şeyin ortaya çıktığı söylenebilir; birincisi, sebep ve sonuçtan asla mutlak bir şekilde söz edemeyiz, fakat bir olayın bir tümel kanuna nispetle başka bir olayın sebebi olduğunu söylememiz gerektiğidir. Bununla beraber çoğu kere bu tümel kanunlar o kadar olağandır ki, kural olarak, onları bilinçli olarak kullanmak yerine, onları var kabul ederiz. İkinci bir nota, bir teorinin belirli bir olayı öndelemek için kullanılmasının, onun böyle bir olayı açıklamak için kullanılmasının sadece başka bir veçhesi olmasıdır. Ve bir teoriyi, öndelene olayları fiilen gözlenen olaylarla karşılaştırarak test ettiğimiz için, analizimiz aynı zamanda teorilerin nasıl test edilebileceğini gösterir. Bir teoriyi, açıklama, öndeyi veya test etme amaçlarından hangisini kullanacağımız bizim ilgimize bağlıdır.
Açıklanmış trendlerin veya açıklanmanın eşiğindeki trendlerin modern evrim teorisinde önemli bir rol oynadığı şüphe götürmez. Açıklanmış trendler vardır; fakat onların varlığının devam etmesi bazı özel başlangıç şartlarının varlığının devam etmesine bağlıdır. Trendlerin bulunduğundan şüphe edilemez. Bundan dolayı onları gücümüz yettiğince açıklama yani mümkün olduğu kadar kesin bir şekilde onların altlarında varlıklarını sürdürdükleri şartları belirleme gibi güç bir görevimiz vardır.
METOT BİRLİĞİ:
Bütün testler, yanlış teorileri ayıklamaya, yani test tarafından yanlışlandığı taktirde reddetmek üzere bir teorinin zayıf taraflarını bulmaya yönelik girişimler olarak yorumlanabilir. Amacımız gücümüz yettiğince teoriler kurmak içindir ki, gücümüz yettiği kadar onları test etmemiz gerekir; yani onlarda kusur bulmaya, onları yanlışlamaya çalışmamız gerekir. Bu deneyime dayanan tüm bilimlerin metodudur. Popper’a göre bunlar yalnızca tabii bilimler için değil sosyal bilimler içinde doğru olduğunu söyler. Popper bilimsel metodu tümdengelimsel, hipotetik, yanlışlama yoluyla seçici vs. diye yorumlayan bir görüşü savunur.
Sosyal durumların hepsinde olmasa da çoğunda bir rasyonellik unsuru vardır. insanların pek fazla rasyonel davranmadıkları doğrudur fakat onlar yine de az veya çok rasyonel davranırlar buda onların eylem ve karşı eylemlerinin nispeten basit modellerini kurmayı ve bunları gerçeğe çok yakın tahminler olarak kullanmayı mümkün kılar.
TEORİK VE TARİHİ BİLİMLER:
Popper tarihin ayırıcı özelliğinin kanunlar veya genellemelerden çok fiili, tekil veya spesifik olaylarla ilgilenmek olduğu şeklindeki görüşü savunur. Teorik bilimler esas itibariyle tümel kanunlar bulma ve test etme ile ilgilenirken, tarihi bilimler her türlü tümel kanunu olduğu gibi kabul edip bireysel önermeleri bulma ve test etmeyle ilgilenirler.
Bir tarihselci grup, olguları sadece teker teker saymakla yetinmeyip, onları bir çeşit nedensellik bağlantısı içinde takdim etmeye çalışan tarihin, tarihi kanunların formülasyonuyla ilgilenmesi gerektiğini; çünkü nedenselliğin temelde, kanunla belirleme anlamına geldiğini iddia eder. bir başka grup, kendine özgü olayların yalnızca bir kere meydana gelen ve hiçbir genel nitelik taşımayan olayların bile diğer olayların sebebi olabileceğini ve tarihin ilgilendiği nedenselliğin bu olduğunu ileri sürerler.
TARİHTE DURUMSAL MANTIK: TARİHİ YORUM
Tarih bilimleri, onlarla teorik bilimler arasında yaptığımız karşılaştırmanın ışığında düşünürsek, tümel kanunlara ilgi duymayışlarının onları güç bir duruma soktuğunu görürüz çünkü teorik bilimlerde kanunlar, diğer şeyler arasında, gözlemlerin bağlandığı ilgi merkezleri, yada gözlemlerin ona göre yapıldığı bakış açıları görevini görürler.
Popper’a göre bu güçlükten kurtulmanın yolu tarihe bilinçli olarak önceden düşünülmüş seçmeli bir bakış açısı getirmek, yani biz ilgilendiren tarihi yazmaktır.

SONUÇ: TARİHSELCİLİĞİN DUYGUSAL ÇEKİCİLİĞİ
Tarihselcilik, çok eski bir harekettir. Onlar değişme problemini keşfedenlerin ancak kendileri olduğuna gerçekten inanırlar. Kendi dinamik düşünüş tarzlarını, bütün geçmiş nesillerin statik düşünüş tarzlarının karşısına koyarak, kendi ilerlemelerinin; şimdi, gelişmemizin hızını artık tek bir insan ömrü içinde sosyal değişmeyi direkt olarak yaşayabilecek kadar arttıran bir devrim içinde yaşıyor olmamız olgusu tarafından mümkün kılındığına inanırlar.

Mukayeseli Düşünce Tarihi
Felsefenin bellibaşlı önemli konuları olan bilgi kuramı, varlık sorunu, metafizik, sosyal felsefe, ahlak felsefesi gibi konularda batı ve İslma düşünce tarihinin bir genel karşılaştırması ele alınacaktır. Karşılaştırmada önemli görülen filozoflar esas alınacak ve bu sorunlara önerdikleri çözümler tartışılacaktır.

Batı Epistemolojisi semineri
Bilgi Kuramı’nın Batı medeniyetinde geçirdiği tarihsel serüven tartışılacaktır. Önemli bilgi kuramları olarak, Eflatun, Aristo, Ibn Sina, Descartes, Hume, Kant ve Heidegger gibi filozofların epistemolojisi incelenecektir.

ESERLERİ: Güneş Donanması (şiir), Batılılaşma Üzerine (deneme), Yakın Çağ Batı Dünyası ve Türkiye’deki Yansımaları (deneme), Devlet ve İnsan (deneme), Gide Gide Yalnızlık (şiir), Şiirin Geçitleri (şiir tahlili),Unutulmuşluklar,Şiirler (1975-1999)

ESERLERI
1- Varolmak Kavgasi: Bir imam hatiplinin hayatini konu alan roman, 1970. 2- Bayram Hediyesi: Çesitli hikâyelerin toplandigi kitap, 1971. 3- Çagimizin Asiklari: Almanya’daki hayatimizi anlatan roman, 1977. 4- Ölüm Daha Güzeldi: Tahir Mihmandarli’nin hayatini anlatan roman, 1982 (Milli Kültür Vakfi Ödülü’ne layik bulundu). 5- Islam Devlet Felsefesi: Arastirma kitabi, 1988. 6- Türk Devlet Felsefisi: Arastirma kitabi, 1989. 7- Yazilmamis Destanlar: Balkan Savasi’ni anlatan roman, 1989. 8- Medeniyet Ülkesini Ariyor: Arastirma kitabi, 1991. 9- Iki Dünya Arasinda: Roman, 1992. 10- Çanakkale Mahseri. Çanakkale Savasi’ni anlatan roman, 1998 (Yazarlar Birligi Ödülü). 11- Türkiye’nin Meseleleri-1 (Kültür) (makalelerden olusmaktadir, 1992). 12- Türkiye’nin Meseleleri-2 (Kültür) (makalelerden olusmaktadir, 1992)

ÖZET

İnsanlığın kaderi Çanakkale’de düğümlenmişti. Tabur kumandanı Binbaşı Talat dürbünüyle düşman zırhlılarını gözetler. İngiliz, Fransız zırhlıları, Rus kruvazorü boğazın girişine yaklaşıyorlar. Bombardıman başladığında saat üçü on geçiyor, bittiğindeyse ortalığa ölüm sessizliği hakim olmuştur, topların namluları yerlerinden fırlamıştır, bazıları çökmüş, taş ve toprak bataryaya dolmuştur. Sığınak ve cephanelik darmadağın olmuş, şehitler yaralılar etrafa yayılmıştır.
Oğuz amca siperlerde uyuyamıyor, Sarıkamış cephesindeki oğulları gözlerinin önünden gitmiyormuş.
Kumkale ile İntepe istihkamlarının arasındaki tepecikte gözetleme görevinde bulunan Teğmen Hüsameddin de bombardımanı çaresizce seyreder.
Müttefik donanmasına ait bir muhrip havanın kapalı olduğu bir günde Boğaz’ın önlerinde görülür. O gün de mücadele devam etmiştir. Akşam her taraf sessizliğe gömülünce fazla bir hasarın olmadığı görülür. Bunda sahte bataryaların önemli olduğunu görmüştür.
İstanbul gazeteleri, müttefiklerin Çanakkale’yi geçmekte kararlı olduklarını, Türklerinde geçirmemekte karalı olduklarını yazıyormuş.
Hasan Şakir Çanakkale’ye gönüllü gitmeye karar verir. Dedesi onu şubeye teslim ettikten sonra öğretmenlik yaptığı sınıfa girer. Torununun üzüntüsüyle öyle duygulu bir konuşma yapar ki; bütün öğrenciler gönüllü yazılmak üzere şubeye giderler.
Agamemnon zırhlıları ve diğerleri Ertuğrul Tabyasını topa tutarlar. Karşılıklı top atışlarında askerler ölüyor yaralanıyorlar. Oğuz Amca, Yahya Çavuş yaralıları dinine bakmadan cephe gerisine taşıyıp yaralarını sarıyorlarmış. Düşman donanması Sedülahir’de canlı bırakmamak için, deniz kıyısından Alçıtepe Köyü’ne kadar tarama ateşi yapıyorlar. Gece karanlık çökünce bombardıman durmuştur. Türk askeri çamurlu yollarda bata çıka geri çekilip, boş köy evlerinde istirahat ediyormuşlar. Yüzbaşı Tahsin ve Oğuz Amca uyuyamıyorlarmış. Müttefik zırhlıları bandolar çalıp şenlikler yaparlar. Oğuz Amca oğullarını ve evini düşünüyorlar.
Evde, Oğuz Amca’nın kızı, karısı ve oğlu Mustafa’da hasret ve acıyla savaştakileri düşünürler.
Raşit efendi, torunu Hasan Şakir’den ve diğer öğrencilerinden de haber alır. Türk Ocağına gidince Ziya Gökalp ve Doktor Mürsel konuşurlar. İngilizce gazete okurlar. İngiliz bahriye bakanı Sir Churchill boğaz engelini aşacağını anlatıyormuş.
Gece sabaha kadar Türk askeri istihkam kazar, tünelleri tamamlarlar, sahra telefonları çekip, topların, obüs bataryalarının mevzilerini hazırlarlar. Adalardan kalkan bir uçak cephanelikleri bombalamak için birkaç isabetsiz top atıp gider.
Oğuz Amca’nın köyünde yine asker toplanır. Karısı ve kızı acılar içinde küçük oğlu Mustafa’da askere yolcu edilir.
Binbaşı Talat Ecebat’tan dönerken Kepez Burnu’na demirlermiş Mesudiye gemisinin batırılışını seyreder. Yapabilecek bir şey olmaması ona büyük bir acı veriyormuş.
Hasan Şakir ve Yusuf ne kadar dikkat etselerde bitlenirler. Bir gün çorba kazanının başında çıkan kavgadan dolayı aç yatarlar, kaşına kaşına uyumaya çalışırlar.
Gece uyuyamayan Teğmen Hüsameddin yüzünü yıkamak için deniz kenarına gider. Bu sırada bir saldırı anında ne yapacağını düşünür.
Nusret Mayın Gemisi ile İsa Reis Gambotu yanlarında su yüzüne çıkan denizaltıyı ateşe tutup batırırlar. Ondört esir alınıp Çanakkale’ye sevk edilir.
Teğmen Hüseyin derin bir uykudan uyandırılır. Boğazdan giren gemileri görür. Telefonla tabur komutanı ile irtibat kurar, bu durumdan haberleri olduğunu öğrenir. Boğazın iki yanından yapılan atışlarla gelen gemiler geri püskürtülür.
Churchill alınan başarılardan tatmin olmuyormuş. Amiral Carden İstanbul’u Türklerden alma hayali onda yüce bir tutku haline gelmesi onu ayakta tutuyormuş. Amiral De Robeck donanma komutanlığına getirilmiş.
Çanakkale İşgalini Yunan Genel Kurmayı hazırlamıştır. General Hamilton’ a görev verilir. Hamilton yalnız donanma ile geçmenin büyük kayıplara neden olacağını, kara harekatı olmadan başarı elde edilemeyeceğini anlar fakat bunu Amiral De Robeck’ e söyleyemez.
Nusret mayın gemisinin kumandanı Tophaneli Hakkı’ dır. Müstahken Mevki Grup kumandanı Yüzbaşı Hafız Nazmi, mayın uzmanı Üsteğmen Geel ile beraber karanlık limana yirmialtı mayını yüzmetre arayla, dört buçuk metre derinliğe döküp müttefiklerin devriyelerine görünmeden sabah aydınlığından önce dönerler.
Sabaha karşı Bozcaada’dan hareket eden Hamilton Limni’ye eldiğinde şaşırır. Bu kadar savaş ve yardımcı savaş gemisini bir arada görmemiştir.
Amiral de Robeck savinç ve heyecan çığlıklarıyla çarpan yüreği sanki göğüs kafesine sığmaz gibidir. Haç’ın Hilal’e üstünlüğünü göstermek, Hektor’un yenik düştüğü Truva’dan intikam almayı düşünür.
Müttefik donanması Boğazın sularını yararak ilerler. Bu yenilmez donanma durdurulmazsa Başkent İstanbul işgal edilecek, bütün ülke elden çıkacak diye düşünür Teğmen Hüsameddin.
Agamemnon, Queen Elizabeth, Lord Nelson, Inflexible zırhlıları yerlerini alırlar. Queen Elizabeth, Anadolu Hamidiyesi’ni Agamemnon Rumeli Mecidiye’sini, Lord Nelson Namazgah’ı, Inflexible da Rumeli Hamidiyesi’ni toplarıyla döverler.
Bu sırada Oğuz amca, Yahya Çavuş, Yusuf, Hasan Şakir ve diğer piyadeler küçük toplara mermi taşırlar.
Anadolu Hamidiyesi moral atışlarına başlar. Müttefiklerin öndeki gemileri yetersiz kalınca arkadakileri öne sürerler.
Mermiler sağanak halinde yağar, toz duman göğü kaplar, toplar hayatı temsil eden her varlığı yok etmek için ufukları inletir.
Müttefiklerin ikiyüzyetmişaltı, Türkler’in yetmişseikiz topu vardır. Yeryüzü yaratıldığından beri sanki böyle bir sarsıntıya tutulmamıştır.
Cevat Paşa cepheler arasında dolaşıp askere moral vermeye çalışır.
Fransız Brevet Zırhlısı, Suffren Zırhlısı, Goulouis ve Charlemagne hasar alır.
Bouvet Zırhlısı kulakları sağır edenbir patlamayla sulara gömülür. Türk topçuları ddenize yayolanlara zarar vermemek için ateşlerini diğer zırhlılara çevirirler. Bu Amiral De Robeck’ in dikkatini çeker. Morali düzelen Türk askerihazırlık yapıp, şevkle ateşe başlarlar.
Goulouis Zırhlısı Tavşan adasına bindirip karaya oturur. Aynı akıbet Inflexible ve Irresistible’ın başına da gelir.
Edremit’in Çamlık Köy’ünden Abdurrahman oğlu Seyit ve Niğdeli Ali’nin yardımıyla 215 okkalık mermileri sırtında taşıyıp, topa sürer ve Ocean zırhlısını topa tutar. Sonunda Ocean Zırhlısıda sulara gömülür.
Amiral De Robeck geri çekilme emri verir. Queen Elizabeth ve Lord Nelson zırhlıları en geride kalarak, Türk bataryalarına ateş kusarlar.
Çekilmelerini makaslı dürbünle izleyen Cevat Paşa kendi kendine şöyle söyler:
-Geçemediler, Geçemeyecekler!
Yenilgiyi kabul edemeyen Amiral De Robeck hemen o gece Limni’nin Mondros Limanı’ndaki karargahından Londra’ya telgraf çeker. Mesajda savaşın nasıl cereyan ettiğini anlattıktan sonra havanın uygun olduğu ilk fırsatta mayınları temizletme işini başlatacağını ve Boğazı temizleyeceğini bildirmiştir.
Bu savaşın sonunda yüzondört şehit verilmiştir. Cevat Paşa saatlerce süren bombardımana karşı inanılması güç bir sonuç diye düşünür. Şehitler Değirmenlik Mezarlığına defnedilirler.
Balkan Savaşı’ndan iki arkadaş Molla Kazım ve Akyazılı Mehmet üzüntü ve sevinçle birbirlerine kavuşmanın mutluluğunu yaşarlar.
Cevat Paşa yanına bir fotoğrafçı alıp ikiyüzonaltı okkalık mermiyi taşıyıp namluya yerleştirdikten sonra gözkararıyla ateş ederek Ocean Zırhlısını batıran askerin resmini çektirmek ister ancak Seyit Onbaşı var gücüyle mermiyi kavrayıp, bir kaç kere teşebbüs ettiysede kaldıramaz. Bunun üzerine Cevat Paşa neden kaldıramadığını sorar.
-Paşam, karşımda düşman olsun gene kaldırırım. diye cevap verir.
Oğuz amcanın karısı tek öküzü ile tarlayı sürmeye çalışır, O sırada jandarmalar Sarıkamış cephesindeki oğullarının şehitlik haberini getirirler.
Amiral De Robeck, yeni gelişmeleri bildirmek üzere Queen Beth ‘in konferans salonunda üst rütbeli subaylarla toplantı yapmaktadır. Hamilton’ la işbirliği yapmanın önemini anlar. Hamilton hangi stratejiyi uygularsa başarıyı elde edeceklerini anlatır.
Müttefikler Bozcaada, Limni Gökçeada’yı üs edinirler. Hindistan, Senegal, Tunus, Yeni Zelanda, Avustralya, Fransa, İngiltere’den kara birlikleri İskenderiye’de toplanırlar.
İstanbul’da Darülfünun ve medrese öğrencileri gönüllü asker olmaktadır. Taksim ve Metris kışlalarında eğitimlerini tamamlayıp, uğurlanıyorlarmış.
Müderris Rasih Efendi torunu Hasan Şakir’e mektup ve yiyecek göndermek ister. Onu taburundan asker ararken kendi öğrencilerinden gönüllülere rastlar, Hasan Şakir’in alayına düşen arkadaşları paketi götürmeyi kablu ederler. Hocalarının ellerini öperek gemiye binerler.
Nisan ayı gelmesine rağmen Gelibolu yarım adası soğuktur. Esat Paşa nasıl bir müdafa yapacağını düşünürken Mareşal Liman Von Sanders nasıl bir çıkarma yapacağını düşünür.
İngiltere’den Rubert Brook’ta savaşa gönüllü katılır. Aniden hastalanır. Hamilton onu ziyarete gider.
Güzel bir günde Oğuz amca ve Yahya Çavuş siperde otururlar. Yahya Çavuş köyünü, ailesini çok özlediğini, yaşantılarını merak ettiğini anlatır. Bu sırada iki asker gelir. Bunlardan biri Oğuz amcanın köylüsü Rıza’dır. Rıza çekinerek oğullarının şehit olduğunu söyler. Oğuz amcanın gözlerinden yalnızca kalın gözyaşları süzülür.
Hamilton değişik kültürlerden gelen askerleri denetler Gurkalar, Sihler, İskoçlar, İrlandalılar, Avustralyalılar, Yeni Zelandalılar, Senegalliler, Tunuslular, Doğulu Yahudiler, Rumlar, Pencaplılar gibi değişik kültürlerin çocuklarıdır.
Ondokuzunca Tümen Eceabat’ın üst kısmında konaklar. Yemiş ikinci Alay’ın Üçüncü Taburu’ nun kumandanı Binbaşı Rıfkı’dır.
sabaha karşı Müttefik birlikleri silah ve araçların yüklendiği gemiler kuzeye hareket ederler. Hamilton gurula gemileri seyrederken’Tam 462 yıl önceki hesabı görmeye gidiyoruz’ demiştir. Sonra revire Rubert Brook’u görmeye gider.
Hasan Şakir dedesine, Dilara’ya mektuplar yazar. Dilara’ya yazarken zorlanır. Duygularını açıklamaktan korkar. Sonunda yorgun olduğu bir gece duygularını kapalıda olsa kağıda döker ve zarfa koyar.
Seddülbahir ve Arıburnu’ndaki Tıbbiye öğrencileri sözleşerek, Cuma günü Çanakkaleye giderler. önce camiye sonra kahvehane bahçesinde oturur şakalaşırlar. Dilara ve Hasan Şakir sevgisi üzerine espiri yaparlar. Orada Hacı Mahmut ile tanışırlar. Hasan Şakir mektubunu postaneye götürür.
Hamilton Limni Adasının Mondros Liman’ında demirlenmiş Queen Elizabeth Zırhlısının konferans salonunda yüksek rütbeli subaylarla toplantı yapar.
Esat Paşayı şaşırtmak, onu kıpırdayamaz hale getirmek ister. Mehmetçik burnundaki beş küçük plaja birden çıkarma yapmayı düşünür. İlk darbesinin asker ve Esat Paşa’da moral bırakmayacağını söyler. Yapacakları hareketı en ince ayrıntısına kadar anlatır.
O gün bulgur pilavı ve ekmek günüdür. Yusuf mektupları getirir. Oğuz Amcanın mektubunu okur. Karısı onu üzmemek için oğullarının şehit olduğuklarını yazmamıştır. Durumlarının iyi olduğunu anlatmıştır.
Adalardaki limanlarda harıl harıl gemiler onarılır. Sahte gemiler yapılır. Müttefiklere dünyanın her yerinden gemi üstüne gemi gelir. Uçak gemisi Ark Royal’ da donanmaya katılır.
Yirmibir Nisan’da St. George Yortusu’nda çıkarma yapmaya karar verilir. Kendisine sonsuz güven duyan ordu “Türk Lokumu! İstanbul’a! Harem’e!” diye espri yaparlar.
Hamilton ve kurmayları, araziyi son bir keredaha inceleme ihtiyacı duyarlar. Senegalli ve Avustralyalı askerler karaya çıkma alıştırmaları yaparlar. Türk subay ve erleri Queen Elizabethin nekadar ihtişamlı olduğunu düşünürler. Rubert Brook bütün tedavilere karşı kurtarılamaz. Hamilton bu habere çok üzülür. Rubet’i Skyros adasının enyüksek tepesindeki zeytin ağacının altına gömerler.
Kara çıkarması başlayacaktır. Kimi erler İncil okur, kimi erler mektup yazar. Charles “Gönüllü Gitme!” diyen babasına geleceğini güven altına almak istediğini söyler. Fakat onu buraya macera tutkusu sürüklermiştir. Askerler suya indirlen filikalara binmeye başlarlar. İçlerinden biri papazdır, onlara moral vermeye çalışır. “Barbar, dinsiz Türkler’den dünyanın incisi İstanbul’u alacağız ve hıristiyan kardeşlerimizi kurtaracağız” der.
Gemiler iki sıra halinde hareket ederler. Kumkale’ye doğru havalanan uçak güneye kayınca, gemilerdeki yüzlerce top alevli dumanla fışkırarak gürlemeye başlar. Türklerde karşı ateş açarlar. İçi asker dolu tekneler karaya yaklaşırlar.
Sahilde boş yerde kıyametler kopar. Arıburnundan çıkarma başlamıştır. Esat Paşa bunalım içindedir. Eceabat’ta ihtiyatta ondokuzuncu tümenin kumandanı Yarbay Mustafa Kemal’e, İkinci Tümenin Kumandanı Yarbay Hasan Askeri’ye diğer kumandanlara cepheye hareket etmek üzere hazır olmaları için emir verir.
Arıburnun’da sahili korumakla Binbaşı İsmet görevelendirilmiştir.
Müttefik kuvvetleri sahile yanaşır fakat plaja çıktıkları görülmez. Tıbbiyeli Molla Kazım’a fundalıkların sallandığına söyler. Biraz sonra önündeki fundalıkta miğfer görür. Sürünerek yanına gider. Onu etkisiz hale getirir. Tıbbiyeli Nazmi ve Medreseli Hasan’a onu derideki tabura teslim etmelerini ister.
Karaya çıkan Anzaklar süratle ilerlerler. Sağa sola toplar düşer. Türkler karşı koymakta zorluk çeker. Giresunlu Haşim ve Nazmi şehit olmuşlardır. Geri çekilme kararı alırlar.
Dörtbin kişilik birlik Arıburnundan karaya çıkar. Buna Hamilton ve De Robeck çok sevinirler. Şaşırtma hareketinin başarılı olduğunu Esat Paşa’nın gerçek taaruzun nereden yapılacağını kestiremediği fikrinden mutluluk duyarlar.
Esir teğmeni Esat Paşa’ya getirirler. Esirden aldıkları eşyaları ona verirler. Zarfın içinde aile resimleri “Bank of New South Wales” tarafından verilen Osmanlı topraklarında geçerli açık çek, İngiliz paraları, Gelibolu harıtası vardır. Harıtada saldıracakları yerleri işaretlemişlerdir. Sonra esiri görmeye gider. Onun korktuğunu görür. Nedenini sorar. Türklerin aldıkları esirleri öldürdüklerini söyler. O Avustralyalıdır. Planlarını sorar. Teğmen bilmediğini söyler. Esat Paşa ona çok iyi davranır. Zarfınıda vererek Eceabat’ta kurulacak esir kampına yollar.
Eski Kale’yi Seddülbahir Koyu’nu, vadileri, yamaçları, tararlar, bir belirti göremezler. Albion zırhlısı, çıkarma yapmaya başlar, fakat “camlı kalmadı” dedikleri yerlerden fırtına gibi tüfek mermileri yağmaya başlar. İdaresiz kalan zırhlı sahilden uzaklaşmaya başlar.
Hava Komoduru Samson aşağı baktığında denizin elli metre kadar açığının kıpkırmızı kesildiğini görür. Durumu Hamilton’a bildirir.
Eurgolus Zırhlısında bulunan General Hunter Weston durumu bilmediğinden kıyıya yanaşır. Onu uyarırlar, oda çıkarma yapmaktan vaz geçer. Hamilton manzarayı seyrederken çok duygulanır. Kendini gladyatörleri zevkle seyreden Roma’lı vahşiler gibi hisseder. Atışların yerini değiştirir.
Mahmut Sabri cephanelerini, yaralıların tedavi edileceği yerleri hazırlar. Sürekli yaralı gelir. Atılan toplarla hendekler içindeki bulunan askerlere mezar olur. Tekkeburnu ve Seddülbahir iskelesi sürekli topa tutulur. Mahmut Sabri buradan çıkarma yapılacağını anlar.
Müttefik donanması, Kumkale’den itibaren Anadolu Yakasında’ki Orhaniye’yi, Yenişehir’i arkalarındaki ovayı uzun süre dövdükten sonra ateşi hafifletir. Bir uçak havalanırTürkler onu düşürür.
Yaya birlikleri düzenli aralıklarla sahile doğru sürünerek ilerler. Mıstık “Rabbim bunları sen koru!” diye bağırır. Birinci avcı hattı “Allah! Allah!” sesleriyle saldırıya geçerler.
Asıl kanlı boğuşma Seddül bahir bölgesindedir.
Hamilton ve De Robeck ve kurmay heyeti az askere ve ilkel silahlara rağmen Türklerin bu direnme gücünü nereden aldıklarını anlayamazlar.
Seddülbahir Koyu’nun iki kilometre kuzeyinde Teğmen Abdurahim savunmasını sık sık durumu bildirir.”Düşman bir alay kuvvetinde; takımımıza taarruza geçti; savunmaya devam ediyoruz” Bu onların son sözü son sözü, son çığlığı olur.
Binbaşı Mahmut Sabri Dokuzuncu Bölüğün Kumandanı Yüzbaşı Secaaddin’e taarruza geçmesini emreder. Fakat vurulunca yerine üsteğmen Tarık geçer. Onu sargı yerine götürürler.
Ezineli Yahya Çavuş’a sahile yaklaşan filikalara sürekli ateş ederler. Sahile çarpan dalgaların kan rengi koyulaşır.
Karaya çıkamayacağını anlayan Müttefik komutanları, harekatı durdurup, bombardımanı başlatırlar.
Tekkekoyu’ndan ilerleyen müttefikler sürekli ilerlerler. Cephanesi az sayıdaki Türkler savunmaya çalışır. Tekirdağlı Hakkı ilk esirini alır ve Mahmud Sabri’ye gönderir.
Tekirdağlı Hakkı ve Yahya Çavuş şarapnellerden lime lime olan Bigalı Hasan’ın bacaklarını kesip, tütün ve toprak sardılar.
Türk birlikleri heryerde erimelerine rağmen, bölgelerini adım adım savunuyorlar, müttefikler büyük kayıplar verirler. Ama filikaları, istimbotları devamlı asker taşır.
Seddülbahir’in eski kalesini gönüllüler savunur. Teğmen Halit’in komutanlığında savunma yaparlar. Son güçlerine kadar çarpışıp, sonunda Seddülbahir Köyü’ne doğru çekilirler.
Müttefiklerin asıl hedefi Kördere’ye düşen mermilerin asıl hedefleri Türkler’in Suyatağı’ndaki iki dağ bataryasıdır.
Suyatağı’ndaki Türklerin Dağ Bataryası’ndan kumsaldaki müttefikleri sürekli tarar. Genel Birdwood Türklerin biraz daha bindirirlerse bozguna uğrayıp, denize döküleceklerini düşünür. Çekilmekten başka çare yoktu.
Tekkekoyu’a çıkarmalar devam eder. Aytepe’ye gelirlerse Seddülbahir’i savunan Türk kuvvetlerini arkadan çevirebilirlerdi.
Türkler’de bunu bilir; Mahmut Sabri Ertuğrul koyunu savunan Onbirinci Bölük Kumandanı Yüzbaşı Saim’e Aytepe’ye birlik göndermesini ister. Aytepe Oğuz Amca’nın önderliğinde savaşı sürdürür. Oraya yardım yapılarak, kaderine bırakılır.
Seddürbahir’de Yusuf, Hasan Şakir, Teğmen Halit savunma yapmak için bekler.
Anzak kolordu komutanı General Birdwood Hamilton ve diğer generallere dayanacak güçlerinin kalmadığını bildirir. Bu sıra bir müttefik deniz altı Marmara’ya girdiği için dayanmalarını emrederler.
Oğuz Amca azalan askeriyle çekilmek zorunda kalır. Müttefikler Aytepe’yi ele geçirdiklerinin işaretini verirler.
Yahya Çavuş emrindekileri Harapkale’ye çekilmelerini emreder.
Hamilton Queen Elizabeth de bombardımana başlar. Sarıbayır’da Türk toplarını yerlebir ederler. Anzaklar rahat bir nefes alır. General Birdwood Hamilton’a teşekkür mesajı çeker.
Seddülbahir’i Müttefikler işgal etmiştir. Yusuf, Hasan Şakir ve bir avuç asker son ana kadar savunmaya çalışır.
Binbaşı Mahmud Sabri’nin en büyük korkusu Aytepe’yi ele geçiren düşmanın Alçıtepe’ye doğru ilerlemesidir.
Sargı yerinde doktor Mehmet Selim’in her yanı kan içindedir. Yaralılar arasında koşuşturur. Mahmut Sabri yürüyebilen askerlerle geri çekilme kararı alır. Yaralıları bırakmak istemez. Yüreği yanarak onları bırakır. Düşmana karşı koymak için bir avuç adamıyla siperlerde, dere yatağında savaşırlar. Gece karanlığında rüzgar ve yoğun yağmur altında karşı koyarlar. Binbaşı Halit’in yanına doğru çekilirler.
Seddülbahir Köyü’nü Türklerden temizlediklerini öğrenen Hmilton Queen Elizabeth Zırhlısı ile kuzeye yönelir.
Arıburnundan çıkarma yaparlar fakat Türk birlikleri onları geri döndürür. Yavuz zırhlısı Çanakkale’ye doğru hareket eder. Türkler Anadolu Yakası’ndan sürekli gemi taşıtları ile asker sevkeder.
Bomnardıman sırasında yardıma koşan türk birlikleri ağer kayıplar verir. Üsküdar Gemisi içindeki Türk ve esir yaralılarla sulara gömülür. Türklerin beli kırılacağı ümidiyle daha fazla bombardımana başlarlar.
Mahmut Sabri Şarpnel sağanakları ve makineli tarrakaları altında Alay’ın öncülerini batıya kaydırmaya çalışır. Ama aklı bıraktığı yaralıları kurtarmaktır. Binbaşı Mahmut Sabri sabaha karşı dörtte saldırı emri verir. Teğmen Halit’le Müttefikleri iki ateş arasına alırlar. Sargı yerine yaklaşırlar. Mahmut Sabri intihar takımının içindedir.
Çalıların arasından, taşların arkasından makineliler biçiyor, bombalar patlar, göğe yükselen aydınlatma mermileri yer yer süngüleşen, birbirini boğazlayan askerleri ortaya çıkarır. Bu hengamede intihar takımı silindir gibi hedefine yürür.
Sargı yerine gelince bütün yaralıların kurşunlandığını, topa tutulduğunu görür. Bu siperleri tam güven altına alınca intikam hücumuna kalkacaktır.
Hamilton gözlerine inanamaz, birlikleri Türklerin önünde çil yavrusu gibi dağılıp, kaçar. Komutanlar çekilme emri vermiştir. Filikalarla gemilere kaçmaya çalışırlar. Bayırlarda aşağı akanları durduramazlar. Hamilton kaçanları öfke ile seyreder. Hiç bir şey yapamamanın sıkıntısını yaşar.
Saffire zırhlısı komutanı bombardımanla Türklerin önünü kesmeye çalışır.
Hamilton Queen E.’e Alçıtepe civarını ve güneyini bombalamaya başlar.
Yarbay Kadri, Mamut Sabrinin gazasını kutlar. Mahmut Sabri gece geri çekilmeyi önerir.
Hamilton bir Türk askerinin sırtında taşıdığı birini kend hatlarına taşıyıp attığını görür merak eder. Bu yaralanan müttefik subayını götürüp siperlerine atan Oğuz amcadır. Teğmen Halit şehit olmuştur.
Donanma bombardımanı başlamıştır. Çanakkale önündeki Barbaros, Turgut Reis, savaş gemileri aşırtma ateşiyle Arıburnundaki Türk askerlerine destek vermeye çalışır.
Elliyedinci Alay’ın Kumandanı Yarbay Hüseyin Avni elinde kılıç, kurşun yağmuru altında oradan araya koşar. Kocaçimen ve Conkbayırı’nı kurtaran erler ve subaylar korkusuzca Anzak’ların üzerine atılırlar. Hüseyin Avni vurulur, fakat hücüm emri vemeye devam eder. Yerine Binbaşı Yusuf Ziya gelir. Oda vurulunca Alay imamı Hasan Fehmi Efendi “Allah ve Peygamber aşkı için vurun!” emriyle büyük bir boğuşmaya girilir.
Karanlık çökünce sessizlik olur. Üçüncü Tümen Komutanı Kurmay Başkanı Kadri, Teğmen Hüsameddin’i arayarak alay kumandanı Yarbay Nureddin Bey’i bulmasını ister. Yarbay Nurettin gece baskını için onlara yol, iz bulmakta yardımcı olmasını ister.
Sessizce sahile doğru yol alırlar. Sahile topları kurarlar. Topları ateşleyip, çalılıklar arasına saklarlar. Projektörlerden saklanırlar. Teğmen Hüsameddin ve Tavaslı Halil gözetleme evine geri dönerler.
Müttefikler Seddülbahir’den, Gökçeada, Bozcaada’dan topluca ateş ederler. Sabah olunca ateş kesilir.
Akşam üzeri halk sığınaklara gönderilir. Biraz sonra Çanakkle bombalanmaya başlar.
Birinci Kirte Savaşı adı verilen çarpışma başlamıştır.
Batı taraftan hücum başlar. Binbaşı Halit ve diğer kumandanlar büyük gayretle savaşır. Bu bölgeye Mahmud Sabri takımı yardıma gelir. Türklerin karşı taarruzları onları geri çekilmeye zorlar.
Esat Paşa ve Albay Halil Sami Ondokuzuncu Piyade Alayını bekler. Şarapneller onların ilerlemesini durdurur.
Binbaşı Mahmut Sabri çöküntü beklenen yerleri takviye etmeye çalışır. Fransızlar dalga dalga gelir. Ön siperleri ele geçirir.
Esat Paşa Anadolu Yakasındaki topları kullanmaktan başka çaresi olmadığını görür. Agamemnon o tepeciği yerle bir etmek için ateşe tutarlar.
Kader günüdür. Çanakkale ‘den kalkan iki savaş uçağı Fransızları bombalamaya başlar.
Oğuz Amca düşmanın çok yaklaştığını anlar. Ondokuzuncu Piyade Alayı’ndan gelenleri Mahmud Sabri gerekli siperlere dağıtır.
Fransız ve Senegalli askerlerin taktiklerine rağmen Türkler peşlerini bırakmaz.Kan gövdeyi götürür.
İngilizlerin geri çekilmesiyle donanma topları araya girer ve Türk birliklerinin takip etmelerini önler. Müttefikler askerleri kandırmak için uçaktan kağıtlar atarlar.
Hamilton Zırhlıda sessiz sakin gezinirken top gürültüleri duyar, heyecanlanır. Sonra karşı top sesleri gelir. Top sesleri durunca “Allah!Allah! ve “Hurra!Hurra!” sesleri çok yakından gelir. Hiç bir yerden haber alamaz. Fransız ve Hint birlikleri bozguna uğramıştır. Sabah olunca Hamilton savaş yerini gezer. O güzel yeşilliklerin ölen askerlerle dolu olduğunu görür. Gemiye döner. Yüzbaşı John Weistock bir baraka yaptırıp Türk esirlerini içine doldurup yakar.
Hamilton halifenin canı alınıncaya, kanı kaba akıtılıncaya kadar savaşacaktır.
Çatışma durunca siperlerde askerler dinlenir. Oğuz amca, Yusuf, Hasan Şakir evlerini düşünürler.
Taarruz, hem donanmanın ateşinden korunmak, hemde düşmanı gafil avlamak için baskın şeklinde yapılacaktır.
Güneş doğarken yedi kruvazör Boğazdan içeriye girer. Diğerleri yarımadayı Güneyden ve batıdan kuşatırlar.
Siperler doldukça, toprağın altında kalanları kazma ve kürekle kurtarmaya çalışırlar.
Senegalliler baltalarıyla saldırır. Siperlerde ki Türklerin karşı koymasıyla geri kaçarlar.
Akşam karanlığıyla beraber İntepe’den topçular ateşe başlar. İki tarafın kayıpları ağırdır.
Esat Paşa Dokuzuncu Tümen Kumandanı Albay Remzi, Onbeşinci Tümen Kumandanı Albay Mehmed Şükra ile toplantı yapar. Sabaha karşı saat ikide saldırıyı kararlaştırırlar. Albay Remzi sol taraftan, Albay Mehmed Şükrü sağ taraftan saldıracaktır.
Hamilton hatıra defterine Türklerin mükemmel savaştıklarını yazar. Buna rağmen en kısa zamanda Alçıtepe’yi ele geçirmeleri gerektiğini düşünür. Saldırı için her türlü tedbiri alır.
Sabahın ilk saatlerinde kara ve deniz topçuları Türk siperlerini dövmeye başlar. İngilizler soldan, Fransızlar sağ tarafından Alçıtepe Köyü yolunun iki tarafından Türk mevzilerine girip ilerlerler.
Yoldaki yardım birliklerinide ateşe tutmuşlardır. Gelenlerin bazılarını Yahya Çavuş ve Oğuz Amcanın yardımına gönderirler. Yusuf ve Hasan Şakir Oğuz Amcadan ses alamazlar. Bir müddet sonra onu bulurlar. Diper lerden “Su!Su!” iniltileri yürek parçalar. Fakat yoğun ateş altında kimse yerinden kımıldayamaz.
Sabah müttefikler top atışlarına başlarlar. Türkleri durdururlar. Türk ordusuna daha fazla donanma zarar verir.
Esat Paşa bu Goliath ve Cornwallis Zırhlılarının nasıl kurtulacağını düşünür. Muavenet-i Miliye gemisinin kumandanı Yüzbaşı Ahmet Saffet ile bunu konuşur.
Yüzbaşı Ahmet Saffet bu işi nasıl başaracağını düşünür. Olay rüyalarına girer.
Hazırlığı tamamlayan Yüzbaşı Ahmet Saffet bir akşam sisin bastırmasıyla yola çıkar. Büyük gayretle mayınlı bölgeden çıkarlar. Gecenin karanlığında Goliath zırhlısına iyice yaklaşırlar ve onu batırırlar. Sonra yine geldikleri gibi sessizce ve büyük heyecanla geri dönerler.
Goliath’ın battığını Hamilton’a haber verirler. “Düşman madalyayı haketti! Kahrolsunlar.” der.
Enver Paşa, Ordu Kumandanı Liman Von Sanders, kolordu, tümen kumandanları akşam Esat Paşanın karargahında toplanırlar.Arıburnu Cephesinde hücum kararı alınır. Yarma harekatını Yarbay Hasan Askeri’nin kumandasındaki İkinci Tümen yapacaktır. Taaruzun başarısı düşmanın baskına uğratılmasına bağlıdır.
Müttefikler Arıburnu’nda Türklerin olağanüstü hazırlıkları olduğunu tespit ederler. Türklerin cüretinden korkan Başkomutan Hamilton cepheyi kuvvetlendirir.
Binbaşı Kasım hücüm emrini verir. Hücum bütün Arıburnu Cephesinde başlar. Subaylar önde askerler arkada süngüleri takılı tüfeklerle sırttan aşağı dalgalar halinde akmaya başlarlar. Anzaklar ateşe başlar. İleri atılanlar yerlere serilir. Durmadan yenileri saldırır. Cesetler yığılır, hertaraf kanseli olur. Donanma akını durdurmak için obüzlerin yanısıra yoğun şekilde şarapnel yağdırır.
Tepdeki siperden hücumu yöneten Tümen Kumandanı Yarbay Hasan Askeri “Artık bu bir cinayettir, hücumu durdurmalıyız!” der. Durumu Esat Paşaya billdirirler. Hücum durdurulur. Ateş kesilir. Esat Paşa’nın Kızılhaçın aracılığını yaptığı ölü ve yaralıları toplama teklifini General Birdwood reddeder. Çünkü yaralıların çoğu Türk’tür.
Molla Kazım Pötürgeli Bilal ve Musa’nın şehit olduğunu sanır. Fakat biraz sonra yanına gelince sevinçten ne yapacağını bilemez.
Güneşin sıcağı artar. Bu yüzden ölüler ve yaralılar dayanılmaz şakilde kokar. Müttefik tarafından Kızılhaç bayrağı ile ölü ve yaralıları toplama teklifi geir. Türk tarafıda kabul eder.
Yaralı ve cesetler toplanırken bir silah patlar. Toplayanlar kendilerini yere atarlar.
Ertesi gün, Kızılhaç bayrağını taşıyan Binbaşı Majör, Kızılay bayrağı taşıyan Teğmen Ali’ye Esat Paşa’ya götürülmek üzere bir mektup verir. General Birdwood tekrar anlaşma teklif eder.
Hamilton’un Mondros’taki karargahında tugay, tümen, kolordu komutanlarıyla yaptığı toplantının amacı, cepheye intikal eden ve etmekte olan yeni kuvvetleri en iyi şekilde değerlendirmektir.
Tabur komutanı Binbaşı Şevki gece yarısına doğru Teğmen Hüsameddin’e gönderdiği yazılı emirde düşman askerlerinin İntepe mıntıkasında araştırma yaptıklarını onların ya öldürülmasi, yada esir alınması emrini verir.
Yahya çavuş o büyük saldırıda şehit düşer.
Dere kenarında pusuya yatan Teğmen Hüsamettin’in ekibi karaya çıkanları öldürür, kiminide esir alır.
Hamilton Seddülbahir açıklarındaki hastane gemisinde yatan kolu kopan General Gouroud’u ziyaret eder. Kendini şuçlu hisseder.
İki tarafında gücü azalmış, elde kalan askerler yorulmuştur. Dinlenmeye, güç toplamaya ihtiyaç duyarlar.
Birinci taburun kumandanı Binbaşı Lütfi, müttefikler cepheye demir ve çimento yığarlar. Bu durumu yarbay Kadriye bildirir. Bu malzemleri şaşırtma hücumuyla ele geçirmeyi önerir. Yarbay Kadri kabul eder.
Kınalı Murad’a mektup gelir. Fakat osırada şehit olmuştur. Bu haberi ailesine nasıl söyleyeceklerini düşünürler. Ailesi mektupta Murad’ın saçlarına neden kına yaktıklarını açıklarlar. Annesi “Murad’ım; sen bizim İsmail’imizsin. Seni biz Allah yoluna kurban gönderdik. Nasıl ki kurbanlık koçlar kınalanıyorsa, ben de saçlarına kına yaktım.” der.
Binbaşı Lütfi’nin planına göre hareket edip, demir ve çimentoları ele geçirirler.
Hamilton Londra’dan yani kuvvetler ister. Bu kadar uğraşa rağmen avuç içi kadar iki toprak parçası elde ettikleri için yardımı durdurmak isterler. Fakat cephenin önemini düşünerek sevkiyata karar verirler.
Müttefikler sadece bombalar, birlikleri hücum etmez. Bombardıman durunca, adalardan kalkan uçaklar bomba atarlar. Oğuz Amca tüfegine sarılmış Hasan Şakir’e bakıp, oğlu Mustafa’yı hatırlar.
Bombardımanın ardından korkunç bir saldırı başlayacağını anlayan Esat Paşa ve kurmay heyeti Anadolu Yakası’ndaki kuvvetlerin bir kısmını Rumeli’ye geçirmeye karar verirler.
Üçüncü Tümen ve Teğmen Hüsameddin Gelibolu’ya geçme emri alırlar.
Günlerce süren bombardımanla siperler, hendekler, tel örgüler birbirine karışmış, telefon telleri kopmuş, irtibatları kesilmiştir.
Tan yerinde Fransızlar, İngilizler saldırır. Türkler zor durumda kalır. Gelen takviyelerle karşılıklı iki cephe aynı seviyeye gelir.
Hasan Şakir şehit olur. Tutunamayacağını anlayan Fransızlar çekilir. Gece sessizlik hakim olur.
Oğuz Amca ve Yusuf ağlayarak Hasan Şakir’i gömerler. Yusuf, Hasan Şakir’in şehit olmadan önce dedesine yazdığı mektubu okur ve gönderir.
Savaş sanki cehennemi Çanakkale’ye taşımıştır. Hergün bombardımana maruz kalan askerler şimdi sıcakta boğuşurlar. Mıstık askerlere su taşır.
Müderris Rasih Efendi torununun şehitlik haberini alır. Çok üzülür. Kendini toparlayamaz.
Seddülbahir Cephesi’nden Albay Halil Sami geriye alınır. Yerine Albay Refet’in kumandasındaki onbirinci tümene verilir.
Onbirinci tümenin gayretlerinin düşmanları durduramayacağı anlaşılınca ihtiyata alınan Dokuzuncu Tümen tekrar savaşa sürülür.
Savaş hergün biraz daha kızışarak devam eder. Albay Halil Sami askere moral vermek için siperleri dolaşırken bir askerin siperden fırladığını, sonra geri döndüğünü görür. Yanına gidip, ne yaptığını sorar. Adı Yanyalı Hulusi’dir. Hulusi”Tahminen atmak bombayı yazık etmektir. Attığım yeri görmek için dışarı çıkıyor, tekrar sipere dönüyorum.” der. Albay Halil Sami bu erin mükafatlandırılmasını ister.
Yanyalı Hulusi’ye sabah teftişinde maddi ve manevi taltif emri gelir. Fakat iki saat önce Yanyalı Hulusi şehit olmuştur.
Müttefikler adalardaki bütün ihtiyat kuvvetlerini Seddülbahir’e getirirler. Türkler de değişik yerlerdeki birliklerini buraya kaydırmıştır.
Doktor Mehmet Selim siperlerde sürekli yaralı tedavi eder. Siperden dışarı bakınca süngü süngüye, boğaz boğaza kan revan içinde savaşanları görür. Yaralıların inleyişleri yürek dayanmayacak cinsten olmasına rağmen, vahşet sahnesinden kendini güçlükle koparır. Yaraları temizlemeye koyulur.
Hamilton Türk cephesinin dağılmak üzere olduğunu tahmin eder. İngiliz, Fransız ve sömürge askerlerinin en iyilerini ön taraflara yerleştirir. Sağ ve sol tarafta şiddetli savaşlar olur. Türklerin Alçıtepe’de sarsıldığını düşünür. Gemilerden bombardıman devam eder. Ateş durup dumanlar çekilince henüz kimsenin sahip olamadığı topraklar insan cesetleriyle doludur. Gelen raporlara göre kayıplar korkunçtur. Hamilton canevinden vurulur. Kendini oyalamak için hatıra defterini yazar.”…Cahil olan Türk askerleri kendilerine verilen görevleri yerne getirmek hususunda pek mert hareket ediyorlar…Gerçekten ben hayatımda bu derece cesur asker görmedim. Bazıları ideal vasıftalar. Hücuma kalkıp, ilerlemeye başladık mı üzerlerine yağdırdığımız mermi sağanağına aldırmadan soğukkanlılıkla ayağa kalkıyor, siperlerden fırlıyor ve ateş etmeye, el bombası atmaya başlıyorlar…” diye yazmaya devam eder.
Günlerce davam eden, insan taakatini aşan kanlı çarpışmalar sona erdiğinde Seddülbahir Cephesi’nde iki tarafın kıpırdayacak gücü kalmamıştır.
Düşman siperlerinden flamaya benzer sırıklardan bir tane ele geçirirler. Bunun gözetleme çubuğu olduğunu anlarlar. Esat Paşa gözünü merceğine dayayıp karşısındaki yerleri görür. Kurmay başkanı Fahrettin Bey’e “-İşte teknik; bu aletler elimizde bulunsaydı; belki yüzlerce vatan evladını düşman mermilerinden kurtarırdık.” der. İstanbul’dan elli tane yaptırılıp yollanır.
Müttefiklerden alınan demir ve çimentonun çoğu Alçıtepe’nin önünde inşa edilen çift katlı siperlerde kullanılır. Müttefiklerin büyük hücumlar gerçekleştireceklerine dair haber almışlardır.Limni ve Bozcaada’ya getirdikleri birlikleri Arıburnu ve Seddülbahir’e çıkarırlar. Gazeteciler Hamilton’la röportaj yaparlar. Gazetecilerden biri Türk siperlerine bildiri atılsa adam başına on şiling verilerek af edileceği yazılsa der. Hamilton dünyada Osmanlı Türkü’ndan başka dini uğruna canını fedaya tartışmasız hazır bir millet yoktur. Asker başına elli İngiliz lirası teklif etsek yinede yüzümüze çarparlar rezil oluruz, der.
Müttefikler Türkleri hertaraftan sarıp yok etmeyi düşünürler süngü süngüye, boğaz boğaza müthiş bir çarpışma olur. Fakat bir sonuç alamazlar.
Hamilton teftiş etmek için sahile çıkar. Gördüğü manzara içler acısıdır. Birde dizanteri salgını başlamıştır. Bir botla gemiye dönmek ister. Bu sırada Türk top bataryası Savage Muhribi’ne mermi yapdırmaya başlar. Gemi sahilden uzaklarşır. Hamilton botla denizin ortasında kalır. Uzun uğraşlardan sonra muhribe ulaşır.
Bekledikleri kuvvetler Lawland Tümeni cepheye gelince büyükbir şevkle saldırırlar. Türklerde taze kuvvetlere ihtiyaç duyarlar.
Tabur komutanı Binbaşı Abdülkadir de gece gündüz elbise ve postallarla yatıp kalkar. Topçu ateşiyle uyanır. Yarımada’yı kuşatan zırhlılar, kruvazörlerin topları ateş püskürür. Yarbay Rıza siperleri durumunu sorar.
Savaş yine bütün hızıyla devam eder. Ateş kesildiği zaman Türkler ve müttefikler arka taraflara dört köşe büyük çukurlar eşerler. İki taraf cesetler birbirine karıştığı için kendi ve düşman ölülerini beraber gömerler.
Yaz zorlu geçer. Mıstık askerlere su taşır. Bir mermi patlamasıyla eşek kaçmaya başlar. Mıstık peşinde koşuştururken düşmanlar onu yakalar. Yüzbaşıya götürürler. Mıstık suyu hediye getirdiğini söyler. Onun saf haline inanırlar ve ve kendine birkaç kilo çikolata, şeker doldurup verirler.
Başkomutan Hamilton Seddülbahir cephesinde ölümcül darbe vurmanın zamanı geldiğine inanır. Ön taraflara iyi satır atan Senegalliler yarleştirilir. Bir Senegalli’nin kandırmaca olarak koyduğu kabalığına satır atmaysıyla hücum başlar.
Bir anda kan gölüne dönen siperlerde satır ve bıçak savaşı sürer, karşısındakini deviren yeni avını arar. Bu arada Mahmud Sabri sol kolundan vurulur ama savaşa devam eder. Bayılacak hale gelince sargı yerine gitmeyi kabul eder. Yerine bıraktığı Yüzbaşı Serdar’a ne olursa olsun yerlerini bırakmamalarını emreder.
Mahmut Sabri’nin şakağındaki mermiyi çıkarırlar.
Oğuz amca ve Yusuf çatışma durunca izin alıp Mustafa’yı aramaya giderler. Fakat bulamadan geri dönerler.
Köyde Oğuz amcanın karısı bayramı yalnız geçirirler.
Arıburnu ve Kabatepe arasındaki Triumpf Zırhlısı da müttefik kara topraklarına destek verir. Siperden denize bakan Kandıra’lı Sadri başının döndüğünü hisseder. Fakat başı değil karşısındaki zırhlı döner. Koskoca Triumpf Zırhlısı yana yatar. Haber yayılır. Sonunda zırhlı batar.
Ertesi sabah Yusuf siperden Seddülbahir’in kuzeyinde, Boğaz’ın içinde demirlenmiş Majeste Zırhlısını görür. Zırhlı birdenbire alabora olur. Kaynaşan sularda kaybolur. Bunun oluşumu ile birçok fikirler öne sürerler.
Yusuf ile Oğuz amca, Teğmen Hamdi ve Teğmen Hüsameddin’in konuşmalarını duyarlar. Binbaşı Mahmud Sabri’yi ziyarete gitmişlerdir. Orada konuşulanları anlatırlar.”Amiral De Robeck, bütün zırhlıları, kruvazörleri odalardaki üslerine çekmiş. Kumandanlar, artık barış şartlarındaki poligon atışları gibi, atış yapamayacaklarından neşeyle sözediyorlar. Triumpf ve Majeste’yi batıran Alman Binbaşı Otto Hersing’in kumandasındaki U21 denizaltısı Boğazdan girer. Çanakkale’ye çıkar. Halk büyük bir coşkunlukla karşılamış.”
Mıstık su taşırken iki İngiliz askerini baygın halde bulur. Onlara su içirir ve sipere götürüp teslim eder.
Seddülbahir Cephesinde kan gövdeyi götürürken, kuzeydaki Arıburnu’nda neredeyse barış havası esmektedir.
Türk ve Anzak askerleri burun buruna mevzilere gömülmüşlerdir. İki tarafında yeni bir hücuma gücü kalmamıştır. Birbirlerine alışırlar. Selamlaşmalar, konuşmalar yaparlar. Yiyecek paketleri atarlar.
Anzaklar sahilde o kadar rahattırlar ki komutanın gelmesini bile umursamazlar. Denize girerler çıplak dolaşırlar, iskambil oynarlar, balık tutar, yemek yaparlar.
Anzak askerleri bıkarlar, Neden gönüllü geldiklerini düşünürler. Charles arkadaşlarına “Savaşıp başkasının elinden neyi var neyi yok almaya kafa yorduğumuz kadar ilime önem versek harhalde insanlık olarak daha kolay refaha kavuşuruz.” der.
Molla Kazım Ağıldere’de ki hastanede yatan Pütürgeli Musa ile Arapkirli Davut’u ziyarete gitmek için izin alır. Hastanedeki acıları görür çok üzülür. Herhangi bir tepkide bulunmayan Davut’un çukurlara kaçmış siyah gözleri, kaşlarının altından dimdik, biraz vahşice bakar. Doktor”Duymaz ve tanımaz; Hafızasını kaybetmiş” der. İki somya ileride Pütürgeli Musa karyolaya bağlı yatmaktadır. Doktora durumunu sorar. Doktor”Onu uyku ve serum hayatta tutuyor.Ne bir şey yedirmek, ne de bir şey anlatmak mümkün. Şiddetli sarsıntıdan çıldırmış sağırlaşmış. Bunlardan farklı olarakuynadığı zaman “Molla Kazım! Molla Kazım!” diye bağırıyor. İkisinide İstanbul’a göndereceğiz.” der. Molla Kazım hıçkırıklarla geri döner.
Albay Rüştü’nün kumandasındaki Onaltıncı Tümen’in savunduğu Kanlısırt’a Anzaklar taarruza geçmek için iyi hazırlanmışlardır. Çok şiddetli çatışma başlar. Molla Kazım bombardımanda yıkılan ağacın açtığı çukurda kendine gelir. Uzun süre nerede bulunduğunu anlayamaz sonra Türk askerlerinin geldiğini anlar onlarla beraber savaşır.
Çok kanlı bir çarpışma sonucu Kanlısırt’ı ele geçirirler. Türk askerleri geri almak için hücüma devam eder.
Conkbayır ve Kocaçimen’i ele geçirmek isteyen General Godley bölgeyi iyi tanıyan iki Rum’u bu işte görevlendirir. Rumlar gizlice kimseye görünmeden bilgi edinip, geri dönerler.
Adalardan kalkan uçaklar Türk siperlerini kontrol eder ve gider. Müttefikler komutanlarla toplanıp hücüm planını yaparlar.
Gece karanlığında Kireçtepe’nin eteklerine yanaşırlar. Mangalar karaya çıkar. Ve tırmanmaya başlar.Karakol nöbetçileri ateşe başlayınca karakoldakiler ve diğer postalar oraya koşarlar. Müttefiklerin istedikleride budur. Az bir askerle burada bir kargaşa yaratmaktır. Diğer taraftan General Godley ikibin kişilik öncü birlikleri kuru dereye çıkarır, ilerlerler.
Binbaşı Hart’ın emrindeki birlik karanlıkta karakola doğru yaklaşır. Bu karakolu elegeçirirler yollarına devam ederler.
Kuzeydeki Suvla’da ise daha karaya ayak basar basmaz görünürler. Yedibin asker sahile çıkar. Yarbay Wilmer ön siperdeki mangalara ateş emri verir. Düşman toplarıyla ateş eder. Karşılıklı ateş başlar. Alaydan yardım isterler.
Seddülbahir’de, Kanlısırt’da şiddetli çarpışmalar sürer. Suvla ve Saroz’da çıkarma başlamıştır. Esat Paşa ve kurmay heyeti en uzun geceyi yaşarlar. Cephelerle devamlı irtibat halinde bulunurlar. Müttefiklerin asıl yarma hareketinin hagisini olduğunu anlamaya çalışırlar.
Az kişiyle pusu kurarlar. Müttefikler pusu çevresini sararken onlar gerideki pusuyu devreye sokarlar. Böylece yollarını şaşırırlar. Onlara önderlik eden iki Rum’da yolu şaşırır. Kumandanlarından azar işitirler.
Yarbay Wilmer Çikolata Tepesi’nde at nalı şeklinde siper hazırlar. Müttefikler bu siperler içinde karanlıkta birbirlerini yok ederler.
Hamilton cepheden haber alamaz çok sıkılır, merak eder. Bir albayı haber almak için Suvla’ya yollar.
Albay Aspinall bir balıkçı teknesiyle karaya çıkar. Herşey çok sakindir, donanma açıkta demirlenmiş birsürü filika hafif dalgalar arasında inip çıkar. Askerler denizde yüzer, gölgeliklerde oturur. Kimisi yemek pişirir. Ciddi bir taarruz yapılmadığını asker daracık bir alanda sıkışıp kaldığını anlar. Hemen Stopford’u görmek için koşar adımlarla yürür. Bir topçu yüzbaşısı daha ileri gitmemesini cephe hattının geçeceğini söyler.
Albay Aspinall, General Hammersley’in yanına gider. O çok rahattır “Henüz yeteri kadar asker ve top karaya çıkmadı. Ayrıca askerimiz yorgun da şu andaki hücum, felaketimize sebep olur. Belki yarın hücum ederiz.” der. Sinirlenen Albay, General Stopford’u bulmaya gider. Oda diğer generalin söylediklerini söyler.
Beklemeye dayanamayan Hamilton karaya çıkar. Generale neden taarruz etmediği, belirlenen yeri almadığı için kızar. Derhal taarruz emri verir.
Yarbay Wilber hücum hazırlığında olduklarını anlar ve emrindeki subayları uyarır. Çikolata tepesi’ne hücum başlar. Yardımın ne zaman geleceğini bilmediği için ihtiyatlı davranır. Mestan Tepe’ye hücum edeceklerini düşünerek burada hazırlık yaptırır.
Esat Paşa kurmay heyetinin gelen raporlarda Arıburnu’nun biraz kuzeyindeki Kireçtepe yakınlarından ve Suvla’dan müttefiklerin baskın şeklinde çıkarma yapıp Türk birliklerini arkadan kuşatmaya çalıştıklarından şüphesi kalmaz. İki taraf arasında soluksoluğa, ölümle yarış başlar.
Albay Ahmet Feyzi kumandasındaki iki tümen yardım için yola çıkar. Anadolu Yakası’ndan da yardım yola çıkar. Mestantepe’da müttefik ateşleri iyice yoğunlaşır. Yarbay Wilmer düşmanın daha fazla ilerlemesine meydan vermemek için bir kısım askeri geri çeker. Hüsrev Çavuş ve dört eri geride bırakırlar. Bir müddet sonra onlar da şehit olur.
Albay Ahmet Feyzi Suvla’ya çıkarma yapan müttefikleri Teketepe’yi Anafartalar’ın yüksek kısımlarını ele geçirdiklerini düşünür. Yarbay Wilmer’e merakla bakar. Teketepe, Anafartalar’ın üst kısmının ne olduğunu sorar. O da ellerinde oluğunu sorar. Albay Ahmet Fevzi şaşırır.
Kurmay Başkanı Kazım Bey yeni birlikler gelene kadar oradaki askerlerle hemen hücum etmesini söyler. Albay Ahmet Feyzi bu durumu hoş karşılamaz. Mareşal ile görüşmesini ister. Bir müddet sonra telefonla şifre gelir.
“Grup kumandanlığına tayin edlien Albay Mustafa Kemal Bey’in vasıl olması ile emir ve kumandayı ona tevdi ile Istanbul’a hareketiniz rica olunur.”
Albay Ahmet Feyzi bu duruma üzülür. Ve Anafartalar karargahına giderken, Arıburnu cephesinde ceset ceset üzerine düşer.
Mütefiklerden Binbaşı Brezier’in birlikleri hücum emriyle bayır yukarı çıkmaya başlarlar. Türklerin ateşiyle herseferinde yere serilirler. Binbaşı Glasgow’un komutasındakilerin başına da aynı şey gelir.
Savaşa hazırlık yapılırken bir asker eline mermi sıkar. Savaştan kaçmak için yaptığını anlarlar, kurşuna dizerler.
Yüzbaşı İbrahim’in kumandaasındaki Üçüncü Bölük, Hammersley’in kumandasındaki Otuzikinci Tugay’ın öncüleri büyük bir savaşa tutuşur.
Albay Mustafa Kemal ve Albay Kazım cepheleri dürbünle izlerler. İsmailoğlu Tepesi’ni elegeçiren Küçük Anafartalar Köyü’nün sırtlarına yayılır, hemen takviye yollarlar.
Esat Paşa atıyla cepheleri gezer. Albay Halit’in kumanda ettiği Yedinci Tümen ile General Mahon’un komutasındaki Onuncu Tümen’in boğuşmaları zorlu geçer. Albay Halit şehit olur.
Yüzbaşı İbrahim’in birlikleri topyekün hucüüm ederler. Akşam karanlığında kimse kimsetyi göremez, sesler kesilir. Yüzbaşı İbrahim, Ilgazlı Rıfkı, iki er sessizlik ve karanlıkta nerede olduklarını bilemezler. Biraz sonra iki müttefik birliğinin arasında olduklarını anlarlar, sessizce yukarı doğru tırmanmaya başlarlar.
Hamilton merkla haber bekler. Stopford’dan mesaj gelir. Askerlerin isteksiz olduğunu, zorda kalınca geri çekildiklerini bildirir.
Hamilton’da ona “Senden dert yanmanı değil, cepheyi yarmanı bekliyorum.” der. General Birdwood’dan sevindirici haber alır. Cepheyi daha yakından görmek için Kabatepe kıyılarına yaklaşır, dürbünüyle izler. Besimtepe’yi elegeçirirler. Kocaçimen ve Conkbayırı avuçlarına düşmek üzeredir.
Yarbay Kısıklı’lı Nail, Yarbay Servet’in komutasında büyük bir savaş olur. Besimtepe’den düşmanı sürerler. Onlarda tekrar almak için saldırırlar. Gecenin siyah örtülerinin ardından iniltiler gelir. Yüzbaşı Le Morchand Pütürgeli Bilal’in süngüsüyle ölür.
Müttefikler Eceabat önlerindedir. Şiddetli bir topçu ateşiyle karşılaşırlar. Kendi donanmalarıdan atılıyor sanırlar. Flamalar sallarlar ama bombardıman durmaz. Bu arada Türkler hazırlanır, top atışları Türkler tarafındandır. İki tarafında taakati tükenmiştir. Fakat savaşın duracağı yoktur.
Esat Paşa ile ordunun kurmay başkanı Albay Kazım müttefiklerin planlarını anlamışlardır. Çok sıkıntılıdırlar. Ne yapacaklarını bilemezler düşmanın nereden; nasıl saldıracağı bilinmediğinden her kumandan sorumluluğunda olan bölgenin savunmasını sağlama almak için bütün birliklerini elinin altında tutmak ister. Esat Paşa kardeşi Vehip Paşa’dan yardım ister. Yardımı göndereceğini ve müttefiklerin Seddülbahir’den Arıburnu Cephesi’ne yardım kaydırmalarını önlemek amacıyla da hücum edecektir.
Herkes hücum için hazırlığını yapar. Yemekten sonra birbirleriyle helalleşirler. Tek tük ateş edilir. Teğmen Hüsameddin birliği ile görev yerindedir.
Tam saat dörtte bütün siperlerde “Hücum” diye bir fısıltı dolaşır. Askerler manga manga, takım takım biranda siperlerin çıkış yerlerinden fırlayıp, yere yatarlar. Müttefiklerin nöbettçi atışları başlamıştır. Askerler yer yer sıçramalar yaparak karşıdaki siperlere yaklaşırlar.
Makineli atışı başlar, onu susturmak isterler. Fakat isabet ettiremezler. Mıstık yavaşça sürünür, yaklaşınca birden fırlayıp makineli yuvasına atlar. Teğmen Hüsameddin hücum emriyle “Allah!Allah!” nidasıyla düşman siperlerine dalarlar. Müttefikler geri çekilir siperlerini sağlamlaştırır. Taarruz kesilir. Ömer Çavuş’un eli kopar. Mıstık şehit olur.
Askerlerin adım atacak halleri kalmamıştır. Yakında iki taraftan biri çökecektir. Çökenin karşısındaki olması için enerjilerini son damlasına kadar ortaya koyarlar.
Yoğun topçu ateşiyle Conkbayırı’nı cehenneme çevirirler. Seddülbahir Cephesi’ndan kaydırılan birlikler, Çamçakpınar sırtlarına taarruz ederler. Üç gün savaş devam eder. Her iki tarafın askerleri aç susuz durmadan çarpışır. dudaklar. Parçaparça, diller simsiyah olmuştur. Bir damla suyun hasretini duyarlar. Saka katırları yanlarından geçerken ıslak branda tulumlarını emerler.
Anzaklar elegeçirdikleri Conkbayırı ve Besimtepe’den geri atılırlar. Pütürgeli Bilal şehit olur. Molla Kazım onu gömer.
İngiliz tümeni gece gizlice gemilerle Suvla’ya çıkar. Mısır’dan gelen tümende Suvla’ya gönderilir. İsmailtepesi’ni alırsak yarma hareketi biraz kolaylaşabilir diye düşünürler.
ölümcül darbeyi vurmak için hücum fecirle başlar. Her zaman olduğu gibi önce müttefiklerin deniz ve kara topçusu Türk siperlerinin altını üstüne getirir.
Türklerin top mermileri azalmıştır. Ancak zaruret kesin hale gelince, ateş edebilirler. Topla bombardıman etmeleri, ard arda gelen hücumlara rağmen müttefikler geri çekilir. Müttefik generalleri Türklerin buı azmini tükenmez güçlerinin sebebini anlayamazlar.
Gelibolu Yakası’nda, tehlikeli bir sessizlik olmuştur. İki tarafta harıl harıl hazırlanır.
Oğuz Amca’nın harman yerindeki buğdayları yakarlar. Köyün büyükleri Ermeniler’den şüphelenirler.
Molla Kazım nöbetteyken saldırı başlar. Patlamalardan sonra saldırırlar. Fakat çok azı açtıkarı çukura ulaşır. Onları sorguya çekerler. Bir sonuç alamayınca Eceabat’taki esir kampına sevk ederler.
Yağmur yağdığı zaman iki tarafında durumu kötü olur. Ot yatakları ıslanır. Dışarıya adım attıklarında ya gölete ya da çamura saplanırlar tek tük ateş edilir ama hücum yoktur. Bu esnada İsmailoğlutepe’den çok yanık bir türkü başlar. Berrak duygulu yüreklere işleyen sihirli bir sestir. Gerek müttefik askerleri, gerek Türk askerleri büyülenmişçesine dinlerler.
Bu ses en çok Oğuz Amca’yı etkiler. Mustafa oluğunu anlar.”Rabbim sana çok şükür. Sesini bana duyurdun; Yüzünüde gösterirsin. Ey Ulu Rabbim.”der. Türkü bitince Türk ve müttefik siperlerinden yükselen alkış dakikalarca sürer.
Ömer hoca, Hatice ve Nadiye’ye erzak getirir.
İnsanda kıyamete kadar sürecekmiş hissi uyandıran yağmur, günlerce devam eder. Nöbetteki askerler donar. Hasta, yaralı, yiyecek, askeri malzeme sevkiyatı neredeyse durmuştur.
Müttefiklerin boğazı geçemeyeceklerini anlayan Bulgarlar, Almanya ile Osmanlı’nın yanında yer alınca Sırplar silinir. Berlin-İstanbul arasındaki demiryolunun güvenliğe kavuşması, malzeme akışının hızlanması müttefiklerin işlerini dahada güçleştirecektir.
İngiltere Yüksek Savunma Konseyi bu defteri münasip şekilde kapatmak ister. Fakat sonuçlarından ürker. Sadece Çarlık Rusya’sını sonu gelmekle kalmayacak, güneş batmayan imparatorluğun bünyesinde yaşayan yüzmilyonlarca müslümanı elde tutmak güçleşecektir. Hamilton’u görevden alıp, yerine Chale Monro’yu tayin ettiler ve ayrıntılı rapor isterler.
Batı kamuoyunda Çanakkale’nin geçilemeyeceğini anlamıştır. Müttefikler ”Hasta Adam ”ın önünde dize gelmiştir.
Bu şaşırtıcı beklenmedik olayın sebebini araştırmak için yüzlerce gazeteci İstanbul’dan sonrada Çanakkale’ye akın eder.
Çıplak ayaklarıyla karda oynayan çocukları nineleri çağırır;
-Gazanfer! Muzaffer! Mücahit! Gelin çorba yaptım.
Gazetecinin yüzü ciddileşir,arkalarından mırıldanır.
-Gazanfer! Muzaffer! Mücahit!…Ha!…En karanlık gününde çocuklarına bu adları takan millet, bir yerde toprağa gömülse bile, bir başka yerden fışkırır.
Gökçeada’ya gelenb başkomutan Monro ilk iş olarak Gelibolu Yarımadası’nın çevresini gezmeye karar verir. Akşam karargahta komutanlar toplanır. Birdwood’dan bilgi ister. O da her türlü fedakarlığı yaptıklarını fakat Türklerin inadını kıramadıklarını söyler.”Onların bedenlerini yenebiliriz ama ruhlarını yenemeyiz. Zaferimiz, Türklerin fakirliğinin üzerine gitmekle mümkündür. Savaşı, top, tüfek, teçhizat bakımından yeterli olmayacakları geniş cephelere yayılmalıyız.” der.
Monro cepheyi de gezdikten sonra karar verir. karargaha varır varmaz, raporunu yazacak, Gelibolu’nun boşaltılması gerektiğini bildirecektir.
Yüksek Savunma Konseyi durumu yerinde incelemek için Savunma Baknı Kara Mareşalı Lord Kitchener’i görevlendirir. O da gelir, komutanlarla toplantı yapar, cepheyi gezer. Raporu gönderir.
Müttefikler büyük bir gizlilikle çekilmeye başlarlar. Üst rütbeli komutanlardan başkaları bilmiyor, kuvvet kaydırdığı söylenir. Tahliye sadece geceleri yapılır.
Türkler çekildiklerini bilirler ama herhangi bir saldırıya karşı hazır beklerler. Siperlerde suyun içinde donmuş vaziyette beklerler.
Sabah top atışları yaparlar, Oğuz amca yaralanır. Yusuf şehit olur. Hastaneye gelince oğlu Mustafa’nın şarapnelle burnu, ağzı, çenesi, gitmiştir. Mustafa ailesinin hayali ile şehit olur.
Müderris Rasih Efendi gazetesini alır. Ağır ağır eve dönerken gazeteci çocuğun;
-Yazıyooor! Çanakkale zeferini yazıyooor! diye bağırdığını duyar. Bir gazete alır. Manşette “Zafer bizim” denir. Hemen altında büyük harflerle müttefiklerin Çanakkale’den çekildiklerinin haberini verir.
Tıp Fakültesine gelir. Her taraf ıssızdır. Sınıfa girer. Bakışlarını boş sıralarda gezdirir. Gencecik yüzleri hatırlamaya çalışır. Dışarıda kar yağar.
Aynı kar Çanakkale’de de yağar. O korkunç çarpışmaların sürdüğü tepeleri, vadileri örtmüş, yüzbinlerce mezarı, siperleri gözlerden silmiştir.

1960 yılında Ürdün’ü terk edip işçi olarak Batı Almanya’ya gitti. Bir süre sonra Almanca’yı öğrenip bir kompüter enstitüsünü bitirdi ve işini değiştirdi. Bu arada Schwelm adlı küçük bir kasabada kurduğu “Tscherkessischer Kulturverein” kısa sürede Almanya’da çalışan Kafkas kökenli işçiler ve Avrupa üniversitelerinde Kafkasoloji üzerinde çalışan öğrenciler için küçük bir enformasyon merkezi haline geldi. Almanya’da iken de çoğu bu derneğin yayını olmak üzere “Adighe Alfibem Yiqhuaz” (Adıge Alfabesi İçin Rehber), “Nart Txidezh I.” (Nart Efsaneleri I.), “Zi Mafe Guerem” (Günün Birinde – Fabl’ler) gibi kitapları yayınlandı. “Nıbjeqhu” (Arkadaş) ve “Cible” (Yıldırım) adlı bültenlerin yayımlanmasında emeği geçti.

1984 yılının Ocak ayında öldü.

In 1850, his one act comedy Les Pailles rompues (‘Broken Straws’) ran for twelve nights at Dumas’s Theatre historique, and was published. Verne started making money by selling his stories, which included ‘A Drama in Mexico’ and ‘Drama in the Air’. Between 1852 -1855, he became secretary of Theatre lyrique. In 1857 this talented writer married Honorine and became a stockbroker in Paris. He moved his house several times. In 1859, still living in cramped conditions in the Latin Quarter, but now with his pregnant wife and two stepdaughters, he was invited by a friend on a free trip to Scotland and England. He was delighted by his visit and was greatly marked by the experience. A son was born to him in 1861 and in 1862 he went to Norway and Denmark with Hignard. After spending many hours in Paris libraries studying geology, engineering, and astronomy, Jules Verne published his first novel Five Weeks in a Balloon in 1863, which was an immediate success. His publisher was quite impressed and from that point on, Verne’s livelihood was guaranteed by successively more lucrative contracts, although requiring him to produce between one and two books each year. In 1867, there was the first English translation of his novel. Soon, he started writing novels such as Journey to the Center of the Earth, From the Earth to the Moon, and 20,000 Leagues Under the Sea. Because of the popularity of these and other novels, Jules Verne became a very rich man. He wrote
steadily – often he would be changing the published serial version of one novel while correcting the proofs of another, writing the manuscript of yet another, and planning the extensive reading required for a fourth.

In 1871 Jules’s father died and between 1876-77 he bought his second and third boats and even organized a huge fancy dress ball. His marriage was not totally happy; and he seems to have had mistresses. His wife was critically ill that year but recovered. In 1876, he bought a large yacht and sailed around Europe. In 1877, Verne sailed to Lisbon and Algiers. His son Michel married an actress in 1879, despite the opposition of his father.
In 1883-84, Verne left with his wife on a grand tour of the Mediterranean. In 1888 he was elected local councilor on a Republican list and for the next fifteen years, he attended council meetings, administrated theatres and fairs and gave public talks. In 1895 he wrote his first novel in a European language in the present tense and third person. After 1897 his health deteriorated. In 1905 he fell seriously ill from diabetes and died in the city of Amines. On Verne’s death, The Invasion of the Sea and The Lighthouse at the end of the World were in the course of publication. Michel, his son then took responsibility for the remaining manuscripts and published them later. It was only in 1978 that it was discovered that the Jules Verne books that appeared posthumously had a major part of their writing done by Michel. This came as a surprise to many. The simplicity of Verne’s life seems to be in opposition to the complexity of his works.

Popular Books by Jules Verne
1863 – Five Weeks in a Balloon
1864 – A Journey to the Center of the Earth
1866 – From the Earth to the Moon
1870 – Twenty Thousand Leagues Under the Sea
1873 – Around the World in Eighty Days
1874 – Mysterious Island
1904 – Master of the World

AROUND THE WORLD IN 80 DAYS
(A PLOT SUMMARY)

Around the World in Eighty Days by Jules Verne is a novel about the adventures of Phileas Fogg and his servant Passerpartout. The plot structure is simple and follows a linear line; there is hardly any interchanging of the past and present; neither is there much interpolation. One day while Phileas Fogg is with some fellow whist players; he reads in a newspaper that it is possible to travel around the world in eighty days. No one believes this is true, except Phileas Fogg. Phileas Fogg bets his challengers, that he can make the journey in eighty or under days, and then leaves along with his servant Passerpartout immediately. The plot then traces Fogg’s journey around the world, the obstacles that he overcomes and the lasting love that he finds. The novel is definitely based on the nature of the challenge and whether Fogg will be able to travel around the world. The subplots are intertwined with the main thread and include Detective Fix’s suspicion that Fogg is a robber, Aouda’s love for her savior Fogg and Passepartout’s profuse buffooning and blustering.

From Chapter 1, in which Phileas Fogg and Passepartout accept each other, the one as master, the other as man to Chapter Four – when the master astounds his servant, the narrative is based in London and the seed of the plot is sown. From Chapter Five, the interesting journey begins and we are introduced to the major obstacle in the travels – Detective Fix and his suspicions. He befriends Passepartout and the latter is not in the least suspicious of the detective, little knowing that he would be a major hindrance to his master. In Chapter Nine, Fogg sails the Red Ocean and the Indian Ocean and they are both propitious to his designs. From Chapter 10, in which Passepartout is only too glad to get off with the loss of his shoes to Chapter Sixteen – In which Fix does not seem to understand in the least what is said to him, the adventurers are in India and the narrative is simply linear. In Chapter 17 Fogg travels from Singapore to Hong Kong. It is between Chapters Twenty and Twenty Three that there is a slight mixing of the past and the present in an otherwise simple narrative. This happens because Passepartout gets opiated and he and his master are separated. While Fogg has to hire a separate ship to take him along, Passepartout manages to board the ship that they were all scheduled to travel in. At the end of Chapter twenty-three, master and servant are reunited and in the next chapter they travel together towards the continent of America. From Chapter twenty-five onwards till the second last chapter, the narrative is once again linear. The last chapter has a small segment that recounts the past and it is explained how Fogg is mistaken regarding the day that he reached London and how the folly is rectified at the very last moment.

In Chapter twenty-five, a slight glimpse is had of San Francisco, from chapter twenty-six to thirty; the adventures on the American railroad are recounted. While in Chapter thirty-one, Fix helps Fogg, later when they step on England soil, Fix proves to be a bane and arrests Fogg. After coping with exasperating delays in Chapters thirty-two and thirty-three, Fogg finally lands in London in chapter thirty-four. The story and the plot is wrapped up in the last three chapters and there is a complete reversal in fortune. Fogg seems to have lost the bet in chapter thirty-five but in the last two chapters, we see how he is not a loser, but is a winner.

The sub theme of Aouda and Fogg’s love gains prominence in the last chapter. The author upholds love over both money and the winning of challenges. This is highlighted in the topic of the chapter itself – Chapter 37- in which it is shown that Phileas Fogg gained nothing by his tour around the world, unless it were happiness.

While the plot structure throughout the narrative remains simple, variety is added through the range of exciting adventures that Fogg and his companions experience. The simple plot helps as it provides a strong foundation to the wide range of experiences in the journey. A complicated plot combined with undulating adventures would have only added confusion and would not have helped much. In fact, the plot is very neatly portrayed in the title of the book itself -Around The World In Eighty Days.

CHARACTER ANALYSIS

MAJOR CHARACTERS

Phileas Fogg

This precise and intelligent man is one to the most memorable characters of Verne. When we are introduced to him, he is an English man who lives a very regularized life. He is impeccable in his manners and is very punctual as well as particular about what he wants. If it weren’t for the title we would never have guessed that he makes a plan to go around the world. What is most distinct about his character is his eccentricity and even his trip around the world results out of a stubborn quirk and not out of a greed for the wager money.

While Fogg does travel around the world he does not really bother to find out more about the possible sources of tourist interest that he passes through. Surprisingly if anyone had a conversation with Fogg regarding the very same places, he would know a lot about them. It is the volatility and fire beneath the calm exterior that makes Fogg so very attractive.

Another outstanding trait of Fogg is his large heartedness. He decides to help the sacrificial victim, Aouda and risks his own life in the bargain. The same attribute in Fogg enables him to pardon Passepartout despite the latter’s many blunders. Towards the end of the novel, Fogg even forgives the detective who had put so many hurdles in Fogg’s path. Fogg goes to the extent of giving Fix some money, while anyone else in Fogg’s place would have been livid with anger.

As the protagonist of the story, Fogg demands a great deal of attention. It is he who sets most of the action rolling and it is he who initiates the entire adventure. He never gives up despite all odds and hires boats, captures ships, rides on a snow mobile and even hires a train in order to attain his goal.

Verne adds an unexpected twist in the story when the precise Fogg slips up and mistakes the time. He thinks he has reached London late, when in fact, he reaches it a full day earlier. The entire England and the readers too cheer, when Fogg wins the wager and manages to go around the world in the stipulated period.

Verne shows growth in Fogg’s character. While Verne celebrates Fogg’s rationality and his detachment at the end Verne maintains that Fogg attains nothing but love through his entire endeavor. He may have won a wager, which is good for his pride but more than anything else he finds lasting love, which is wonderful for his heart. Aouda would have kept Fogg very happy and we are glad that the ex-shipman marries the exotic Indian princess.

Passepartout

Fogg’s valet, Passepartout is a foil to Fogg’s character. This interesting Frenchman is an integral part of the story, from the very first chapter. He is shown as a man, who is on the lookout for some peace and quiet after having had a very exciting and adventurous life. It is for this reason that he decides to serve the impeccable Fogg, who comes across as a meticulous man, who will not undertake travels. Passepartout soon realizes that he is
completely wrong for Fogg suddenly plans a journey around the world and Passepartout is tugged along. This journey is not undertaken at a leisurely pace but is completed at a hectic gallop complete with many bumps.

While Passepartout is very loyal, it is he who serves to delay his master several times. Passepartout is naïve to a certain extent and tends to get carried away at several occasions. While Fogg, Aouda and Passepartout are at Hong Kong, Passepartout gets opiated in the company of Fix and is unable to inform his master about the change in the departure time of the Carnatic. Fogg is thus forced to hire a special boat to Shanghai. Later in the story
while the group is traversing America, Passepartout is taken captive by the Sioux. Fogg’s journey is delayed yet again, while he decides to rescue his menial-Passepartout. But the worst blow comes when Fogg is arrested by detective Fix in England. Passepartout can be greatly held blame for this arrest. He should have warned his master about Fix’s suspicions regarding the robbery, but he didn’t. Passepartout does feel guilty that he is a major source of delay as well as financial loss to his master. On the other hand, he makes up for his errors by his jovial nature and his unflinching love and loyalty for his master. Moreover it is Passepartout who takes the most crucial step in the rescue of Aouda. It is he who manages to lift her from the sacrificial pyre by pretending to be the dead Rajah reawakened. Thus while Aouda’s rescue is Fogg’s idea, it is Passepartout who makes it possible. At the end of the book Fogg is grateful to Passepartout again. It is Passepartout who goes to the Reverend Samuel Wilson, of the Parish of Marylebone, in order to tell him about Fogg and Aouda’s planned wedding. When he requests the priest to marry the couple, he realizes that the next day is Sunday, not Monday. He rushes back to his master and drags him to the Reform Club. Fogg wins the wager as a result of his menial’s last minute realization of their joint mistake.

Both Fogg and Aouda are fond of the funny Passepartout. Fogg gives Passepartout a part of the money he wins, while Aouda gives this French man her affection and care.

Passepartout serves to add a comic touch to the story with his antics. He is all the more interesting because he has been an acrobat before. His little role as a long nosed acrobat in Japanese clothes is a very bright cameo. His lightheartedness and his blunders are in complete contrast to Fogg’s seriousness and meticulousness. Together they make an unforgettable pair. Passepartout enthralls the audience and the readers grow to like this crazy, eccentric Frenchman.

Detective Fix

He is the closest to being termed the ‘antagonist’ in this story of a challenge to travel around the world in eighty days. He appears in the fifth chapter and is then a permanent feature in the story till the very end. Mr. Fix is one of the many detectives who are on the trail of the infamous robber of the Bank of England. Somehow he gets suspicious of Mr. Fogg and starts to believe passionately that it is none other than Fogg who is guilty of the bank robbery. Fix has a drawing of the suspected culprit that is given to all detectives. The portrait happens to resemble Fogg’s persona and this strengthens Fix’s conviction about Fogg’s guilt. Thus, Fix decides to obtain a warrant to arrest Fogg. The catch is that the warrant takes time to reach Fix and till then he has to shadow Fogg all over the world. He succeeds in placing many obstacles in Fogg’s path without Fogg ever realizing that Fix is out to ruin his plans. Fix befriends Passepartout with the sole aim of keeping a tab on Fogg. Passepartout’s naivete and innocence makes him incapable of smelling a rat in Fix’s pretended friendly behavior.

Fix is not at all a straightforward man. In his desperation to get hold of the reward money that a detective gets for arresting a robber, he even goes to the extent of intoxicating Passepartout with opium. Passepartout is then unable to inform his master about the change in the departure time of a ship and Fogg is delayed as a result. Previously it was Fix, who encouraged the Indian priests of a pagoda at Malabar Hill, to pursue Passepartout till Calcutta in order to arrest the latter on the change of desecrating a holy place. Indeed, Fix’s antics make the reader detest him. We are even more frustrated, when Passepartout does not tell his master about Fix after having learnt the latter’s true identity. Thus Fix continues to accompany Fogg and his group on their travels. He is shameless in that he accepts Fogg’s offer to travel with the group on special ships and trains, without contributing to the finances that make these exclusive conveyances possible. While viewing Fogg’s gallantry in America, Fix does have a twinge of embarrassment at whether his suspicious are mistaken but these thoughts remain passing whims only. The only place where Fix does help Fogg is when he arranges for a unique mode of conveyance from Fort Kearney to Omaha Station and that is by a sledge. There is of course a very selfish reason behind this extended help. Fix too wishes to reach English soil as soon as possible, so that he may arrest Fogg. He cannot arrest Fogg in America. Fix finally does arrest Fogg at Liverpool and Fogg is imprisoned. When Fogg is
released with due apologies, he hits Fix and this is a blow that Fix very much deserves.

What is most amazing is that despite Fix’s misbehavior, Fogg feels sorely sorry for the defeated Fix and gives him some part of the wager money that he wins. We can imagine how Fix would have been indebted to Fogg and his generously for the rest of his life.

Aouda

Aouda, as a beautiful and exotic Indian princess is a major source of glamour in the novel. In a story, which is mainly about men, Aouda is the sole source of femininity. Fogg and his group come across her while traveling through India. In fact, the story of her rescue is one of the most dramatic episodes in the novel. She is a rich princess who is forcibly married to an old rajah after her father’s death. When the rajah too passes away, she is forced to commit ‘suttee’- that is sacrifice of the wife’s life on the funeral pyre of the husband’s. Being young and intelligent, she obviously does not want to sacrifice herself but she is literally intoxicated with opium by the fanatic priests and is trapped by them.

Fogg and his companions had hired an elephant to take them to Allahabad. The guide relates Aouda’s story to them when they see the procession of priests with Aouda. Fogg in a rare emotional moment insists on trying to rescue Aouda. Finally through the courageous daring of Passepartout the princess is saved from the jaws of death. She is then eternally grateful to both Fogg and Passepartout for the rest of her life.

It is decided that she will travel with Fogg till Hong Kong, where she will ask one of her rich relatives for aid. But when they reach Hong Kong, they find out that the relative has moved away. Thus Aouda accompanies Fogg in his journey around the world. Despite Fogg’s cold exterior Aouda senses a warm heart beneath and falls in love with him. Passepartout alone can sense that Aouda’s feelings for Fogg surpass mere gratefulness but Fogg shows no apparent sign of reciprocity. But nevertheless, we learn that Fogg does love Aouda and he confesses his love towards the end of the novel. Aouda and Fogg do marry and Passepartout is especially happy to see two of his favorite people yoked together.

Aouda seems to be the perfect companion for a man such as Fogg. She is shown as beautiful, polished in manners and kind at heart. Moreover, she is just as self-respecting as Fogg himself is and is also equally brave. When they are attacked by the Sioux in America, she puts up a courageous fight. She gets hold of arms and defends herself magnificently. She refuses to be left with Passepartout at Kearney station and braves the acute suffering of a journey in the open air in order to accompany Fogg to Omaha station. Verne uses the character of Aouda to drive home a crucial point. In the last chapter titled-‘In which it is shown that Phileas Fogg gained nothing by traveling round the world unless it were happiness, Verne points out that Fogg’s ultimate victory was not the one of the wager, but one in which he attained Aouda’s love. Verne goes on to write that Aouda was a charming woman, who made Fogg the happiest of men! In Verne’s own words-‘And forsooth, who would not go round the world for less?’ the author refers to Aouda as being a more important attainment than the completion of a successful journey round the world. Aouda reiterates the fact that human relationships and love are more important than any number of worldly challenges, wagers or money.

MINOR CHARACTERS

James Foster

He has practically no part to play in this adventurous story. Through the reference to him what we do learn is that Fogg is a exceedingly precise and eccentric man. Foster had been Fogg’s valet but was fired from service for bringing shaving water, at the wrong temperature. Passepartout proves to be more fortunate than Foster, for he commits many blunders but is still retained in service by his master.

Phileas Fogg’s partners at whist

The five gentlemen who play whist with Fogg can be clubbed together to form one characteristic group-the group that challenges Fogg to go around the world. In contrast to Fogg’s heroic nature, these men are shown as slaves of mischance and those who do not have much faith in human endeavor and determination. They believe that it is completely impossible to go around the world in eighty days, but Fogg proves them wrong. In further contrast to Fogg’s precision and confidence, these men are shown as scared and vulnerable. We see how they watch the seconds of the clock move as they wait to see whether Fogg will make his appearance in time. Their waiting has a panic stricken quality to it and in that they can be said to be united. They are worried about the financial aspects of losing the wager
unlike Fogg for whom it is more important to accomplish a task than to be bothered about the loss or gain of money.

Phileas’ partners at whist gain importance in that, they provide a thrust to the story but they are not of great value in terms of any character development. They serve to highlight Fogg’s heroism with their cowardice and their animal like huddling together in a group. They are not precise and objective as Fogg is and belong to diverse and unimpressive careers.

Lord Albermale

He is the symbol of the kind of man that would support a figure such as that of Fogg. He is not a man, who stays with the mob and he has his own individualistic opinions. While most of England is convinced that Fogg will be unable to travel around the world in eighty days Lord Albermale alone has faith in Fogg’s endeavor. This lone man seems to be the older version of Fogg. He has the same adventurous spirit as that of Fogg. He would have happily undertaken the exercise of going round the world if he had had the youth and energy of Fogg. The reader immediately begins to respect Lord Albermale and we see that this old noble is proved right, for Fogg does win the challenge.

British Consul at Suez

We first get to see the British Consul in chapter VI. He is waiting for the arrival of the Mongolia ship at Suez, along with detective Fix. His character serves no special purpose except perhaps to illustrate the fact that the British respect for rules is severe. That is the reason this British Consul refuses to detain Fogg, though the detective Fix requests him to. This man seems to be a sensible and logical person and it is he who points out to Fix that Fix’s suspected culprit of the robbery sounds like an honest man. Later, in the Seventh chapter, the fair minded Consul validates Fogg’s passport because he sees no logical reason not to. The Consul is right when he comments that Fogg looks like a perfectly honest man. The British Consul at Suez is indeed an intelligent and sane man. His qualities can be easily contrasted with those of detective Fix.

Whist partners on the Mongolia

While the author explains how the whimsical Fogg passed his time on the Mongolia, he writes that this precise man played a whole lot of whist with partners who were just as passionately fond of the game. They all played on for hours as silently absorbed as Fogg himself. This entire whist-playing group is not very significant in itself except perhaps in its illustration of the fact that Fogg manages to find his own like-minded people whenever and wherever he wants to. Only one of these players is actually developed as a character later and that is the brigadier- general of the English Army, who was going to rejoin his brigade at Banares. In fact, he is a part of Fogg’s group who take it upon themselves to rescue Aouda.

The guard on the train to Calcutta

It is this guard who informs the brigadier general and Fogg that the train from Bombay to Calcutta has an unfinished rail line on the route too. The guard states this matter of factly in a way that is typically Indian, in that it accepts interruptions without much questioning. The guard’s excuse is that all the passengers are aware that they will have to find means of transport from Kholby to Allahabad. The guard’s words to them eventually lead them
into an exciting adventure that includes Aouda.

Parsee guide

The Parsee, who was an expert mahout, leads the elephant that transports Fogg and his companions from Kholby hamlet to Allahabad. He covers the elephant’s back with a sort of saddlecloth and fixes on either side a couple of rather uncomfortable litters. The guide is presented as a very reliable and trustworthy man, who is also very courageous. He agrees to help Fogg’s group in their attempt to rescue the princess Aouda. Later, it is he who facilitates the hurried escape of this adventurous group on the elephant-Kiouni. We are glad to see that Fogg repays the guide’s excellent service by giving away Kiouni, the elephant to him. We can see that even Passepartout had grown fond of the guide as he is disappointed when he thinks that his master Fogg is only paying the guide-the agreed amount of money and not anymore. Of course, the gift of an elephant to the Parsee, makes Passepartout very happy. The guide is one of the few Indians who are painted in positive and bright colors.

The priests and fanatics who try and force Aouda into
committing suttee

While Fogg’s group is traveling from Kholby hamlet to Allahabad on an elephant, they come across a procession of priests and fanatics, who are forcing a young Indian princess to give up her life for the sake of the old dead husband Rajah. These priests and fanatics are painted in a typically single viewed European point of sight. They are the ‘negative characters’, those who forcefully imprison a young beautiful woman. When Fogg realizes the seriousness of the crime that they seek to commit, he urges his friends to save the princess Aouda together.When these travelers approach the fanatics’ camp they see that most are intoxicated with opium.But, despite the opium the guards are so vigilant that the adventures have no way of getting through to the princess. When all seems to have been lost, it is Passepartout who exploits the priests’ and fanatics’ superstitions to walk away with Aouda in his arms. When they see a figure rise from the pyre, they assume that it is the ghost of the dead rajah and bow in reverence. When reality dawns, it is too late and the adventures have already escaped with Aouda. Fogg and his companions are sure that they will be persecuted by the fanatics in Calcutta but they manage to escape India, without being caught.

Judge Obadiah

He is the judge who sits over the case against Passepartout’s crime at Calcutta. He seems stern and non-compromising. He is amazed when Passepartout cries that the priests must confess what they were going to do at the pagoda of Pillagi. The judge obviously knew only about one offence-that which Passepartout committed when he entered the pagoda of Malabar Hill with his shoes on.

He is surprised by this obscure reference to sacrifice and the pagoda of Pillagi. When Fogg and Passepartout admit the facts in the Malabar case Judge Obadiah states the crime that Passepartout has committed and then relates the punishment that both master and servant shall undergo. Fogg claims his stake to paying bail instead and Judge Obadiah allows them to leave. Judge Obadiah represents the severity of English Law and is a characteristic Anglo Judge.

John Bunsby

He is the extremely reliable and heroic master of the boat Tankadere. As a skipper he is a fearless man, the kind who will venture out in any kind of weather in search of ships in distress. A man of forty-five or so, sturdy, sunburned, keen eyed, with a strong face, thoroughly steady and devoted to his business he would have inspired confidence in the most timid. It is this Bunsby’s boat that takes Fogg and his companions from Hong Kong to Shanghai. The Tankadere was a beautiful little schooner of twenty tons and looked like a racing yacht. Bunsby kept her seaworthy and smart. The voyage of eight hundred miles
undertaken by such a small craft was a dangerous venture and one that only a person such as Bunsby would take up. The boat is swept into a typhoon but Bunsby’s precautions see it through. Mr. Bunsby as a courageous man is one who can match Mr. Fogg and when Fogg decides that they will stop at no other port than Shanghai, Bunsby understands perfectly. Finally Bunsby’s Tankadere reaches close to Shanghai despite all odds. Mr. Fogg asks Bunsby to signal the ‘Carnatic’ and he and his companions manage to board the other huge ship. John Bunsby remains in our minds as an extremely smart sailor a heroic personality definitely worth remembering.

William Batulcar

Jules Verne adds to his narrative-a host of colorful characters who are sprinkled through the journey around the world. One such character is William Batulcar. When Passepartout is roaming around Yokohama and is on the lookout for some food as well as work he reads a placard which says-‘Honorable William Batulcar’s Troupe of Japanese Acrobats’.Passepartout follows the poster bearer to Batulcar’s establishment. Batulcar was a sort of American Barium, the manager of a troupe of buffoons, jugglers clowns, acrobats and gymnasts, who were giving their last performances before leaving the Empire of the Sun for the States of the Union. On meeting Batulcar Passepartout asks him whether he is in need of a servant.Batulcar replies that his servants are his two sturdy arms, lined with veins as large as the strings of a double bass. Batulcar hires Passepartout as a Jack-of-all-work in the celebrated Japanese troupe. It was not a very gratifying position but Passepartout’s aim was that within a week he would be on his way to San Francisco with this very troupe. The pyramid of which Passepartout is a part, at the performance totters and the structure collapses like a house of cards. It is Passepartout’s fault and the Honorable Batulcar is furious. He claims damages for the ‘breakage’ of the pyramid. His wrath is only soothed by Fogg, who throws a handful of bank notes at him.

Colonel Stamp Proctor

Aouda, Fogg and Fix start sauntering the streets of San Francisco together. In Montgomery Street, they see large groups of people, including poster bearers shouting political slogans. The general commotion became more violent after some time and the two opposing parties clashed. Fogg and Fix were try their best to protect Aouda when a huge fellow with a red goatee raises a dread fist over Fogg. This was Colonel Stamp Proctor and he had a ruddy complexion and broad shoulders. He seemed to be the leader of the party. Luckily for Fogg, Fix takes the blow instead. Fogg calls this offender a Yankee and the both yell that they will meet again. They do meet again on an American train and nearly have a duel with each other too. But the duel is interrupted by the invasion of the Sioux on the train that they are fighting in. Colonel Proctor is conspicuous in a crowd because of his loud love of voice and hectoring manner.

When he meets Fogg for the second time on the train he is downright rude and sarcastic to him and that is instigation to the latter’s anger. Luckily the duel is interrupted by the attack of the Sioux and a bloody fight is prevented. After the encounter with the Sioux, Colonel Proctor who had fought bravely was hurt quite badly. He was struck down by a bullet in the groin.

Elder William Hitch, Mormon missionary

While traveling in a train in America, Passepartout notices a tall man who boards the train for Elko station. He was tall, very dark, with black moustache, black stockings, a black silk hat, a black waistcoat, black trousers, a white tie and dog skin gloves. He looked like a parson, and was going from one end of the train to the other sticking by means of wafers on the door of each car, a manuscript notice. Passepartout drew near and read one of these notices, which was to the effect that Elder William Hitch, Mormon missionary, taking advantage of his presence on train No. 48 would give a lecture on Mormonism in car No. 117 from eleven to twelve o’clock and that he invited all gentlemen to hear him who cared to learn about the mysteries of the religion of the ‘Latter Day Saints.’

Passepartout is attracted to Elder William Hitch’s lecture and goes and attends it along with thirty others. The Elder starts presenting a long retrospective account, which tries the patience of all the listeners. He is a fanatic and his audience dwindles away. Passepartout is the last to leave. With the example of the Elder William Hitch, Verne demonstrates his in depth knowledge of other kinds of religion.

Fort Kearney Captain

He is the Captain in command of Fort Kearney. The passenger train stops at Fort Kearney after having been attacked by the Sioux. About a hundred of the Captain’s men had taken up a defensive position in case the Sioux should attempt a direct attack upon the station. When Fogg and the Captain meet, the former questions the latter whether he will follow the Indians. The Captain thinks that is too dangerous to undertake a fight with the Sioux. But, when Fogg insists that he will follow the Sioux alone in order to rescue prisoners, the Captain agrees to send with Fogg-thirty volunteers. The captain too seems to be a gallant and large hearted man. He is impressed by Fogg’s bravery and enthusiasm and in turn, the reader is quite impressed with the Captain. We believe him to be a gentleman. He gets worried when Fogg and the other men do not return one whole night. He is genuinely concerned about his men. Even though this commander does not plays a key role in the story he definitely has a positive impact.

Mudge

Mudge could be considered an equivalent of John Bunsby. John Bunsby had transferred Fogg and his group across the seas to Shanghai, when they had missed their ship. Similarly Mudge uses a unique means of transport to take Fogg and the others from Fort Kearney to Omaha Station. He uses a sledge with sails on it used to catch the wind. The sledge that Mudge used glided over the surface of the plain as lightly as a boat on the surface of the water. When the breeze came skimming along the ground, it felt as though the sledge was lifted up by its sails as by wide spreading wings. Mudge was at the helm, keeping a straight course correcting by a shift of the stern-oar, any sheering the machine showed signs of making. Every bit of canvas was taut and the sledge was traveling at an approximate speed of forty miles an hour. It was in Mudge’s interest to get to Omaha Station within the time agreed for Mr. Fogg had held out a handsome reward The skillful pilot, Mudge manages to make his passengers reach Omaha on time. Mudge was paid liberally by Fogg, while Passepartout gave him a friend’s handgrip. The sledge that Mudge uses makes his character interesting. While he may not have a huge role in the story he stands out because of the sledge with sails!

Andrew Speedy

In contrast to John Bunsby, Speedy is not portrayed as the heroic sailor. He is shown as vain and greedy. In the collage that Vern creates, Speedy can be considered as a character with negative shades. When Fogg reaches New York, the ship that he had hoped to aboard in order to go to Liverpool had already left. So he is in desperate need of alternate means of transport. It is then that Fogg sees a screw steamer. Andrew Speedy is the captain of this screw steamer called Henrietta. He says he is from Cardiff. He was a man of fifty, a sort of sea dog with a growl, who seemed anything but easy to tackle. He had large bulging eyes, an oxidized copper complexion, red hair and a bull like neck, and nothing of the man of the world.Andrew Speedy is about to guide his ship to Bordeaux, but Fogg wants to go to Liverpool. Finally Fogg makes Speedy agree to taking him and his group to Bordeaux, after paying a large sum of money. After the ship has traversed but little of its course, Fogg takes over as Captain and Andrew Speedy is locked up in his cabin. The reader does not question Fogg’s action as Speedy had been projected as not so nice a person. Fogg uses the wood on the ship to provide the fuel and after they reach Queenstown Harbor, Fogg pays Speedy generously for the breakdown of the ship. The incident with Speedy shows how determined Fogg is to complete his journey around the world in the stipulated time.

Clergyman-Reverend Samuel Wilson

The Clergyman plays a small but crucial role in this saga of a journey around the world. Fogg, Passepartout and Aouda are all disappointed that they have not reached England in time. But they do not realize the time gap and the fact that they have actually reached a full day earlier. It is the Clergyman who is the source of this enlightenment. When Passepartout is asked to inform the Clergyman about Aouda and Fogg’s marriage, the next day that is Monday he comes across a surprisingly positive piece of information. The clergyman refuses to hold the marriage the next day as it is Sunday not Monday. It is then that our tiny group of travelers realizes the mistake they have made and Fogg rushes to the Reform Club. The clergyman is the last minor character of importance in the novel.

Ali Kuşçu, bu daveti ancak elçilik görevini bitirdikten sonra gerçekleştirebileceğini bildirdi: Tebriz’e döndü, bir süre sonra bütün ailesini alarak İstanbul’a geldi. Osmanlı-Akkoyunlu sınırında Mehmed II’nin emriyle büyük bir törenle karşılanan Ali Kuşçu, Ayasofya medresesine müderris oldu. 1474 yılında öldü.

ESERLERİ

Çalışmaları iki yönde gelişmişti: kelâm ve dilbilgisi, riyaziye ve heyet (matematik ve astronomi). Kelâm, dilbilgisi ve Nâsırıüddin-i Tusî’nin Tecrid-ül-Kelam (Sözün Tecridi) adlı kitabına ve kadı. Adudüddin’in Risale-i Adüdiye’sine (Adudüddin’in Risalesi) yaptığı yorumlar ve özellikle Unkud-üz-Zevahir fi Nazm-ül-Cevahir (Mücevherlerin Dizilmesinde Görülen Salkım) adlı eserleri önemlidir. Astronomi konusunda ise Farsça yazdığı Riselet-ül fi’l hey’et (Astronomi Risalesi) başta gelir. Eser, bazı ilâvelerle Arapçaya çevrildi. Ali Kuşçu bu nüshaya Risalet-ül-Fethiye (Fetih Risalesi) adını vererek Fatih’e sundu.
Ayrıca Uluğ Beyin Zîc’ine yaptığı yorum, en önemli yazılarındandır. Bunlardan başka Mahbub-ül-Hamail fi keşif-il-mesail (Meselelerin Keşfinde Tılsımların en Makbulü) adlı ansiklopedik bir eseri daha vardır. Çağında İstanbul medreselerinde matematik ve astronomi çok gelişmiştir

Boulez, Schönberg’in 12 ses dizisi tekniği, Stravinski ve ilk zamanlardaki hocası Messiaen’in ritim buluşları, Weber’in tını düzeni gibi çağdaş müziğin çeşitli bulgularını ilk olarak birleştirmeyi başardı. Debussy ve Webern’in takipçisi olarak dizisel müzik geleneğini sürdürdü.

Birçok eseri vardır: koro ve orkestra için le Visage Nuptial (1947 – 1950), Structures (Kuruluşları), le Marteau Sans Maitre (Sahipsiz Çekiç), Somut müzik için iki inceleme (1952), iki piyano sonatı ve estetik üstüne makaleler. Ayrıca, üç orkestra grubu için Double (1958); soprano ve çalgılar için Pli Selon Pli (1957 – 1990), Mallarmé’nin Portresi (1960); Sekiz grup enstrüman ve dokuz vurmalı çalıgı için Rituel in memoriam Bruno Maderna (1974 – 1975), İki piyano için Structures (2.serisi 1961), orkestra için Pırıltılar’ı yazdı (1960). Sabit Patlayıcı (1972) ve İlahi (1981) ile 1976’dan 1991’e kadar yönettiği Akustik – Müzik Eşgüdümü Enstitüsü’nün araştırmalarının sonucunu somutlaştırmıştır. Orkestra şefi olarak değerini Bahar – Ayini ile ortaya koydu. Birçok şeflik faaliyetlerinin arasında BBC Senfoni Orkestrası şefi olarak atanması (1971 – 1974) ve NewYork Filarmoni Orkestrası şefi olarak atanması da sayılmalıdır. 1974 – 1977 yılları arasında devletin de yardımıyla Paris’teki Pompidou Center’da Institut de Recherche et de Coordination Acoustique – Musique (IRCAM)’i kurdu. IRCAM yeni müziğin dünyadaki en önemli merkezlerinden biri haline gelmiş ve Boulez bu sayede Berio, Birtwistle ve Kurtag’ın da aralarında bulunduğu kendi kuşağının bestekarlarının ve yeni kuşak bestekarların müziklerini tekrar etkilemeye vea yükseltmeye başlamıştır.

Stockhausen, dizisel müzik akımını benimseyenlerin Almanya’daki, hatta tüm Avrupa’daki öncüsü sayılır. “Total Dizisellik” olarak da bilinen bu diziselliğin özü sadece 12-ses bestecilerinin benimsediği gibi notalardaki perdelerin rasyonal, emredici, kurucu çizgi ve sitemlerle organize edilmesine değil, aynı zamanda müziğin, ritmin, sürenin, dinamiklerin parameterlerinin benzer prosedürlere maruz kalmasına ve böylece materyal üzerindeki kontrolü tamamen ele geçirmeye dayanır. Darmstadt’daki yaz kurslarında birçok kez Stockhausen ile ortak çalışan Boulez ve Nono gibi besteciler de bu doğrultuda ilerlemişlerdir.

Stockhausen’ı diğerlerinden ayıran iki faktör vardır. Bunlardan ilki, yukarıda anlatılan dizisel gelişmelerin tekdüze yapılanmış müzikal parametrelerden çok daha (elverişli) fazla potansiyeli olduğunu kavramasıdır. Bu tarz müziği, onun geleneksel biçimde, orkestra veya insan sesi ile sayfalarda hayata geçirilişinden, yeni kitle iletişim araçları bularak ya da bunların geleneksel parametrelerini tanınmışlığın dışına genişleterek kurtarmıştır.

İkinci faktör, Stockhausen’ın ilgisini kendi müziğinin içerdiği deteylara değil, kendi müziğini içeren yapılanmalara yoğunlaştırmasıdır. Sonrakilerin üstesinden gelebilmek için önceki kavramların ve ayrıntılarının anlaşılması gerekir. Bu, organik gelişme kuramının antitezi olmuş ve tüm bu oluşumların ana hatları bu konudaki müzikal düşüncelerin gelişmesi ile açıklanmıştır.

1956’dan beri meydana getirdiği belli başlı eserleri: Nefesli Çalgılar İçin Zetmasse (1955 – 1956), üç orkestra için Gruppen (1957), vurmalı çalgılar riçin Zyklus (1959)i orkestra ve koro için Carré (1960), piyano vurmalı çalgılar ve elektronik şerit için Kontakte (1960), solo soprano dört koro topluluğu ve 13 çalgı için Momente, tam tam ve 6 davulcu için Mikrophonie I (1964), beş orkestra grubu ve elektronik şerit için Mixtur (1964), elektronik şerit ve üç çalgı için Hymnen (1967).

Pisagor teoremi, rasyonel sayılarla ölçülemeyen uzunluğun da varolduğunu gösterir. Örneğin, yukarıdaki şekilde olduğu gibi, dik kenarları birer birim olan dik üçgeni göz önüne alalım. Geometrik olarak, bu özel hal için, Pisagor teoremi gerçeklenir. Yani, büyük karenin alanı, dik kenarlar üzerine kurulan karelerin alanları toplamıdır. Diğer bir deyimle, x2=2 olur. Bu denklemin kökü de rasyonel olmayan karekök 2 uzunluğudur. Yunan matematikçileri gerçel sayılan bilmiyorlardı. Üstün zekalı Eudoxos tarafından bulunan oranlama yöntemini kullanıyorlardı. Aslında, gerçel sayıların oluşumu kavramı bir ya da birçok insanın buluşu değildir. Rasyonel sayıların günlük hayatta kullanılması sırasında kendi kendine gelişmiştir. On tabanına göre sayıların sayılması ve yazılması, büyük bir olasılıkla iki eldeki parmakların sayılmasından doğmuştur. Şu sırada bile ilkel yaşam sürdüren bazı kabilelerde buna benzer sayma yöntemi vardır. On tabanına göre sayıların yazılması ve okunması, Avrupa’ya Crusades’ten sonra Arap dünyasından gelmiştir. Bunu Araplar Hintlilerden, Hintliler de Helen medeniyetinden aldılar. Yunan’lı astronomlar bu sayı sistemini, M.Ö. 1500 yıllarından beri kullanan, Babil’lilerden almışlardır. “Evrenin hakimi sayıdır. Sayılar evreni yönetiyor” sözleri de Pisagor’a aittir.
Pisagor, Archimedes’ten oldukça farklıdır. Pisagor hem mistik ve hem de matematikçidir. Mistik tarafları çoktur. Bunlar, efsaneleşmiş bir biçimde destan olarak anlatılmış, evren hakkında bu günkü gerçeklere uymayan düşünceler de ileri sürmüştür. Bunları bir tarafa bırakırsak, yine yaşadığı çağa göre matematikçi yönü çok ağır basar. Pisagor, Mısır’da ve Babil’de çok gezdi. Rahiplerden ilim öğrendi. Çok tanrılı olan o zamanın dini inançlarını benimsedi. Yaşadığı çağı ve aldığı rahip eğitimi göz önüne alınırsa, bunda yadırganacak pek bir şey de yoktur. Oldukça doğaldır. Matematiğe ispat fikrini getiren Pisagor için, sosyal ve şahsi yaşantısı bu kadar eleştiriye değmez. Yalnız, Pisagor ve bazı Yunan filozofları, örneğin, Euclides, Eflatun ve Aristo gibi alimleri, yaşadığı devirlerde, bugün için bilinen ilmi gerçeklerde hataya düşmüşlerdir. Bu filozofların felsefeleri, modern matematiğin kurucusu Descartes (1596-1650) ve Newton (1564-1642) kadar, modern fiziğin kurucusu Galile (1564-1642) ve modern kimyanın kurucusu olan Lavoisier (1743-1794) zamanına kadar iki bin yıllık bir gecikmeye neden olmuşlardır. Eğer Yunan’lılar Euclides, Eflatun ve Aristo yerine Archimedes’i izlemiş olsalardı, Descartes, Newton, Galile ve Lavoisier’in kurdukları modern ilme iki bin yıl önce ulaşır ve bugün içinde bulunduğumuz medeniyete iki bin yıl önce varılırdı. Yani, Archimedes’le Newton, Galile ve Lavoisier arasında tam iki bin yıllık ilmi boşluk vardır. Bu boşlukta kolay kolay doldurulamaz. Bu nedenle, Yunan’lıların medeniyetin ilerlemesine iki bin yıllık bir gecikmeye sebep oldukları bir gerçektir. Avrupa’da uzun yıllar egemen olan ve hüküm süren skolastik düşüncenin temeli Yunanistan’da atılmış ve İtalya’da geliştirilmiştir. Bu nedenle de uzun yıllar bu skolastik düşünce yenilememiştir. Bu uğurda çok sayıda ilim adamı yok edilmiştir.
Pisagor’dan önce, geometride, şekillerin aralarındaki bağlılıklar gösterilmeksizin elde edilenler, görenek ve tecrübeye dayanan bir takım kurallardı. Bu nedenle, daha gelen bir yetkili ne demişse o sürüp gidiyordu. Pisagor’un matematiğe ispat fikrini sokması bu yüzden çok önemlidir. O çağlarda çok tanrılı din vardı. Pisagor daha da ileri gidiyor ve “tanrı sayıdır” diyordu. Bu sayılar, 1, 2, 3…, şeklinde bugün bildiğimiz doğal sayılardı. Daha sonra, kendi kendine bir çelişkiye düştüğünü, tamsayıların hatta rasyonel sayıların bile matematiğe yetmediğini, kendi adıyla anılan Pisagor teoremiyle gördü. Buna bir süre karşı da çıktı. Fakat, sonunda bu yenilgiyi kabul etmesini de bilmiştir. Olayda karekök 2 şeklinde rasyonel bir uzunluğun olmaması problemidir. Halbuki Pisagor teoremine göre böyle bir uzunluk vardır. Pisagor’un kuramını yıkan problem, a2=2b2 denklemini gerçekleyen a ve b gibi iki tamsayıyı bulmak olanaksızdır. Pisagor’un karşılaştığı ikinci güçlük, bir karenin kenarının köşegenine bölümünün rasyonel bir sayı olmayışıdır. Bu söylediğimiz, a2=2b2 denkleminde adı geçen olaya eşdeğer olduğu açıktır. Bu problemi bugünkü matematik diliyle söylersek, karekök 2 sayısı irrasyonel bir sayıdır. İşte, karenin köşegeni gibi basit bir uzunluk, Pisagor’un doğal sayılar kümesine meydan okuyarak, Pisagor’un ilk felsefe kuramını yalanlamıştır. Böylece, hiç bir zaman tekrar etmeyen sonsuz ondalıklı olan irrasyonel sayı bulunmuş olunur. Pisagor’un bu buluşu, modern analizin kökünü keşfetmiştir. Bu problem bir yerde, sıfır ile iki sayısı arasını rasyonel sayılarla kaplayabilir miyiz sorusunu doğurur. Yanıt hemen hayır olacaktır. Çünkü, 0 İşte, sayı doğrusu üzerinde rasyonel sayılarla sıfır sayısından iki sayısına sürekli olarak gitmek mümkün diyenlerle, mümkün değildir diyenler arasında uzun yıllar tartışma olmuştur. Yüzyılımızda çıkan Brouwer’e kadar bu tartışma çeşitli şekillerde karşımıza çıkmıştır. Mümkün değil diyenler hiç bir ilerleme göstermeden yerinde saymışlar ve az hata yapmışlar fakat, mümkün diyenlerse çalışarak ve biraz da fazla hata yaparak bugünkü modern matematiğe ulaşmışlardır. Doğrunun sürekli olup olmadığı uzun yıllar tartışılmıştır. Pisagor, bu kuramlarla, sayılar aracılığıyla ve kendi yöntemleriyle evrenin doğal dengesini ve evrendeki cisimlerin ilişkilerini açıklamaya çalışmıştır. Şüphesiz, bu görüş ve düşünüşlerin birçoğu bugün geçerli değildir. Yine de, modern matematiğin temelini Pisagor atmıştır. Halbuki, M.Ö. 500-428 yıllarında Pisagor devrinde yaşamış olan Anaksgoras, Güneş’i, Dünya’dan kat kat daha büyük kızgın bir demir kütlesi olarak tanımlamıştır. Ay ışığının Güneş’ten gelen ışınların bir yansıması olduğunu da öne süren kişi olduğu da sanılmaktadır. Bu nedenle, Pisagor mistik olduğu kadar üstün zekalı bir matematikçidir sıfatları yerinde kullanılmıştır.

1961-1966 ve 1968-1974 seneleri arasında Ekrem Hakkı Ayverdi ile birlikte başlangıcından itibaren Fatih devri sonuna kadar Türk Mimarisinin araştırılmasında rölöve çalışmaları ve çizimleri, telifi ve neşredilmesi projesinde çalıştı. Daha sonra, 1975-1983 yılları arasında yine Ekrem Hakkı Ayverdi ile beraber Avrupa’da bulunan Osmanlı Mimari eserlerini tetkik, telif ve neşretti. 1966′dan itibaren yurt içi ve yurt dışında proje, kontrollük ve uygulamalarda bulundu.

Halen Mimar Sinan üniversitesi Mimarlık Fakültesi Yapı Bilgisi Ana Sanat Dalında öğretim görevlisi olarak çalışmaktadır. ıngilizce bilen Aydın Yüksel, Marmara üniversitesi öğretim üyelerinden Prof. Dr. Semahat Yüksel ile evli olup, iki çocuk babasıdır.

ESERLERİ
1980′den itibaren çeşitli dergi, kitap ve ansiklopedilerde çok sayıda makale, araştırma ve madde telif etti.

İLMÎ KİŞİLİĞİ

Bazılarına göre İslam aleminin en büyük tabibi olarak tanınan Râzî, sadece İslam aleminin değil, Ortaçağın Doğu ve Batı dünyasının en büyük hekimi ve klinik mütehassısıydı. İbni Sina’ya Batıda her ne kadar “Şarkın Calinos”u dedilerse de Râzî, bazılarına göre onu dahi çok gerilerde bıraktı. Tricot Royer ondan bahsederken, “İbni Sina ile Râzî’yi birbirinden ayıramıyorum” der. O, Batılılar için İbni Sîna, Ali İbni Abbas her şey demekti. Paris Tıp Fakültesi salonunda Râzî’nin İbni Sina’yla birlikte fotoğraflarının asılı bulunuşu ona verilen değer ve hürmetin açık ifadesidir. O kadar ki, eserleri 17. yüzyılın başlarında bile Türbingen ve Oder Nehri kenarındaki Frankfurt Üniversitelerinde ders programlarının temelini teşkil etmekteydi. Râzî’nin kitapları, İbni Sîna ve İbni Rüşd’ün kitapları gibi Hipokrat ve Galen’inkilere denk tutulmuş, “Bunlar olmadan tedaviye cesaret eden doktor, umumun sağlığım bozar” denecek kadar itibar kazanmıştı.
Prof. Dr. Philip Hitti, ondan söz ederken söyle der: “Râzî bütün tabiplerin en orijinali, en büyüğü ve aynı zamanda en çok eser veren yazarlarından biridir. Ortaçağların en kuvvetli düşünürlerinden ve
en büyük klinikçilerinden biri olarak şöhret ve itibar bulmuştur. Matbaa henüz çocukluk devrelerini yasarken onun tıpla ilgili eserleri, uzun asırlar boyunca Batı dünyasının anlayış ve idraki üzerinde
dikkati çeken büyük tesirler meydana getirmiştir.”
Türkçemize Avrupa’nın Üzerine Doğan İslam Güneşi adıyla çevrilip, sekiz dile tercüme edilen
Allahs Sonne Über dem Abendland-User Arabisches Erbe adlı eserin yazarı Dr. Sigrid Hunke, Râzî hakkında çok haklı olarak su sözleri söyler:
“O, meslek ve mes’uliyet duygusu taşıyan bir doktor, çaresizlerin yardımcısı, öğretmen, iyi yetişmiş bir doktorlar jenerasyonunun terbiyecisi, öncekilerin çok yönlü bilgilerini toplayıp üzerlerinde işleyen ansiklopedist, temkinli bir klinikçi, mütefekkir bir gözlemci, bağımsız hür görüşlü bir kimya araştırıcısı, deneyci, nihayet kendi devrine kadar gelen tıbba ait bütün ilim malzemesini düzenleyip ortaya koyan bir sistematikçidir.”
Sultan Adüduddevle Bağdat’ta yeni bir hastane yaptırmaya karar verdiği zaman, yerini tesbit etmede onun ileri görüş ve tecrübelerinden faydalanmak ister.

İLİMLERE OLAN HİZMETİ

TIPTAKİ HİZMETLERİ

Râzî en büyük hizmetini tıp sahasında vermiştir. Tıbbı, Yunan tababetinden ayırıp müstakil İslam tababeti haline getirdi.
Bazı ilim tarihçileri çiçek ve kızamık hakkında yazılan ilk eserin ona ait olduğunu söylerler. Bu hastalıkların teşhis ve tedavi metodunu ilk keşfeden o olmuştur.
Kırıklarda alçıyı ilk defa kullanan doktor Râzî’dir. Cıvalı merhem gibi yeni ilaçlar îcad etmiştir. ilk defa cerrahide hayvan bağırsağını dikiş maddesi olarak kullandı.
Hafif müshilleri, devamlı yüksek ateşli hastalıklarda soğuk suyu ilk defa tatbik ve tavsiye eden tabip Râzî’dir. Kaytan (fitil) yakısının îcadı da ona aittir.
Sesi meydana getiren sinirleri keşfetmiştir. Mafsal romatizması, taş, mesane, böbrek ve çocuk hastalıkları konusunda övülmeye değer, geniş bilgisi vardı.

DİĞER İLİMLERE HİZMETİ

İlk defa tabiat ilimleri felsefesini kuran Râzî’dir. Gözlem ve deney metodlarını kullanmayı kendine esas edinmişti. Kurduğu bu felsefe Avrupa’da ancak 15. yüzyılda, Almanya’da Paracelsus, İtalya’da da Bruno ile başlamıştır. Çağdaş tabiat ilmi metodu ise İtalyan düşünür Leonardo, Polonyalı düşünür Copernicus, Alman düşünür Kepler ve daha sonra İtalyan alimi Galilei ile kurulmuş, ancak 17. yüzyılda gözlem ve deney metodu hakim olmuştur.
Aynı zamanda Razî, hiç bir tesir altında kalmaksızın tarafsız inceleme ve araştırma çığırını açan bir bilgindir.

KİMYA VE RÂZÎ

Râzî, büyük bir doktor olduğu kadar büyük bir kimyagerdi de. E. J. Holmyard’a göre modern kimyanın kurucusudur. Kimyayı sistematize etmiş, deneye dayalı kimyanın temellerini atmıştır.
Râzî, kimyayı tıbbın hizmetine soktu. Onun açtığı bu çığır Batıda, ancak Paracelsus’la gerçekleşebildi.
O, yüzyıllar önce organik ve inorganik kimya ayırımım yaptı. Maddeleri nebatî, hayvani ve madenî olmak üzere üç kısma ayırdı.
Bir çok deneyler ve çalışmalar yaptı. Bunlar o kadar açık ve netti ki, Kitabü’l-Esrar isimli eserini okuyan Avrupalı kimyacılar ona ekleyecek bir şey bulamamışlardır.
Râzî, kimyada böylesine hizmetler yapmasına rağmen simyaya karşıydı. Madenleri altına çevirme gibi saçma düşüncelerle mücadele etmişti.
Râzî, civa terkipli birçok ilaç yaptı. Bunları önce hayvanlar üzerinde denedi.
Onun geliştirdiği ilaçlardan biri Fransa’da “blanc rhasis” ismini aldı. Halk etimolojisi ona blanc raisin (beyaz üzüm) adını taktı.
Râzî, ilaç almaktan hoşlanmayan bazı hassas hastalar için lezzeti hiç de hoş olmayan “roob”u bugünkü haplara benzer şekilde şekerli ve kaygan maddelerle kapladı.
Sülflrik asit ve saf suyun mucidi de Râzî’dir.
Onun kimya ile ilgili eserlerinin sayısı 12 kadardır. Bunlardan birisi Kitabü’l-Esrar (Sırların Kitabı)dır ki, 14. asra kadar Batıda kimya ilminin baş eseriydi.

FİZİK VE RÂZÎ

Ord. Prof. Dr. l. Hakkı İzmirli’ye göre Razî boşlukta çekimi Newton’dan daha önce ortaya koymuştur.

ESERLERİ

Râzî’nin 200′den fazla eser verdiği bilinmektedir. Bunların yarısından çoğu tıbba aittir. Sigrid Hunke, kız kardeşi Hatice’den naklen Razî’nin eserlerinin 230′dan az olmadığını, monografi ve küçük risalelerin ise bu sayının dışında olduğunu kaydeder.
Eserlerinden en meşhurları tıpla ilgili olarak kaleme aldığı El-Hâvî ve Kitabü’l-Mcmsûri’dir..

RAZİNİN ŞAHERSERLERİ

El-Hâvî

Râzî’nin en önemli eseridir. Çok şeyi içine alan şümullü ansiklopedik bir tıp kitabıdır. Arapça yazılan eser, 30 ciltten ibarettir. Razî tam 15 yılını bu eseri yazmak için vermiş ve tamamlayamadan ölmüştür.
Tıbbın her mes’elesi hakkında bilgi veren eserde Grek, İran ve Hind tıbbından gelen bilgilere bile hülasa olarak yer verilmektedir. Râzî, esere kendi şahsî tecrübelerini de eklemiş, pratik tıp alanında eski çağların bilgilerini çok aşan görüşler kaydetmiştir.
El-Havî, asırlarca Avrupa’da en hürmet gören eserleri arasında yer aldı. 1935 yılında Paris Üniversitesi Tıp Fakültesinde okunan 9 kitaptan birisinin El-Havî oluşu Batıda ona verilen değerin açık bir ifadesidir.
Eser ilk defa 1279 yılında Ferec bin Salim adlı Sicilyalı bir Yahudi tabib tarafından Anculu (Anjou) I. Charles’in himayesi altında tercüme edildi. Daha sonra onu 1486′da Continens, Latince’ye çevirdi. Batıda sadece 1486 ile 1542 yılları arasında 5 defa basıldı. Ayrıca kitabın çeşitli parçaları bir çok defalar tabedildi.
Sonraları İngilizce de dahil olmak üzere daha bir çok yabancı dillere tercüme edilmiştir. 17. yüzyıla kadar Avrupa tıp fakültelerinde temel ders kitabı olarak okutuldu.

Kitâbü’l Mansûrî

Râzî bir şaheser olarak kaleme aldığı bu eserini Horasan Sultanı Mansür bin ishak Es-Samanî’ye ithaf etmiştir. Onun için Mansürî ismiyle şöhret bulmuştur. 10 cilttir. Batıda Almansoris ve Lieber Pretiosus isimleriyle meşhur olmuştur.
Eserin Liber Almansoris adında Latince tercümesi ilk olarak 1480′lerde Milano’da yayınlandı. Eseri tercüme eden Gerard of Cremona idi. 9. cildinin şerhi 1649′da basıldı. Bu cilt 16. asra kadar oldukça yaygınlaştı.
Eserin bazı kısımlarının Almanca ve Fransızca tercümeleri son zamanlarda Avrupa’da tekrar yayınlandı.

El-Cüderi ve’l Hasba (Çiçek ve Kızamık)

Razî’nin Batıda en çok tanınan eseri budur. Tıp tarihinde çiçek ve kızamık hakkında ilk yazılan eserlerden biridir. Kitapta hastalıkların teşhis ve tedavi şekillerine yer verilmektedir.
Bu eser Razî’nin sadece İslam dünyasında değil, tüm Ortaçağda en kuvvetli bir düşünür ve en büyük bir klinikçi olarak şöhret bulmasına sebep olmuştur. 1565′te Latince’ye çevrilmiş, daha sonra ise çeşitli modern dillere tercüme edilmiştir.
Eser Claude Bemard’a gelinceye kadar bin yıl Batılı doktorlara yol gösterdi. 1498-1866 yılları arasında kırk defadan fazla yayınlandı. Bugün bile klasik bir eser olarak itibar görmektedir.

Kitâbü’l Esrâr (Sırlar Kitabı)

Kimya hakkında yazdığı temel kitaplardan biridir. Bir çok dillerde yayınlanmıştır, tik defa Cremonalı Gerard tarafından Latince’ye çevrildi. Eser, 14 yüzyılda yerini Cabir’in kitapları alıncaya kadar Batıda kimya alanında baş eser olarak kaldı. Roger Bacon, kaleme aldığı De Spiritibus et Corponibus adlı kitabında bu eserden bahsetmektedir.

Bir Saat içinde Şifa

Razî bu eserini bir münakaşa neticesinde Vezir Ebü’l Kasım İbni Abdullah’ın isteği üzerine kaleme aldı. Eser oldukça rağbet gördü. Kaleme alış sebebim Razî şöyle anlatır:
“Bir kaç doktor, bir hastalığı tedavinin, hastalığın vücut bulma müddeti kadar devam edeceğini açıklıyorlardı. Vezire, ‘Bunu, bazı doktorlar hastayı daha fazla görebilmek ve bu suretle yüksek ücret isteyebilmek maksadıyla yapmaktadırlar” dedim. Vezir, birkaç hastanın bir saat içinde tedavi edilebileceğim benden işitince şaşırdı. Bu konuda bir kitap yazmamı rica etti. İşte kitap!”

Diğer Eserleri

Usanma, bıkma nedir bilmeyen Razî’nin meşhur eserleri arasında teoloji, felsefe, astronomi ve matematikten bahseden eserlere de rastlıyoruz. Bunlardan bir kısmı şunlardır: Feza Bolluğuyla ilgili Bir Risale, Mıknatısın Demiri Çekme Sebebi, Dünyanın Şekline Dair, Dinlerin Kritiği, İlahî İlim.
Bütün bunlardan sonra diyebiliriz ki, Razî ilim tarihine silinmeyecek şekilde adım yazdıran büyük bir İslam alimidir. Bilhassa tıp tarihi onu minnetle anmaktadır.

SHAKESPEARE’S PARENTS
Shakespeare’s father, John, came to Stratford from Snitterfield before 1532 as an apprentice glover and tanner of leathers. John Shakespeare prospered and began to deal in farm products and wool. It is recorded that he bought a house in 1552 (the date that he first appears in the town records), and bought more property in 1556. Because John Shakespeare owned one house on Greenhill Street and two houses on Henley Street, the exact location of William’s birth cannot be known for certain. Sometime between 1556 and 1558 John Shakespeare married Mary Arden, the daughter of the wealthy Robert Arden of Wilmecote and owner of the sixty-acre farm called Asbies. The wedding would have most likely taken place in Mary Arden’s parish church at Aston Cantlow, the burial place of Robert Arden, and, although there is no evidence of strong piety on either side of the family, it would have been a Catholic service, since Queen Mary I was the reigning monarch. We assume neither John nor Mary could write — John used a pair of glovers’ compasses as his signature while Mary used a running horse — but it did not prevent them from becoming important members of the community. John Shakespeare was elected to a multitude of civic positions, including ale-taster of the borough (Stratford had a long-reaching reputation for its brewing) in 1557, chamberlain of the borough in 1561, alderman in 1565, (a position which came with free education for his children at the Stratford Grammar School), high bailiff, or mayor, in 1568, and chief alderman in 1571.
Due to his important civic duties, he rightfully sought the title of gentleman and applied for his coat-of-arms in 1570 (see picture on left). However, for unspecific reasons the application was abruptly withdrawn, and within the next few years, for reasons just as mystifying, John Shakespeare would go from wealthy business owner and dedicated civil servant to debtor and absentee council member. By 1578 he was behind in his taxes and stopped paying the statutory aldermanic subscription for poor relief. In 1579, he had to mortgage Mary Shakespeare’s estate, Asbies, to pay his creditors. In 1580 he was fined 40 pounds for missing a court date and in 1586 the town removed him from the board of aldermen due to lack of attendance. By 1590, John Shakespeare owned only his house on Henley Street and, in 1592 he was fined for not attending church. However, near the very end of John Shakespeare’s life, it seems that his social and economic standing was again beginning to flourish. He once again applied to the College of Heralds for a coat-of-arms in 1596, and, due likely to the success of William in London, this time his wish was granted. On October 20 of that year, by permission of the Garter King of Arms (the Queen’s aid in such matters) “the said John Shakespeare, Gentlemen, and…his children, issue and posterity” were lawfully entitled to display the gold coat-of-arms, with a black banner bearing a silver spear (a visual representation of the family name “Shakespeare”). The coat-of-arms could then be displayed on their door and all their personal items. The motto was “Non sanz droict” or “not without right. The reason cited for granting the coat-of-arms was John Shakespeare’s grandfather’s faithful service to Henry VII, but no specifics were given as to what service he actually performed. The coat-of-arms appears on Shakespeare’s tomb in Stratford. In 1599 John Shakespeare was reinstated on the town council, but died a short time later, in 1601. He was probably near seventy years old and he had been married for forty-four years. Mary Shakespeare died in 1608 and was buried on September 9.

SHAKESPEARE’S BIRTH
The baptismal register of the Holy Trinity parish church, in Stratford, shows the following entry for April 26, 1564: Gulielmus filius Johannes Shakespeare. The actual date of Shakespeare’s birth is not known, but, traditionally, April 23, St George’s Day, has been Shakespeare’s accepted birthday, and a house on Henley Street in Stratford, owned by William’s father, John, is accepted as Shakespeare’s birth place. However, the reality is that no one really knows when the great dramatist was born. According to the Book of Common Prayer, it was required that a child be baptized on the nearest Sunday or holy day following the birth, unless the parents had a legitimate excuse. As Dennis Kay proposes in his book Shakespeare
If Shakespeare was indeed born on Sunday, April 23, the next feast day would have been St. Mark’s Day on Tuesday the twenty-fifth. There might well have been some cause, both reasonable and great — or perhaps, as has been suggested, St. Mark’s Day was still held to be unlucky, as it had been before the Reformation, when altars and crucifixes used to be draped in black cloth, and when some claimed to see in the churchyard the spirits of those doomed to die in that year. . . .but that does not help to explain the christening on the twenty-sixth.(54)
No doubt Shakespeare’s true birthday will remain a mystery forever. But the assumption that the Bard was born on the same day of the month that he died lends an exciting esoteric highlight to the otherwise mundane details of Shakespeare’s life.

SHAKESPEARE’S SIBLINGS
William Shakespeare was indeed lucky to survive to adulthood in sixteenth-century England. Waves of the plague swept across the countryside, and pestilence ravaged Stratford during the hot summer months. Mary and John Shakespeare became parents for the first time in September of 1558, when their daughter Joan was born. Nothing is known of Joan Shakespeare except for the fact that she was baptized in Stratford on September 15, and succumbed to the plague shortly after. Their second child, Margaret, was born in 1562 and was baptized on December 2. She died one year later. The Shakespeares’ fourth child, Gilbert, was baptized on October 13, 1566, at Holy Trinity. It is likely that John Shakespeare named his second son after his friend and neighbor on Henley Street, Gilbert Bradley, a glover and the burgess of Stratford for a time. Records show that Gilbert Shakespeare survived the plague and reached adulthood, becoming a haberdasher, working in London as of 1597, and spending much of his time back in Stratford. In 1609 he appeared in Stratford court in connection with a lawsuit, but we know no details regarding the matter. Gilbert Shakespeare seems to have had a long and successful career as a tradesman, and he died a bachelor in Stratford on February 3, 1612. In 1569, John and Mary Shakespeare gave birth to another girl, and named her after her first born sister, Joan. Joan Shakespeare accomplished the wondrous feat of living to be seventy-seven years old — outliving William and all her other siblings by decades. Joan married William Hart the hatter and had four children but two of them died in childhood. Her son William Hart (1600-1639) followed in his famous uncle’s footsteps and became an actor, performing with the King’s Men in the mid-1630s. His most noted role was that of Falstaff. William Hart never married, but the leading actor of the restoration period, Charles Hart, is believed to have been William Hart’s illegitimate son and grandnephew to Shakespeare. Due to the fact that Shakespeare’s children and his other siblings did not carry on the line past the seventeenth century, the descendants of Joan Shakespeare Hart possess the only genetic link to the great playwright. Joan Shakespeare lost her husband William a week before she lost her brother William in 1616, and she lived the rest of her life in Shakespeare’s birthplace. Joan died in 1646, but her descendants stayed in Stratford until 1806. Undoubtedly already euphoric that Joan had survived the precarious first few years of childhood, the Shakespeares’ joy was heightened with the birth of their fourth daughter, Anne, in 1571, when William was seven years old. Unfortunately, tragedy befell the family yet again when Anne died at the age of eight. The sorrow felt by the Shakespeares’ over the loss of Anne was profound, and even though they were burdened by numerous debts at the time of her death, they arranged an unusually elaborate funeral for their cherished daughter. Anne Shakespeare was buried on April 4, 1579. In 1574, Mary and John Shakespeare had another boy and they named him Richard, probably after his paternal grandfather. Richard was baptized on March 11 of that year, and nothing else is known about him, except for the fact that he died, unmarried, and was buried on February 4, 1613 — a year and a day after the death of Gilbert Shakespeare. Mary gave birth to one more child in 1580. They christened him on May 3 and named him Edmund, probably in honor of his uncle Edmund Lambert. Edmund was eager to follow William into the acting profession, and when he was old enough he joined William in London to embark on a career as a “player”. Edmund did not make a great reputation for himself as an actor, but, in all fairness, cruel fate, and not his poor acting abilities, was likely the reason. Edmund died in 1607 — not yet thirty years old. He was buried in St. Saviour’s Church, in Southwark, on December 31 of that year. His funeral was costly and magnificent, with tolling bells heard across the Thames. It is most likely that William planned the funeral for his younger brother because William would have been the only Shakespeare wealthy enough to afford such an expensive tribute to Edmund. In addition, records show that the funeral was held in the morning, and as Dennis Kay points out, funerals were usually held in the afternoon. It is probable that the morning funeral was arranged so that Shakespeare’s fellow actors could attend the burial of Edmund.

SHAKESPEARE’S EDUCATION AND CHILDHOOD
Shakespeare probably began his education at the age of six or seven at the Stratford grammar school, which is still standing only a short distance from his house on Henley Street and is in the care of the Shakespeare Birthplace Trust. Although we have no record of Shakespeare attending the school, due to the official position held by John Shakespeare it seems likely that he would have decided to educate young William at the school which was under the care of Stratford’s governing body. The Stratford grammar school had been built some two hundred years before Shakespeare was born and in that time the lessons taught there were, of course, dictated primarily by the beliefs of the reigning monarch. In 1553, due to a charter by King Edward VI, the school became known as the King’s New School of Stratford-upon-Avon. During the years that Shakespeare attended the school, at least one and possibly three headmasters stepped down because of their devotion to the catholic religion proscribed by Queen Elizabeth. One of these masters was Simon Hunt (b. 1551), who, in 1578, according to tradition, left Stratford to pursue his more spiritual goal of becoming a Jesuit, and relocated to the seminary at Rheims. Hunt had found his true vocation: when he died in Rome seven years later he had risen to the position of Grand Penitentiary. Like all of England’s great future poets and dramatists, Shakespeare learned his reading and writing skills from an ABC, or horn-book. Robert Speaight in his book, Shakespeare: The Man and His Achievement, describes this book as
a primer framed in wood and covered with a thin plate of transparent horn. It included the alphabet in small letters and in capitals, with combinations of the five vowels with b, c, and d, and the Lord’s Prayer in English. The first of these alphabets, which ended with the abbreviation for ‘and’, began with the mark of the cross. Hence the alphabet was known as ‘Christ cross row’ — the cross-row of Richard III, I, i, 55. A short catechism was often included in the ABC book (the ‘absey book’ of King John, I, i, 196). (10)
In The Merry Wives of Windsor, there is a comical scene in which the Welsh headmaster tests his pupil’s knowledge, who is appropriately named William. There is little doubt that Shakespeare was recalling his own experiences during his early school years. As was the case in all Elizabethan grammar schools, Latin was the primary language of learning. Although Shakespeare likely had some lessons in English, Latin composition and the study of Latin authors like Seneca, Cicero, Ovid, Virgil, and Horace would have been the focus of his literary training. One can see that Shakespeare absorbed much that was taught in his grammar school, for he had an impressive familiarity with the stories by Latin authors, as is evident when examining his plays and their sources. Even though scholars, basing their argument on a story told more than a century after the fact, accept that Shakespeare was removed from school around age thirteen because of his father’s financial and social difficulties, there is no reason whatsoever to believe that he had not acquired a firm grasp of Latin and English at the school and that he had continued his studies despite his removal from the Stratford grammar school. The famous quote by Nicholas Rowe in 1709, in which he states that Shakespeare “acquir’d that little Latin he was Master of” and tells us that Shakespeare was prevented by his father’s poor fortune from “further proficiency in that Language” should be read with an extremely critical eye. As we all know, Shakespeare was a young man when he began to write magnificent plays that had plots based entirely on Latin stories, such as the Menaechmi of Plautus, and striking imagery that was drawn from the Metamorphoses of Ovid and the Lives of Plutarch.
There are other fragmented and dubious details about Shakespeare’s life growing up in Stratford. He is supposed to have worked for a butcher, in addition to helping run his father’s business. There is a fable that Shakespeare stole a deer from Sir Thomas Lucy at Charlecote, and instead of serving a prison sentence, fled from Stratford. Although this is surely a fictitious incident, there exist a few verses of a humorous ballad mocking Lucy that has been connected to Shakespeare. “Edmond Malone records a version of two verses of the Lucy Ballad collected by one of the few great English classical scholars, Joshua Barnes, at Stratford between 1687 and 1690. Barnes stopped overnight at an inn and heard an old woman singing it. He gave her a new gown for the two stanzas which were all she remembered”:

Sir Thomas was so covetous
To covet so much deer
When horns enough upon his head
Most plainly did appear

Had not his worship one deer left?
What then? He had a wife
Took pains enough to find him horns
Should last him during life. (Levi, 35)
Shakespeare’s daily activities after he left school and before he re-emerged as a professional actor in the late 1580s are impossible to trace. Suggestions that he might have worked as a schoolmaster or lawyer or glover with his father and brother, Gilbert, are all plausible. So too is the argument that Shakespeare studied intensely to become a master at his literary craft, and honed his acting skills while traveling and visiting playhouses outside of Stratford. But, it is from this period known as the “lost years”, that we obtain a vital piece of information about Shakespeare: he married a pregnant orphan named Anne Hathaway.

SHAKESPEARE’S MARRIAGE AND CHILDREN
Recordings in the Episcopal register at Worcester on the dates of November 27 and 28, 1582, reveal that Shakespeare desired to marry a young girl named Anne. There are two different documents regarding this matter, and their contents have raised a debate over just whom Shakespeare first intended to wed. Were there two Annes? Was Shakespeare in love with one but in lust with the other? Was Shakespeare ready to join in matrimony with the Anne of his dreams only to have an attack of conscience and marry the Anne with whom he had carnal relations? To discuss the controversy properly we should look at the documents in question. The first entry in the register is the following record of the issue of a marriage license to one Wm Shakespeare:
Anno Domini 1582…Novembris…27 die eiusdem mensis. Item eodem die supradicto emanavit Licentia inter Wm Shaxpere et Annam Whateley de Temple Grafton.1
The next entry in the episcopal register records the marriage bond granted to one Wm Shakespeare:
Noverint universi per praesentes nos Fulconem Sandells de Stratford in comitatu Warwici agricolam et Johannem Rychardson ibidem agricolam, teneri et firmiter obligari Ricardo Cosin generoso et Roberto Warmstry notario publico in quadraginta libris bonae et legalis monetae Angliae solvend. eisdem Ricardoet Roberto haered. execut. et assignat. suis ad quam quidem solucionem bene et fideliter faciend. obligamus nos et utrumque nostrum per se pro toto et in solid. haered. executor. et administrator. nostros firmiter per praesentes sigillis nostris sigillat. Dat. 28 die Novem. Anno regni dominae nostrae Eliz. Dei gratia Angliae Franc. et Hiberniae Reginae fidei defensor &c.25.2 The condition of this obligation is such that if hereafter there shall not appear any lawful let or impediment by reason of any precontract, consanguinity, affinity or by any other lawful means whatsoever, but that William Shagspere on the one party and Anne Hathwey of Stratford in the diocese of Worcester, maiden, may lawfully solemnize matrimony together, and in the same afterwards remain and continue like man and wife according unto the laws in that behalf provided…
Three possible conclusions can be reached from the above records: 1) The Anne Whateley in the first record and the Anne Hathwey in the second record are the same woman. Some scholars believe that the name Whateley was substituted accidentally for Hathwey into the register by the careless clerk. “The clerk was a nincompoop: he wrote Baker for Barber in his register, and Darby for Bradeley, and Edgock for Elcock, and Anne Whateley for Anne Hathaway. A lot of ingenious ink has been spilt over this error, but it is surely a simple one: the name Whateley occurs in a tithe appeal by a vicar on the same page of the register; the clerk could not follow his own notes, or he was distracted” (Levi, 37). Moreover, some believe that the couple selected Temple Grafton as the place for the wedding for reasons of privacy and that is why it is recorded in the register instead of Stratford. 2) The Wm Shaxpere and the Annam Whateley who wished to marry in Temple Grafton were two different people entirely from the Wm Shagspere and Anne Hathwey who were married in Stratford. This argument relies on the assumption that there was a relative of Shakespeare’s living in Temple Grafton, or a man unrelated but sharing Shakespeare’s name (which would be extremely unlikely), and that there is no trace of this relative after the issue of his marriage license. 3) The woman Shakespeare loved and the woman Shakespeare finally married were two different Annes. Not many critics support this hypothesis, but those that do use it to portray Shakespeare as a young man torn between the love he felt for Anne Whateley and the obligation he felt toward Anne Hathwey and the child she was carrying, which was surely his. In Shakespeare, Anthony Burgess constructs a vivid scenario to this effect:
It is reasonable to believe that Will wished to marry a girl named Anne Whateley. The name is common enough in the Midlands and is even attached to a four-star hotel in Horse Fair, Banbury. Her father may have been a friend of John Shakespeare’s, he may have sold kidskin cheap, there are various reasons why the Shakespeares and the Whateleys, or their nubile children, might become friendly. Sent on skin-buying errands to Temple Grafton, Will could have fallen for a comely daughter, sweet as May and shy as a fawn. He was eighteen and highly susceptible. Knowing something about girls, he would know that this was the real thing. Something, perhaps, quite different from what he felt about Mistress Hathaway of Shottery. But why, attempting to marry Anne Whateley, had he put himself in the position of having to marry the other Anne? I suggest that, to use the crude but convenient properties of the old women’s-magazine morality-stories, he was exercised by love for the one and lust for the other. I find it convenient to imagine that he knew Anne Hathaway carnally, for the first time, in the spring of 1582… (57)
Whichever argument one chooses to accept, it is fact that Shakespeare, a minor at the time, married Anne Hathaway, who was twenty-six and already several months pregnant. Anne was the eldest daughter, and one of the seven children of Richard Hathaway, a twice-married farmer in Shottery. When Richard died in 1581, he requested his son, Bartholomew, move into the house we now know as Anne Hathaway’s Cottage, and maintain the property for his mother, Richard’s second wife and Anne’s stepmother. Anne lived in the cottage with Bartholomew, her step-mother, and her other siblings. No doubt she was bombarded with a barrage of household tasks to fill her days at Hewland Farm, as it was then called. After her marriage to Shakespeare, Anne left Hewland Farm to live in John Shakespeare’s house on Henley Street, as was the custom of the day. Preparations for the new bride were made, and for reasons unknown, her arrival greatly bothered John Shakespeare’s current tenant in the house, William Burbage. A heated fight ensued, and John refused to release Burbage from his lease, so Burbage decided to take the matter to a London court. On July 24, 1582, lawyers representing both sides met and reached an agreement – John would release Burbage from his lease.
The Shakespeares’ first child was Susanna, christened on May 26th, 1583, and twins arrived in January, 1585. They were baptized on February 2 of that year and named after two very close friends of William — the baker Hamnet Sadler and his wife, Judith. The Sadlers became the godparents of the twins and, in 1598, they, in turn, named their own son William. Not much information is known about the life of Anne and her children after this date, except for the tragic fact that Hamnet Shakespeare died of an unknown cause on August 11, 1596, at the age of eleven. By this time Shakespeare had long since moved to London to realize his dreams on the English stage — a time in the Bard’s life that will be covered in depth later on — and we do not know if he was present at Hamnet’s funeral in Stratford. We can only imagine how deeply the loss of his only son touched the sensitive poet, but his sorrow is undeniably reflected in his later work, and, particularly, in a passage from King John, written between 1595 and 1597:

Young Arthur is my son, and he is lost:
I am not mad: I would to heaven I were!
For then, ’tis like I should forget myself:
O, if I could, what grief should I forget!
Preach some philosophy to make me mad,
And thou shalt be canonized, cardinal;
For being not mad but sensible of grief,
My reasonable part produces reason
How I may be deliver’d of these woes,
And teaches me to kill or hang myself:
If I were mad, I should forget my son,
Or madly think a babe of clouts were he:
I am not mad; too well, too well I feel
The different plague of each calamity….
I tore them from their bonds and cried aloud
‘O that these hands could so redeem my son,
As they have given these hairs their liberty!’
But now I envy at their liberty,
And will again commit them to their bonds,
Because my poor child is a prisoner.
And, father cardinal, I have heard you say
That we shall see and know our friends in heaven:
If that be true, I shall see my boy again;
For since the birth of Cain, the first male child,
To him that did but yesterday suspire,
There was not such a gracious creature born.
But now will canker-sorrow eat my bud
And chase the native beauty from his cheek
And he will look as hollow as a ghost,
As dim and meagre as an ague’s fit,
And so he’ll die; and, rising so again,
When I shall meet him in the court of heaven
I shall not know him: therefore never, never
Must I behold my pretty Arthur more. (III.iv.45-91)

SHAKESPEARE AS ACTOR AND PLAYWRIGHT
We know very little about Shakespeare’s life during two major spans of time, commonly referred to as the “lost years”. The lost years fall into two periods: 1578-82 and 1585-92. The first period covers the time after Shakespeare left grammar school until his marriage to Anne Hathaway in November of 1582. The second period covers the seven years of Shakespeare’s life in which he must have been perfecting his dramatic skills and collecting sources for the plots of his plays. “What could such a genius accomplish in this direction during six or eight years? The histories alone must have required unending hours of labor to gather facts for the plots and counter-plots of these stories. When we think of the time he must have spent in reading about the pre-Tudor dynasties, we are at a loss to estimate what a day’s work meant to him. Perhaps he was one of those singular geniuses who absorbs books. George Douglas Brown, when discussing Shakespeare, often used to say he knew how to ‘pluck the guts’ out of a tome” (Neilson 45). No one knows for certain how Shakespeare first started his career in the theatre, although several London players would visit Stratford regularly, and so, sometime between 1585 and 1592, it is probable that young Shakespeare could have been recruited by the Leicester’s or Queen’s men. Whether an acting troupe recruited Shakespeare in his hometown or he was forced on his own to travel to London to begin his career, he was nevertheless an established actor in the great city by the end of 1592. In this year came the first reference to Shakespeare in the world of the theatre. The dramatist Robert Greene declared in his death-bed autobiography that “There is an upstart crow, beautified with our feathers, that with his Tygers heart wrapt in a Players hide supposes he is as well able to bombast out a blank verse as the best of you; and, being an absolute Johannes Factotum, is in his own conceit the only Shake-scene in a country.” After Green’s death, his editor, Henry Chettle, publicly apologized to Shakespeare in the Preface to his Kind-Heart’s Dream:
About three months since died M. Robert Greene, leaving many papers in sundry booksellers’ hands, among other his Groatsworth of Wit, in which a letter written to divers play-makers is offensively by one or two of them taken, and because on the dead they cannot be avenged, they willfully forge in their conceits a living author….With neither of them that take offence was I acquainted, and with one of them I care not if I never be. The other, whom at that time I did not so much spare as since I wish I had, for that, as I have moderated the heat of living writers and might have used my own discretion (especially in such a case, the author being dead), that I did not I am as sorry as if the original fault had been my fault, because myself have seen his demeanor no less civil than he excellent in the quality he professes. Besides, the diver of worship have reported his uprightness of dealing, which argues his honesty, and his facetious grace in writing that approves his art.
Such an apology indicates that Shakespeare was already a respected player in London with influential friends and connections. Records also tell us that several of Shakespeare’s plays were popular by this time, including Henry VI, The Comedy of Errors, and Titus Andronicus. The company that staged most of the early productions of these plays was Pembroke’s Men, sponsored by the Earl of Pembroke, Henry Herbert. The troupe was very popular and performed regularly at the court of Queen Elizabeth. Most critics conclude that Shakespeare spent time as both a writer and an actor for Pembroke’s Men before 1592. The turning point in Shakespeare’s career came in 1593. The theatres had been closed since 1592 due to an outbreak of the plague and, although it is possible that Shakespeare toured the outlying areas of London with acting companies like Pembroke’s Men or Lord Strange’s Men, it seems more likely that he left the theatre entirely during this time to work on his non-dramatic poetry. The hard work paid off, for by the end of 1593, Shakespeare had caught the attention of the Earl of Southampton. Southampton became Shakespeare’s patron, and on April 18, 1593, Venus and Adonis was entered for publication. Shakespeare had made his formal debut as a poet. The dedication Shakespeare wrote to Southampton at the beginning of the poem is impassioned and telling, “phrased with courtly deference” (Rowse 74):
TO THE RIGHT HONORABLE HENRY WRIOTHESLEY, EARL OF SOUTHAMPTON, AND BARON OF TICHFIELD.
RIGHT HONORABLE,

I KNOW not how I shall offend in dedicating my
unpolished lines to your lordship, nor how the world will
censure me for choosing so strong a prop to support so weak a
burden only, if your honour seem but pleased, I account
myself highly praised, and vow to take advantage of all idle
hours, till I have honoured you with some graver labour. But if
the first heir of my invention prove deformed, I shall be
sorry it had so noble a god-father, and never after ear so
barren a land, for fear it yield me still so bad a harvest.
I leave it to your honourable survey, and your honour to your
heart’s content; which I wish may always answer your own wish
and the world’s hopeful expectation.

Your honour’s in all duty,
WILLIAM SHAKESPEARE.
Although there is no concrete proof that Shakespeare had a long and close friendship with Southampton, most scholars agree that this was the case, based on Shakespeare’s writings, particularly the early sonnets.
Shakespeare returned to the theatre in 1594, and became a leading member of the Lord Chamberlain’s Men, formally known as Lord Strange’s Men. The manuscript accounts of the treasurer of the royal chamber in the public records office tells us the following:
To William Kempe, William Shakespeare, and Richard Burbage, servants to the Lord Chamberlain, upon the council’s warrent dated at Whitehall xv die Marcij 1594 for two several comedies or interludes showed by them before her Majesty in Christmas time last past, viz; upon St. Stephan’s day and Innocent’s day, xiiij li. vj s. viij d. and by way of her Majesty’s reward…
This is proof that Shakespeare had performed with the Chamberlain’s Men before Elizabeth I on several occasions. As payment for their performance the actors each received 10 pounds. During his time with the Chamberlain’s Men Shakespeare wrote many plays, including Romeo and Juliet, Richard II, King John, and Love’s Labour’s Lost. As G.E. Bentley points out in Shakespeare and the Theatre, Shakespeare had by this time become immersed in his roles as actor and writer. He was “more completely and more continuously involved in theatres and acting companies than any other Elizabethan dramatist. [Shakespeare is] “the only one known who not only wrote plays for his company, acted in the plays, and shared the profits, but who was also one of the housekeepers who owned the building. For seventeen years he was one of the owners of the Globe theatre and for eight years he was one of the housekeepers of the company’s second theatre, the Blackfriars, as well” (Rowse 128). During the years Shakespeare performed with the Chamberlain’s Men, before their purchase of the Globe in 1599, they played primarily at the well-established theatres like the Swan, the Curtain, and the Theatre. The troupe would also give regular performances before Elizabeth I and her court, and tour the surrounding areas of London. Some important events in Shakespeare’s personal life also take place during this time period. The Shakespeares finally received a coat of arms 1596 (see “Shakespeare’s Parents” for more information on the coat-of-arms), and on August 11 of the same year, Shakespeare’s son, Hamnet, died at the age of eleven. Shakespeare no doubt returned to Stratford for the burial, although we have no documented proof. In 1597, Shakespeare purchased the second largest house in Stratford: New Place. The house stood at the corner of Chapel Lane and Chapel Street, north of the Guild Chapel and right across from the very school he attended in his youth. He bought it from William Underhill for the low price of 60 pounds, and below is the actual deed (translated from the original Latin) transferring New Place from Underhill to Shakespeare on May 4, 1597:
Between William Shakespeare, complainant, and William Underhill, deforciant [wrongful occupier, supposed by the legal fiction on which the fine method of transfer was based to be keeping the complainant out of his rightful property], concerning one dwelling house, two barns, and two gardens with their appurtenances in Stratford-on-Avon, in regard to which a plea of agreement was broached in the same court: Namely, that the said William Underhill acknowledged the said tenements with their appurtenances to be the right of W. Shakespeare as being those which the same William Shakespeare has by gift of the said W. U., and remitted and waived claim to them from himself and his heirs to the said W.S. and his heirs forever….and agreement the same W.S. has given the foresaid W./U. sixty pounds sterling. (Brooke 21)
Many theorize that Shakespeare renewed his interest in Stratford only after the death of Hamnet and that, for the many years he was away in London, he neglected his family back home. However, it is just as likely that he made frequent yet unrecorded trips to Stratford while he was trying to find success in London.

1281 yılında babasının yerine aşiret beyi olan Osman Bey, bir görüşe göre, Selçuklu Sultânı II. Gıyâseddin Mes’ûd’un 1284’de Söğüd ve çevresinin kendisine tahsis edildiğine dair olan fermanı ve yanında hediye ettiği ak sancak, tuğ ve mehterhâne ile uc beyi olmuştur. 1288 veya 1291 tarihinde Karacahisâr’ı fethetmesi ve Dursun Fakih’e kendi adına hutbe okutması, Osman Bey’in yarı istiklâlini kazanması demektir.

Osman Gâzi’nin Bizans sınır şehirlerini birer birer fethetmesi üzerine telâşa düşen Bizanslılar onu ortadan kaldırmak için bir düğün vesilesiyle bir baskın hazırlarlar. Baskına baskınla cevap veren Osman Bey, 1299 yılında Yarhisâr ve Bilecik’i fethetti ve beylik merkezini Bilecik’e nakletti ve fitneye sebep olan Yarhisâr Tekfurunun kızı Nilüfer’i (Holofura’yı) oğlu Orhan ile evlendirdi. Bu tarih, daha önce açıklanan sebeplerle Osmanlı Devleti’nin kuruluş yılı kabul edildi. 27 Ocak 1300’de Selçuklu Sultânı III. Alâ’addin Keykubad’ın saltanat alâmeti olan tabl, alem ve tuğu Osman Beye bir ferman ile göndermesi ile artık Osman Bey müstakil bir uc beyi olmuştu. 1301 yılında Bursa’ya yakın bir yerde Yenişehir’i kurdu ve saltanat merkezini buraya nakletti. Bu arada bütün bu fetihlerde kendisine yardım edenleri de unutmadı ve kardeşi Gündüz Bey’e Eskişehir’i; oğlu Orhan Bey’e Sultânönü’nü; Hasan Alp’a Yarhisâr’ı; Şeyh Edebalı’ya Bilecik’i ve Turgut Alp’e İnegöl’ü verdi ve Edebalı’nın torunu Alâ’addin’i yanında götürdü. 1308 yılında İlhanlı Hükümdarı Ahmed Gazan tarafından Selçuklu Devletine son verilince Osmanlı Devleti tamamen müstakil hale geldi. 1313’de Harmankaya Hâkimi Köse Mihal Bey’in Müslüman olmasıyla Mekece, Akhisâr ve Gölpazarı Osmanlının eline geçti. 1320 yılından itibaren çevrede fazla görünmeyen Osman Bey, 1324 yılında beyliği oğlu Orhan Bey’e devretti. 1324 yılı Şubat ayında Bursa’nın fethini görmeden 67 yaşında vefat eden Osman Bey, vasiyeti üzerine, geçici olarak gömülü bulunduğu Söğüd’den alınarak 2.5 yıl sonra 1326 yılında Bursa’daki Gümüş Künbed’e defn olunmuştur.

Babasından 4800 km2 olarak aldığı toprakları 16.000 km2’ye çıkaran Osman Bey’in Orhan ve Alâ’addin dışındaki çocukları şunlardır: Fatma Hâtun, Savcı Bey, Melik Bey, Hamîd Bey, Pazarlı Bey ve Çoban Bey. Bugünkü mülkî taksimata göre, Osman Bey zamanında Osmanoğullarının ülkesi, Bilecik, Eskişehir merkez, Sakarya’ya bağlı Geyve, Akyazı ve Hendek, Kütahya-Domaniç ve Bursa ilinin Mudanya, Yenişehir ve İnegöl ilçelerini kapsıyordu.

Osman Bey zamanındaki büyük âlimler ve şeyhlerden bazılarını da hatırlatmakta yarar vardır: Âlimlerden en önemlileri Mevlânâ Şeyh Edebalı, Dursun Fakîh ve Hattâb bin Ebî Kâsım Karahisârî’dir. Maneviyât reislerinden ise, Şeyh Muhlis Baba, Şeyh Âşık Paşa, Şeyh Ulvân Çelebi, Şeyh Hasan Çelebi ve Baba İlyas mutlaka zikredilmelidir. [1]
 
KAYNAK:
[1] “İbn-i Kemal” , Tevârih-i Âl-i Osman, I. Defter, sh. 70 vd.; 196-201;  “Lütfi Paşa” , Tevârîh-i Âl-i Osman, sh. 17 vd.; Âlî, Künhü’l-Ahbâr, Ahmed Uğur neşri, sh. 41-67; Mecdî Mehmed Efendi, Hadâik’uş-Şakâık, İstanbul XE “İstanbul”  1989, sh. 20-24; Mehmed Zeki,  “Köse Mihal”  ve Mihal Gâzî aynı adam mıdır”, TTEM, nr. 11(88), sh. 327-335;  “Uzunçarşılı” , Osmanlı Tarihi, c. 1, sh. 102-116; Öztuna, Devletler ve Hânedânlar I-V,  “Ankara”  1996, c. II, 101-102; Gökbilgin, M. Tayyib, “Osman I”, İA; Elizabeth A. Zachariadou, Osmanlı Beyliği, 1300-1389, İstanbul 1997.

Pazar günü 2. Murad Hanın ve Hadice Alime Hüma Hatunun oğlu olarak Edirne’ de dünyaya geldi.Fatih Sultan Mehmed Han’ın doğum tarihi, bazı kaynaklarda küçük farklarla değişik gösterilir. Fatih çocukluğunda çok yaramazdı.Bu yüzden yaşadığı devrin ünlü ve sertliğiyle tanınan bilginlerinden öğrenim gördü. İlk hocası Molla Yegan’di. Akşemseddin ise her şeyiyle bizzat ilgilendi. Şehzade başlangıçta dik başlı ve sert olmasına rağmen zamanla öğrenme bilincine vardı. Ve daha çocuk yaşta hem eğitimcilerin hem de babasının güvenini kazandı. Aynı zamanda da Arapça, Farsça, Latince, Yunanca ve Sırpça dillerini öğrendi. Fen ve teknik bilgilerle gelecekte yapacağı savaşları kolaylaştıracak teknikler geliştirmeye çalıştı. Tarih ve coğrafya bilgilerinde kendini yetiştirip, geçmiş hükümdarların başlarından geçenleri öğrenerek tecrübe kazandı.
Sultan Mehmed, İstanbul’u fethettiği için ‘Fatih’ sanıyla anılır. 30 Mart 1431, döneminde 200’den fazla şehri Osmanlı topraklarına katmıştır. Vefatı sırasında devletin sınırları 2.214.000 km2 ye ulaşmıştır.
Şehzade Mehmed Manisa sancak beyliğine getirildiği yıl ağabeyi Amasya valisi şehzade Alaeddin Ali Çelebi’ nin vefatı üzerine, tek veliaht durumuna geldi. Osmanlı saray geleneğine uyularak atandığı Manisa valiliği süresinde tutum ve davranışlarındaki olgunluk ve karar verebilme yeteneklerinin oluşması nedeniyle de 13-14 yaşlarındayken babası tarafından padişahlığa getirildi. 2. Mehmed ’nin çok küçük yaşta padişah olması sarayda söz sahibi olanların tepkisiyle karşılandı. Ayrıca onun çocuk olmasından fayda uman Haçlılar sınırı aşınca Mehmed, babası 2. Murad’ a yazdığı mektupta durumun ciddiyetini anlattı. Bunun üzerine 2. Murad oğlunu tahttan indirmeyerek başkomutan sıfatıyla kırk bin kişilik ordusuna öncülük ederek Varna ovasında Haçlıları bozguna uğrattı.Aynı yıl şehzade babası ile birlikte Arnavutluk seferine katıldı ve Dulkadiroğulları Beyi Süleyman beyin kızı Sitti Mükrime Hatun ile evlendi (1450). Üç oğlu, bir kızı olan Mehmed oğullarından büyük olanın adına Beyazıt, ortancaya Mustafa, küçük olana Cem Sultan koydu. Kızının adına ise küçüklüğünden beri hayran olduğu Gevherhan ismini verdi.
10 Şubat 1451’ de Sultan 2. Murad vefat edince, Çandarlı Halil Paşa ve diğer vezirler, Şehzade Mehmed’ e haber göndererek, babasından boşalan Osmanlı tahtına geçmek üzere çabuk harekete geçmesini bildirdiler. İç ve diş tehlikeleri göz önünde tutarak Sultanın ölümünü gizlediler ve şehzade Edirne’ ye gelene kadar devleti idare ettiler. Sultan Mehmed Edirne’ye döndüğünde büyük sevgi ile karşılanarak 1451’ de tekrar tahta çıkarıldığında 19 yaşındaydı. Bu yaşta olmasına rağmen askeri ve idari alanda büyük hamleler başaracak bir olgunluk kazanmıştı.
Genç bir padişah olmasını fırsat bilen Karamanoğulları hemen harekete geçerek Akşehir, Beyşehir ve Seydişehir’ i ele geçirdiler. Macarlar ve Venediklilerle bir barış antlaşması imzalayan II. Mehmed 1452’ de Anadolu’ ya geçerek Karamanoğulları’ nın üzerine yürüdü ve Karamanoğulları beyi İbrahim beyi ağır bir yenilgiye uğratarak Edirne’ ye ilk zaferiyle geri döndü.
Sultan Mehmed Han, Karamanoğlu meselesini yoluna koyduktan sonra İstanbul’ un Bizans’ ın elinde bulunması nedeniyle Osmanlılar’ ın Rumeli’ deki egemenliklerini pekiştirmemeleri ve Anadolu’ dan Rumeli’ ye asker geçirilmesinde büyük güçlüklerle karşılaşmaları gibi sorunları da ortadan kaldırmak için İstanbul’ u ele geçirme hazırlıkları başlandı.
Önce Boğaziçi’ nde şimdi Rumeli Hisar’ ı dediğimiz Boğaz-kesen kalesini yaptırdı. Bizans’ ın yüzyıllarca kuşatmalarına dayanmış olan sağlam duvarlarını yıkabilmek için Edirne’ de toplar döktürdü ki aralarında o zamana kadar görülmemiş büyüklükte olanlar da vardı. 6 Nisan 1453 günü karargahını Eğrikapı karşısındaki tepenin arkasına kurdu. Asker, Marmara’ dan Haliç’ e kadar yayılarak şehri kuşatıyordu. Orduda üç büyük topla beraber, irili, ufaklı on dört batarya top daha vardı. Denizden de Baltaoğlu Süleyman Bey’ in komutasındaki donanma kuşatmayı tamamlıyordu. Haliç, şimdiki Galata köprüsünün hizasına bir kalın zincir gerilmek suretiyle Türk gemilerine kapatılmıştı. II. Mehmed, Zağanos Paşa ile hocası Molla Yegan ve Akşemseddin gibi değer verdiği alimlerden oluşan büyük bir meclis kurdu ve savaşın devam etmesini bildirdi. Ve şehri Haliç’ ten de sıkıştırarak müdafaa ekiplerini dağıtmak maksadıyla bir kararda bulundu: Dolmabahçe ile Kasımpaşa arasına kızaklar döşeyerek bir gecede 67 parça gemiyi Haliç’e indirdi. Kuşatma 53 gün sürmüştü. Nihayet 29 Mayıs 1453’te Topkapı ve Eğrikapı üzerinden Türk askeri şehre girdi ve İstanbul alınarak tarihin ortaçağı sona ermişti.İstanbul’u fethettikten sonra Fatih unvanı alan Sultan, ortodokslara ve Cenevizlilere serbestlik tanıdı.
21 yaşında İstanbul’u fetheden Fatih, katolik Avrupa’ ya cephe aldı ve ortodoks Hıristiyanlığın katoliklerle birleşmesini önledi. İstanbul’un fethi ile Osmanlı Cihan Devleti’ nin temelleri atılmış oldu.
İstanbul’un fethinden sonra Sırp Kralı Vilkoğlu Yorgi, bir heyetle hem fethi tebrik ve hem de Osmanlı Devletine ait iken, kendilerinin işgal ettiği bazı kalelerin anahtarlarını gönderdi. Fakat diğer taraftan da bir Haçlı seferine katılmak için Macarlarla görüşüyordu. Fatih, bu hareketleri, casusları vasıtasıyla öğrenmiş ve ona göre hazırlanmıştı. 1454 senesi senesi baharında Sırbistan üzerine sefer düzenledi.Sırp hükümdarı Hunyad anlaşmak üzere Osmanlı Sultanına elçi gönderdi. Andlaşmaya göre Sırplılardan alınan kaleler Osmanlılarda kalacak,Sırp hükümdarı senede otuz bin duka* altın haraç verecek ve Osmanlı hakimiyetini kabul edecekti. Andlaşma üzerine Osmanlı ordusu geri döndü. 1455 senesinde ikinci defa Sırbistan üzerine sefer düzenlendi. Osmanlı Devletinin Sırbistan’ ı elinde utabilmesi için, kuzeyden gelecek tehlikelere karşı Tuna kıyılarını ve özellikle Belgrat’ ı ele geçirmesi lazımdı. 1456 senesinde 150.000 kişilik bir kuvvet ve üç yüz top olduğu halde Sofya üzerinden Sırbistan’a girdi. Aynı zamanda Vidin’ de hazırlanan 200 gemili Osmanlı donanması da Sultan’ la birlikte bulunuyordu. Lakin Osmanlı nehir filosunun Macar donanmasına yenilmesi karşısında, Fatih Sultan Mehmed bizzat öne atılarak düşmana hücum etti. Fatih yaralanması ve Yeniçeri ağası Hasan Ağanın ölümü, harekatın başarısız kalmasına sebep oldu. 1458 senesinde sadrazam Mahmüd Paşa’ yı Sırbistan seferine tayin etti. Aynı zamanda Mora seferine çıktı. Mora’ yı tamamen ele geçirip mezhep hürriyetini ilan etti ve Morayı Rumeli Beylerbeyliğine bağlı bir sancak haline getirdi.Eski Yunan medeniyetinin merkezi olan Atina şehri, Yunan halkının arzu ve temennisi üzerine Osmanlı Devleti’ ne katıldı.
Fatih’ in ilk hedefi Anadolu birliği sağlamak için Karadeniz sahillerini Osmanlı hakimiyeti altına almaktı . Bunun için ordularını Trabzon önlerine sürdü. Zamanın Trabzon imparatoru David Komnen Osmanlı ordusunun karşısında ümitsizliğe düşerek padişah adına Mahmut Paşaya yapılan anlaşma ile kayıtsız şartsız şehri teslim etti. Böylece 258 sene devam eden Trabzon İmparatorluğu 15 Ağustos 1461 günü tarihe karıştı.
Fatih Sultan Mehmed ikinci defa 1464 yılında Bosna’nın üzerine yürüdü ve aldı.Osmanlı Devleti’ nin gösterdiği huzur, mal ve can emniyeti kısa zaman sonra Bosna halkının İslamiyeti kabul etmesine sebep oldu.
Venediklilerin Mora ‘da başlattıkları savaş karada ve denizde olmak üzere Osmanlı Devleti ile 25’ e yakın devlet arasında 16 sene sürecek olan büyük harbin başlamasına sebep oldu.
Fatih 1466 senesinde Karaman üzerine sefer düzenledi. Karamanoğullarının bölgeye dönmemeleri için Konya’ya beylerbeyi olarak oğlu şehzade Mustafa’ yı tayin etti. Fatih böylece devletin doğusunu emniyete almış oldu.
Fatih 1470’ de Eğriboz adasını kuşattı. Adadakilere yardıma gelen Venedik donanmasını uzun mücadelelerden sonra çok büyük bir bozguna uğrattı daha sonra 21 gün süren bir kuşatmayla kaleyi de ele geçirdi. Böylece ada bütünüyle Osmanlı hakimiyeti altına girmiş oldu.
Osmanlı Devleti için doğudaki Akkoyunlu Devletinin başında bulunan Uzun Hasan büyük bir tehlike oluşturuyordu.Buna son vermek isteyen Fatih 80.000 kişilik tam teçhizatlı bir ordu ile Erzincan’a hareket etti. Uzun Hasan’da Harpıt’ tan 100.000 kişilik bir orduyla Erzincan’ a geldi. Birbirini kesin olarak yok etmeye kararlı bu iki ordu Otlukbeli sahrasında karşılaştı. Sekiz saat süren bu savaşı çok disiplinli olan Osmanlı ordusu kazandı ve Uzun Hasan savaş meydanından kaçtı. Fatih Şebinkarahisar’ ın üzerine yürüyerek şehri kuşattı. Bunun üzerine Uzun Hasan’ ın elçisi Mevla’na Ahmet gelerek sulh* teklifinde bulundu. Bir daha Osmanlı ülkesine tecavüz etmemek ve Şebinkarahisar’ ın fethini kabul etmek şartlarıyla iki devlet arasında barış imzalandı.
1463 senesinden beri süren Osmanlı-Venedik savaşları, Venedik hazinesine çok zarar verdi ve deniz ticaretini sarstı. Akkoyunlu Devletinin malubiyeti ile Venediklilerin hiçbir ümidi kalmadı. Ellerinde bulunan kalelerin birer birer fethi üzerine ,Venedikliler büyük harbin sona ermesi için Fatih’ e elçi gönderdiler. Yapılan uzun görüşmeler sonucunda harbin sonunu belirleyen barış antlaşması 25 Ocak 1479 günü İstanbul’da imzalandı. Buna göre Eğriboz adası, Doğu Arnavutluk’ da Venediklilerin elinde bulunan topraklar ve Kroya Osmanlı Devletine bırakılıyordu. Venedik 100.000 duka altını harp tazminatı ile Osmanlı Devletinin verdiği ticaret serbestliğine karşılık 12.000 duka altını haraç ödeyecekti.
Venediklilerle anlaşan Fatih dikkatini İtalya’ ya çevirdi. Floransa’ yı fethetmek için Gedik Ahmet Paşa’ yı görevlendirdi. 100 gemiden meydana gelen donanma 28 Temmuz 1480 günü İtalya’ nın güneyinde bulunan Otranto limanına girdi. 14 gün süren çatışmalardan sonra şehir teslim alındı. Fatih’in burayı ele geçirmesindeki asıl neden Batı Akdeniz ve İtalya hakimiyeti için bir üs* elde etmekti.Bunu fark eden Papa Avrupa devletlerini Fatih’e karşı birleşmeye çağırmasına rağmen Fatih’ den ödü patlayan Avrupa’ lılar bu teklife sıcak bakmadılar. Bu sırada Fatih 300.000 kişilik bir orduyla 27 Nisan 1481 günü sefere çıkmak amacıyla Üsküdar’a geçti fakat burada rahatsızlanmaya başladı. Fatih’in özel doktoru Yakup Paşa adında bir Yahudi dönmesiydi. Venedikliler Fatih’in zehirlenmesi karşılığında bu dönme Paşa’ ya büyük bir servet teklif etmişlerdi. Fatih zehirlendiğini anladığı zaman iş işten geçmişti. 3 Mayıs 1481 günü 49 yaşında vefat etti. Kendi adıyla anılan Fatih semtinde yaptırdığı Fatih Cami’nin bahçesindeki türbede gömülüdür. Yakup Paşa’ da vaat edilen büyük serveti alamadan askerler tarafından parçalanarak öldürüldü. Ölüm haberini alan Avrupa bayram etti. Eğer Fatih bir müddet daha yaşasaydı belki de dünya tarihinin akışı ve bu günkü coğrafyası değişecekti.
Türk tarihi, sayılamıyacak kadar çok kahraman ve cihangirlerle* doludur. Fatih’te bunların en başında gelir. Çünkü o, kılıçla keşfi yan yana yürütmüş, çağ açıp çağ kapatmıştır. Çok soğuk kanlı, çok cesurdu.Bu özelliğinin en güzel örneği, Belgrat savaşı sırasında, askerlerin gevşediğini gördüğü zaman önlerine geçip düşman hatlarına girerek gösterdi. İstanbul savaşında da donanmanın başarısızlığı yüzünden atını denize sürmesi bu cesaretinin büyük bir örneğidir. Çok merhametli ve hoşgörülü, vicdan hürriyetine büyük önem veren biriydi.İstanbul’ u fethettiğinde İstanbul’ lular hakkında gösterdiği merhamet çok büyüktü. Çünkü o devir Avrupa’sında zafer kazanan kumandan şehir halkına görülmedik zulüm ve işkence yapardı.Ayrıca ayaklarına kapanan İstanbul patriğini yerden kaldırarak şu sözleri söyledi. ”Ayağa kalkınız. Ben Sultan Mehmed hepinize söylüyorum ki şu andan itibaren artık ne hayatınız ne de hürriyetiniz hakkında endişe etmeyiniz”. Fatih ülkesinde herkesin din hürriyetine saygı gösterdi .İstanbul’un imarında ücret karşılığında esirlerini kullandı.Bunlar da biriktirdikleri paralarla hürriyetlerini satın alabildiler. Ayrıca Türkler girdikleri şehirlerde hiçbir mabedi yıkıp yakmamışlar. Askeri ve siyasi sahada eşsiz bir dehaydı. Ordusunu plansız ve düzensiz hareket ettirmez macera için kan dökmezdi. 30 senelik saltanatı devresinde düzenlediği bütün seferler Osmanlı’ nın coğrafi birliğini sağlamak içindi. Bütün bu seferleri bir plana göre yaptığından nereye kadar gitmesi ve nerede durması gerektiğini bilerek hareket etti. Bütün sefer planlarını kendisi yapar ve son ana kadar bir sır gibi saklardı. Bunu şu sözüyle de teyid edebiliriz. “ Sırrıma, sakalımın bir tek telinin vakıf * olduğunu bilsem onu yolar atarım.”
Bütün diğer ülkelerde casuslar bulundururdu. Bu teşkilatı sayesinde düşmanlarından günü gününe haber alır, hareketlerini değerlendirerek tedbirler alırdı. Ordusunun silahlarını birkaç senede bir yenilerdi. Topçuluğa gerekli önemi veren ,kullanan, balistik* ve mukavemet* hesaplarını yapan ilk padişahtır. Yeniçeri ve azab gibi piyade sınıfları onun zamanında önem kazandı. Fatih Sultan Mehmed ilme, sanata ve ilim adamlarına çok kıymet verirdi. Eğitim sistemini kanunla tanzim* ederek,diyanet ve hukuk kurumlarını teşkilatlandırdı. Akli ve nakli ilimlerde söz sahibi olan alimleri İstanbul’a topladı ve onların talebe yetiştirmesi için medreseler kurdu. İyi bir komutan ve devlet reisi olan Fatih,aynı zamanda iyi bir ilim adamı ve şair idi. Latince ve Rumca ile Arapça,Farsça ve Türkçe’ ye bütün incelikleriyle hakim idi. Şiirde, devrin üstatları arasında yer aldı ve sarayda ilk divanı yazdı. Avni lakabıyla edebi değeri yüksek şiir ve gazeller söyledi. Tanzimat dönemine kadar Osmanlı Devletinin temel kanunu olarak kalan “Fatih Kanunnamesi” çok mühim bir eserdir. Zamanın sadrazamı Karamani Mehmed Paşa tarafından hazırlanan ve nişancı Leyszade Mehmed Çelebi tarafından kaleme alınan bu Kararname Fatih’in görüşleri alınarak hazırlanmıştır. Fatih Enderün Mektebini kurarak memleket için gerekli devlet adamı yetiştirilmesini sağlamıştır. İstanbul’ un imarına çok önem vererek saraylar, camiler, medreseler, hamamlar,aşevleri,hastaneler ve dükkanlar yaptırdı. Bu imar çalışmaları Bursa ve Edirne şehirlerinde de aynı hızla devam etti.
İlk altın Osmanlı dinarı da 1478’de İstanbul’da ikinci Mehmed’ in adına kesilmiştir ve iki yüzünde birbirini tamamlayan Arapça yazıları vardır.Fatih adına 10 dirhemlik gümüş para , akçe ve bakır mangırlarda kesilmiştir.

Batılı gözüyle Fatih:

Büyük devlet ve ilim adamı olan Fatih, en büyük düşmanlarının gözünde kamaştırılan bir padişahtır. Eserlerinde ondan takdirle söz edilmiştir.
Fetih sırasında İstanbul’da bulunan Zorro Dolfin bir keresinde; “Sultan Mehmed, çok az gülerdi. Zekası,devamlı bir çalışma halindeydi. Çok cömertti. Her işte fevkalade atılgan, hatta cüretkardı. Seçtiği hedeflere ulaşabilmek için çok ısrar ederdi. Soğuğa, sıcağa, açlığa, susuzluğa tahammüllüydü. Kesin konuşur kimseden çekinmezdi. Zevk ve sefadan uzaktı. Türkçe,Yunanca ve Sırpça’ yı çok iyi konuşurdu. Her gün bir müddet okurdu. Roma tarihini,başka devlet tarihi, Laerce, Tite-Live, Haredot, Quinte-Curce, Papaların , Alman imparatorları ile Fransa ve Lombardiya krallarının vakalarıokuduğu tarihler arasında idi. Avrupa’ daki bütün devletleri tanırdı. Özellikle İtalya’nın coğrafyasını en ince noktalarına kadar bilirdi ve bir Avrupa haritasını yanından ayırmazdı. Askeri ve coğrafi ilimlere isteyerek meşgul olur, araştırmalar, incelemeler yapardı. Hakimiyeti altında bulunan ülkelerin adet ve şartlarını devletin ve bölgenin menfaatlerine kullanmakta becerikliydi.”
Diğer bir İtalyan tarihçi Langusto, İstanbul’un fethinden sonra şöyle yazmıştır: ”Sultan Mehmed, ince yüzlü, ortadan fazla uzun boylu,silahlar kuşanmış, asil tavırlı,çok az gülan, devamlı öğrenmek ihtirası ile yanan, cömert ve iyi kalpli gayelerine ulaşmakta inatçı bir hükümdardı. En çok harp sanatına meraklıydı. Her şeyi öğrenmek isteyen zeki bir araştırmacıydı.Kötü adetleri yoktu.Harem dairesinde çok az vakit geçirirdi. İradeliydi ve uyanıktı. Her şarta tahammül gösterebilirdi ve bir cihan devleti kurmak istiyordu.
Alman müsteşrik Franz Babinger, “Mehmed II der eroberer und seine Zeit Weltenstürmer einer Zeitenwende.” Adlı eserinde şöyle yazmaktadır: “Türk dünyası için Fatih günümüze kadar, bütün imparatorların en büyüğü olup, insan tarihinde başka herhangi bir şahsın kendisi ile karşılaştırılması zordur. Kudretli kişiliği, büyük Avrupa sahalarının dış görünüşünü değiştirmiştir.orta çağdan çıkarken insanları ve dünyayı görüş tarzında ,Fatih’in kişiliği, zekası tesir altında bırakmıştır.”
Adaletten kıl kadar ayrılmayan, kendisine takdir edilen iki mısralık basit şiir için sahibine bol lütufta bulunan ve bir çiçek yetiştirene 500 altın veren Fatih, her bakımdan devrinin üstüne çıkmış bir hükümdardır. Bu büyük cihangiri anlatmak için günümüze kadar binlerce kitap yazılmıştır.

FATİH SULTAN MEHMED HAN’ IN KRONOLOJİSİ

1431: Sultan Mehmet’ in doğumu
1451: Karaman Seferi ve Menteşe Beyliği’ nin ilhakı.
29 Mayıs 1453: İstanbul’un fethi ve Ayasofya’nın Camiye çevrilmesi
1454: Birinci Sırbistan seferi
1455: İkinci Sırbistan seferi
26 Temmuz 1455: Arnavutluk’ ta Berat Zaferi
1456: Cenevizlilere ait Ege Adalarının fethi
13 Haziran 1456: Üçüncü Sırbistan seferi
8 Kasım 1459: Semendire’ nin fethi
15 Mayıs 1458: Mora seferi, Atina’nın fethi
13 Nisan 1460: İkinci Mora seferi
1461: Amasra’nın fethi
15 Ağustos 1461: Trabzon Rum İmparatorluğu’nun fethi
1462: Eflak seferi.Midilli adasının fethi
1463: Bosna Krallığı’nın fethi
1464: İkinci Karaman seferi, ikinci Arnavutluk seferi
1469: Kilikya seferi
12 Temmuz 1470: Eğriboz adasının fethi
1470: Sadrazam İshak Paşa’nın Karaman seferi
1471: Silifke havalisinin fethi
18 Ağustos 1472: Kıreli zaferi
11 Ağustos 1473: Otlukbeli zaferi
1475: Kırım seferi
26 Temmuz 1476: Boğdan’ ın fethi
1477: İnebahtı savaşı
26 Haziran 1478: Üçüncü Arnavutluk seferi
25 Ocak 1479: Osmanlı-Venedik barış antlaşması
23 Mayıs 1480: Rodos savaşı
11 Ağustos 1480: İtalya’ nın Otranto Limanı fethi
3 Mayıs 1481: Fatih Sultan Mehmed Han’ ın vefatı.

Bedri Rahmi Eyüboğlu, şiir yazmaya lisedeyken başlamıştır. Bedri Rahmi Eyüboğlu, lise öğretmenlerinin desteğiyle İstanbul Güzel Sanatlar Fakültesi’ne girmiştir. Sonra abisinin yanına Paris’e gittiğinde ünlü bir ressamın yanında resim çizmiştir. Birkaç sene sonra hem ilk kişisel sergisini açmıştır hem de bir resim yarışmasına katılmıştır. Sonra Bedri Rahmi Eyüboğlu Türkiye’ye dönmüştür ve şiir yazmaya devam etmiştir. Bedri Rahmi Eyüboğlu gerek kompozisyonlarında gerekse şiirlerinde halk dili kullanmıştır. Bedri Rahmi Eyüboğlu genelde halkın anlayabileceği sade şekilde yazmıştır şiirlerini ve yazılarını. Bedri Rahmi Eyüboğlu yazılarında hep görüşlerini, halkın sorunları ve halkın isteklerini dile getirmiştir.

Dr. Andican, mesleki çalışmalarının yanında Türk Dünyası, Doğu Bloku ve Türk ilişkilerinin kurulmasında görev aldı. Bu konularla ilgili “Değişim Sürecinde Türk Dünyası” isimli yayımlanmış kitabı vardır.

1995 seçimlerinde Anavatan Partisinden İstanbul Milletvekili seçildi. 1996 Genel kongresinde MKYK Üyeliğine seçildi ve Basın ve Medyadan Sorumlu Genel Başkan Yardımcılığına getirildi. 30 Haziran 1997de kurulan Mesut Yılmaz Hükümetinde Türk Cumhuriyetleri ve Türk Toplulukları ile ilişkilerden sorumlu Devlet Bakanlığı ve Hükümet Sözcülüğü görevini yürüttü. 2003 yılında Cedidizm’den Harice TÜRKİSTAN MÜCADELESİ isimli eseri yayınevimizce yayınlanmıştır. 1998-2001 Yılları arasında Basın ve Medyadan Sorumlu Genel Başkan Yardımcılığı görevini yürüttü. Prof.Dr. Ahat ANDİCAN, evli ve iki çocuk babasıdır.

Emre Yayınlarında Çıkan Eserleri :
1- Değişim Sürecinde Türk Dünyası
2- Cedidizm den Bağımsızlığa
Hariçte TÜRKİSTAN MÜCADELES

Gazeteci yazar Mehmet Şevket Eygi, Batı (Osmanlı) Türkçesi’nin, Arapça ve Farsça’nın güzelliklerini, tatlılıklarını alarak bünyesinde eriterek topladığını belirterek, ‘Türkçe dünyanın en tatlı, şirin, en haşmetli lisanıydı” der. İkinci Meşrutiyet’ten sonra Batı medeniyetinin teknik, sosyal, felsefi istılahlarının (terim) dilimizi etkilemeye başladığını ifade eden Eygi, sözlerini şöyle sürdürüyor; “Batı Türkçesi, şahikasına 1900’lerden sonraki yirmi beş yıl içinde çıkmıştır. Ondan sonra, Agop Dilaçar’ların ve hempalarının devlet terörüyle lisan ve edebiyata müdahaleleri neticesinde Türkçemiz büyük yaralar almış, çok kan kaybetmiş, şiiriyetinden ve zenginliğinden arınarak bir gecekondu dili haline düşmüştür. Türkiye’deki dil ve yazı devrimi, İslam’a ve Müslümanlara karşı yapılmış bir harekettir”

“Türkiye’de dil devrimi yapılınca, Sofya’da bulunan Martayan, Atatürk tarafından yurda davet edilir. Ancak, Agop’un yurda girmesini önleyecek pek çok pürüz vardır. Çünkü, Agop daha önce Türkiye’de yaşamaktadır ve vatandaşlıktan çıkarılmıştır. Atatürk, bütün bu pürüzlere rağmen Agop’u yurda getirtmekte ısrar eder. Vatandaşlıktan çıkarıldığı için gittiği ülkeden de pasaport alamamıştır. Sonunda Sofya Konsolosluğu, Agop’un elindeki ‘vatansız’ belgesine vize damgası atar ve her ihtimale karşı da eline, ‘Gerekli kolaylık gösterilsin. Atatürk’ün özel davetlisidir” diye bir mektup verir.” ( ) Bu şekilde yurda gelen Agop’un soy ismi de Atatürk tarafından değiştirilerek ‘Dilaçar’ soyadı verilir. Agop Martayan Dilaçar, 1979’da ölene kadar TDK’nın ‘Genel Yazmanı’ olarak vazife yapar.

Suriyede Osmanlı ordusunda yedeksubay olarak görev yapan Martayan, Osmanlı Türkleri’nin esirlere iyi davranmadığını iddia ediyor. Atatürk’le nasıl karşılaştığını ise şöyle anlatıyor; “1. Dünya Savaşı başladığında 19 yaşındaydım ve askere çağrıldım. Önce Kafkas cephesine gönderdiler, ancak biz Ermeni askerlere güvensizlikten beni Suriye cephesine gönderdiler. Kısa süre sonra, 1915 Nisanında Büyük Tehcir başladığında bu yer değiştirmelerin nedeni anlaşılır oldu. Hepimiz şaşkındık ve sarsılmıştık. Orada esir İngiliz subayların karşılaştığı zorluk ve eziyetlere tanık oldum. Bu subaylar İngilizce bildiğimi öğrendiklerinde esirlere böyle davranılmaması için aracılık etmemi rica ettiler. Bu ricalarını yerine getirmek isterken Türkler beni vatan haini ilan edip zincire vurdular ve komutana götürdüler. Bu koşullar içinde artık kurtuluşum olmadığına kanaat getirmiştim. Bu nedenle de beni bekleyen tehlikeyi cesurca karşılamaya karar verdim. Beni baştan aşağı süzen komutan kararını vermek üzere iken tüm cesaretimi toplayıp böyle barbarlıkla, eziyet ve işkence yoluyla Türkiyenin medeni bir ülke olamayacağını, gerçek, ileri ülkelerde hiçte böyle davranılmadığını, bunun sultanlık yönetimini amaçlayan yöneticilere has bir davranış olduğunu söyledim. Herkes şaşkınlıkla ne yapacağını beklerken, kumandan sözlerimi dikkatle dinledikten sonra beni getirenlere ellerimi çözüp odadan gitmelerini emredip, oturmamı söyledi. Merakla sonucu bekliyordum. Komutan çay ikram ederek demokratik sistem konusunda konuşmamı istedi. Beni merakla dinlemesi şaşırmama neden olmuştu, zira o dönemde Türk ordusunda onun benzerleri nadirdi. Uzun süren sohbetimiz sonunda sık sık kendisini ziyaret etmem için gereken emri verdi ve elimi sıkarken dost olmamızı istediğini söyledi. Bana bir oyun oynandığından kuşkuluydum, ancak böyle olmadı. Daha sonra bu meraklı ve sorgulayan komutanın Mustafa Kemal Paşa olduğunu öğrendim.”

Agop Dilaçar’ın, ‘Türk Diline Genel Bir Bakış’ adlı eseri Türk Dil Kurumu yayınlarınca 1964, ‘Dil Diller ve Dilcilik’ adlı kitabı ise 1968de yayımlandı. Azeri Türkçesi (1950), Batı Türkçesi (1953) Agop Mikaelyan, bir yazısında Türkiye’de Agop Martayan Dilaçar’ın yeterli ilgiyi görmeyişinden şöyle yakınıyor; “Türk dili konusunda binlerce makale, araştırma yayımladı. Türk dili aşığı, yüce önderin dil başuzmanı bu büyük insan 1979’da hayata gözlerini kapattığında, o zaman tek radyo olan TRT, saat 13 haberlerinde; ‘Türk dili başuzmanı A. Dilaçar öldü’ diye bir iki kısa cümle olarak geçiştirmekle kalmayıp adı yokmuş gibi Agop ismini A harfi ile geçiştirmişti. Yıllar yılı Türk diline katkısını bir yana bırakın, hiç olmazsa yüce önderin baş uzmanı diye adını söyleme nezaketini gösterseydiniz. A. Dilaçar yerine Agop Dilaçar deseydiniz doğruyu söyleseydiniz Türkiye mi batardı? Yüce önder öldükten sonra bu zihniyetlerin köşe başlarını tutma gayretleri sonucu, bugünkü istenmeyen gelişmelerle karşı karşıya kaldık. İnsanların kökenleri, dinleri ne olursa olsun yeter ki ülkesine, insanlarına yararlı olsun. Medeni ülkeler bu konuları çoktan aşmışken bizim bazı aklıevvellerimiz basit şeyleri uğraş edinip ülkemizin bocalayıp durmasında önemli rol oynamaktadırlar. Yüce önder gibi basiretli; ileri görüşlü, medeni devlet adamlarına öylesine gereksinmemiz var ki; keşke 10-15 yıl daha yaşasaydı. Tanrı, yüce önderi de baş uzmanını da nurlar içinde yatırsın. Cumhuriyet’e omuz veren bu büyük insanları rahmet ve hasretle anıyorum.” ( )

Balıkesir Milletvekili-ANAP
BAYBURT – 1937, Fikri, Seher – Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi, TODAİE, Fransız Planlama Y.O., Paris Sorbonne Üniversitesi Ekonomi Bölümü Doktora – Fransızca – Ekonomi Dr, Avukat – DPT Daire Başkanı, Ankara Ticaret Odası Genel Sekreteri, Ticaret Bakanlığı Müsteşarı, Öğretim Üyesi, Milli Prodüktivite Merkezi Yön. Kur. Bşk. V., Özel Sektörde Ekonomi Danışmanı ve Yön. Kur. Üyesi, Köşe Yazarı – V inci Dönem Konya, XX nci Dönem Ankara Milletvekili – Ticaret, Kültür Eski Bakanı – Evli, 5 Çocuk.

Öykü Kitapları

Bedriye (1963), Başörtülüler (1965), Toprak (1968, Toprak İnsanları adıyla 1971), Halk Hikayeleri (1972), Çeribaşı Apdullahla İdamlık İsmail (1974), Ölü Bir Kadın Yazar (1983), Menekşelendi Sular (1999)

1924de hükümeti devirmek için teşebbüslerde bulundu fakat başarılı olamadı. Bunun üzerine 10 ay hapse mahkum edildi ve bu zaman içinde Mücadelem isimli hatıralarını yazdı. Aynı zamanda fırkanın yeni teşebbüslerini hazırladı.

Onun kurduğu Nasyonal Sosyalist Parti’ye halk “Nazi” ler dedi. Kendisine de, taraftarları, rehber anlamına gelen “Führer” lakabını verdiler. Parti 25 maddelik bir program hazırladı. Bu programın ilk maddesi Almanyayı Versayın zilletinden kurtarmak idi. Alman vatandaşlığının yalnız Alman kanını taşıyanlara hasredilmesin lazım geleceği programın esaslı maddelerindendi. Aynı zamanda büyük sermayeyi devleştirmek de yine programın esaslarından birini teşkil eder.Seçimle işbaşına gelen Adolf Hitler kısa zamanda Almanya’yı süper güç haline getirdi.Batı Avrupa ülkelerini ve Rusya’yı karşısına aldı.Bu cephe genişliği II.Dünya Savaşı’nın sonucunu belirleyen en önemli etken oldu.Savaş sonucunda Almanya’nın yenilgisini gören Adolf Hitler intihar ederek hayatına son verdi(1945).

HAKKINDA YAZILANLAR

1.Yabancıların Gözüyle Hitler
Hitlerin Dünyaya Bakışı
Osman Öndeş
Boğaziçi Yayınları

2.Nazi Kadınları
Anna Maria Sigmund
Doğan Kitapçılık / Dünya Tartışıyor Dizisi

Adolf Hitlerin kadınları cezbeden ve zaman zaman büyük mitinglerde kitle histerisine yol açan bir gücü vardı. Toplumun kalburüstü tabakasına mensup kadınlar, hayranlık duydukları Hitlere iktidara giden yolu açtılar. Hanna Reitsch, Leni Riefenstahl ve Winifred Wagner gibi gözde kadınlar, ününü artırdılar. Yeğeni Geli Raubal Hitler yüzünden intihar etti, Eva Braun beraber ölüme gitti. Tabii ki Hitlerin yardımcılarının yanlarında da kadınlar yer alıyordu, günümüzde az tanınıyor olsalar da. Bu kadınlar nasıl bir yaşam sürdüler? Sahne gerisinde resmi olarak hangi rolleri üstlendiler? Magda Goebbels, 1945 yılında altı çocuğunu birden öldürme kararını nasıl verdi? Carin ile Emmy, Göringin morfin bağımlılığı konusunda ne düşünüyordu? Henriette von Schirach, kocası 60 000 Viyanalı Yahudiyi toplama kamplarında yolladığında neler hissetti? Unity Mitford ve nasyonal sosyalizmin diğer seçkin kadınları, propagandası yapılan “Erkek halka, kadın aileye sahip çıkar” idealine uydular mı? Anna Maria Sigmund bütün bu sorulara cevap arıyor. Sonuç, Nazi Almanyasında kadınların durumuyla ilgili büyüleyici bir kitap.

ESERLERİ

Siyasette Arka Oda Manzaraları; TIK SESİ

Siyasette Arka Oda Manzaraları; TIK SESİ isimli kitapta yakın siyasi tarihimize ilişkin ilginç olayların perde arkası anlatılıyor. Ankarada 15 yıl siyaseti izleyen ve olayların perde arkasını araştıran Gazeteci Adnan Öksüz bu deneyimlerinin bir bölümünü kitaplaştırdı. Başbakan Recep Tayyip Erdoğan, TBMM Başkanı Bülent Arınç, Başbakan Yardımcısı Abdullah Gülle ilgili
birbirinden ilginç anekdotlar kitapta yeralıyor. Eski siyasiler de kitapta ağırlıklı bir yer tutuyor.

Yazar ayrıca dünya tarihi ve siyaseti üzerindeki olumsuz etkileri nedeniyle Siyonizm ve Masonluk hakkında da kitaplar yazmıştır. Bu eserlerin yanısıra Kuran ahlakını ve imani konuları anlatan eserleriyle birlikte yazar, yüzü aşkın kitabın sahibidir. Cavit Yalçın müstear ismini de kullanan Adnan Oktar, eserlerinin büyük bir bölümünü Harun Yahya müstear ismiyle yayınlamıştır. Harun Yahya ismini seçmesinin nedeni olarak ise, “inkarcı Yahudi düşüncesine karşı mücadele eden iki Peygamberin hatıralarına hürmeten isimlerini yad etmek için” olduğunu belirtmektedir.

ESERLERİ

Adnan Oktar’ın Harun Yahya ve Cavit Yalçın müstear isimlerini kullanarak basılmış olan eserleri şöyledir:
Evrim Aldatmacası, Hücredeki Mucize, Gözdeki Mucize, Örümcekteki Mucize, Sivrisinek Mucizesi, Karınca Mucizesi, Savunma Sistemi Mucizesi, Allah Akılla Bilinir, Dünya Hayatının Gerçeği, Zamansızlık ve Kader Gerçeği, Kavimlerin Helakı, Düşünen İnsanlar İçin, Evrenin Yaratılışı, Sakın Anlamazlıktan Gelmeyin, Evrimcilerin İtirafları, Canlılardaki Fedakarlık ve Akılcı Davranışlar, Bitkilerdeki Yaratılış Mucizesi, Çocuklar Darwin Yalan Söyledi!, Derin Düşünmek, Allahın Renk Sanatı, Atom Mucizesi, Doğadaki Tasarım, Balarası Mucizesi, Darwinizmin Sonu, Sonsuzluk Başlamış Durumda, Altınçağ, Kuran Bilime Yol Gösterir, Çözüm Kuran Ahlakı, Kuran Mucizeleri, Hayatın Gerçek Kökeni ve Darwinizmin Karanlık Büyüsü adlı kitapları ve Adamlık Dini, Allahın İsimleri, Allah İçin Yaşamak, Cahiliye Toplumunu Terk Etmek, Cennet, Gerçeği Düşündünüz Mü?, Gözardı Edilen Kuran Hükümleri, Kıyamet Günü, Kuranda Hicret, Kuran Ahlakı, Kuran Bilgisi, Kuranda Dua, Kuran Fihristi, Kuranda Münafık Karakteri, Kuranda Tebliğ ve Tartışma, Kuranda Temel Kavramlar, Kuranda Vicdanın Önemi, Kurandan Cevaplar, Münafığın Sırları, Ölüm Kıyamet Cehennem, Resullerin Mücadelesi, Sakın Unutmayın, Şeytan, Şeytanın Enaniyeti, Şirk, Kurandan Genel Bilgiler, İmanı Çabuk Anlamak 1-2-3, Kuranın Hayata Sunduğu Güzellikler, Allahın Güzelliklerinden Bir Demet 1-2-3-4, Dinsizliğin İlkel Mantığı, Kamil İman, Pişman Olmadan Önce, Resullerimiz Diyor Ki, Müminlerin Merhameti, Allah Korkusu, Dinsizliğin Kabusu, Hz. İsa Gelecek, Kuranda Sabrın Önemi, Cahiliye Toplumunda İnsan Karakterleri, Alay Denen Zulüm, Kurana Göre Gerçek Akıl, Dinsizliğin Dini İle Mücadele, Yusuf Medresesi, İyilerin İttifakı ve İmtihanın Sırrı gibi kitapçıkları yayınlanmış ve birçoğunun birkaç baskısı yapılmıştır. Evrim Aldatmacası, Materyalizmin Çöküşü, Materyalizmin Sonu, Evrim Teorisi, Evrim Teorisinin Çöküşü: Yaratılış Gerçeği, Evrimcilerin Yanılgıları 1, Evrimcilerin Yanılgıları 2, Evrimcilerin Yanılgıları 3, Evrimin Mikrobiyolojik Çöküşü, Yaratılış Gerçeği, Atomun Sırları, 20 Soruda Evrim Teorisinin Çöküşü ve Darwinizm gibi kitapçıkları da yayınlanmıştır.

Ayrıca, Yahudilik ve Masonluk, Yeni Masonik Düzen, Milli Strateji, Gizli El Bosnada, Soykırım Yalanı, Terörün Perde Arkası, İsrailin Kürt Kartı, Darwinin Türk Düşmanlığı, Devlete Bağlılığın Önemi isimli siyasi içerikli kitapları bulunmaktadır.

Yazarın Evrim Aldatmacası (The Evolution Deceit), Kavimlerin Helakı (Perished Nations), Allah Akılla Bilinir (Allah Is Known Through Reason), Kuran Ahlakı (The Moral Values in the Quran), Kuranda Temel Kavramlar (The Basic Concepts In The Quran), Soykırım Yalanı (The Holocaust Hoax), Düşünen İnsanlar İçin (For Men of Understanding), Dünya Hayatının Gerçeği (The Truth Of The Life Of This World), Derin Düşünmek (Deep Thinking), Sakın Anlamazlıktan Gelmeyin (Never Plead Ignorance), Karınca Mucizesi (The Miracle In The Ant) adlı kitapları İngilizceye, Karınca Mucizesi adlı kitabı ayrıca Urduca’ya, Ölüm- Kıyamet-Cehennem adlı kitabı Lehçe’ye çevrilmiş ve yurtdışında çeşitli yayınevleri tarafından yayınlanmıştır. Yazarın diğer birçok eserinin İngilizce, Rusça, Arnavutça, Lehçe, Boşnakça, Almanca, İspanyolca ve Arapçaya çevirileri devam etmektedir.

Binyazar, toplumcu düşünce ilkesiyle yazdığı deneme ve öznel eleştirilerini Toplum ve Edebiyat, Kültür ve Eğitim Sorunları, Ağıt Toplumu, Ozanlar Yazarlar Kitaplar adlı kitaplarında topladı.

Binyazarın öteki kitapları ise Yazmak Sanatı (Emin Özdemirle birlikte), Dede Korkut, Cumhuriyetin 50 Yılında Atatürk Yolunda 40 Yıl, Aşık Veysel, Yazın ve Bilim Dilimiz, (Metin Öztekinle birlikte), Yazılı Anlatım Bilgileri (Emin Özdemirle birlikte), Kan Turalı, Türk Dilinde 25 Ünlü Eser, Dedem Korkut/Vier attürkische Nomadensagan (Türkçe-Almanca), Yaralı Mahmut, 15 Türk Masalı, Öğretmen Kılavuzu, Halk Anlatıları. Eleştirilerinde kalıpların, kuralların içine sıkışıp kalmayan Adnan Binyazar, Türk dili ve yazınının tutkunlarından. Binyazarın eleştiriye bakış açısı, “Bir gün bir adam bana Marksist dedi. Ben de döndüm adama dedim ki siz bana Marksist diyerek aslında iltifat ediyorsunuz. Çünkü bir adamın Marksist olabilmesi için bütün klasik felsefeyi bilmesi lazım. Dünya ekonomisine hakim olması, çağdaş düşünceyi temsil edecek düzeyde olması lazım. Benim için bunlar hayal; böyle olmaya çaba gösteriyorum, keşke olsam,” sözleriyle anlam kazanıyor. Binyazar, yalın, içten, duyarlı ve gösterişsiz yazımıyla deneme türüne de yeni bir boyut kazandırmıştır.

Adnan Binyazar, Masalını Yitiren Dev adlı anı-romanında yoksulluk içinde geçen çocukluk dönemini anlatıyor. Ancak 14 yaşında ilkokula gidebilen Binyazar, yaşamla verdiği dişe diş mücadeleyi, abartıya, duygusallığa yer vermeden paylaşıyor okurla. Kendisi küçükken ayrılan annesiyle babası arasında kalan paramparça çocukluğu, İstanbulda kimsesiz sokaklarda kalışı, pazarlarda hamallık, fabrikalarda işçilik dönemi, öldüresiye döven ustasının yaşattığı acılar, Binyazarın köy enstitüsüne adım atmasıyla son bulur. Binyazar, Ağın-Diyarbakır-Elazığ-İstanbul ekseninde geçen çocukluk yıllarını kaleme alırken o yılların Türkiyesine ve yaşam biçimlerine de ayna tutar aynı zamanda. Diyarbakırda bir genelevin bitişiğindeki bir avluda birlikte yaşadığı Haco Bibi, Möho, Zeko Bibi, Valentino, Leylo… birer roman kahramanı gibi canlanır.

Adnan Binyazar, özyaşamöyküsü için Masalını Yitiren Dev adını seçmesini, “Çocukluk bir dev masalıdır. Masalı bozulmuş çocukluk neyse masalını yitiren dev de odur. Birbirlerini yitirdiklerinde çocukluk devin, dev çocukluğun büyüsünü bozar. Büyüsü bozulan çocuk ise yaşamı boyunca masalını arayan bir dev gibi savrulup durur,” diye açıklıyor. Binyazar, Masalını Yitiren Devde kendi açtığı kuyusunun içine dalarak yaşadıklarına yazınsal anlamda sahip çıkıyor.

1881 yılında doğdu. Tıbbiyeyi bitirince (1905) Avrupaya kaçtı, Berlin Tıp Fakültesine iç hastalıkları asistanı oldu.1908den sonra İstanbula döndü, Tıp Fakültesine profesör, mütareke yıllarında Osmanlı Meclis-i Mebusanına İstanbul mebusu oldu. İstanbulun işgali üzerine eşi Halide Edip Adıvar ile Anadoluya geçti. Birinci Büyük Millet Meclisi hükümetinin sağlık bakanı oldu. Son yıllarında günlük gazetelerde yazılar yazdı. 1955 yılında öldü.

ESERLERİ

Osmanlı Türklerinde İlim
A. Adnan Adıvar
Remzi Kitabevi
Bu eseri okuyanlar, Osmanlı Türkiyesinde müspet ilimlerinin XIX.yüzyıla kadar ancak “Arap ve Fars dillerindeki ilim”in eksik ve bazen de yanlış bir devamından ibaret olup, ne muhteva, ne de metot bakımından “Yunan mucizesi”nin Doğuya geçmesiyle aldığı şekilden ayrı bir şekil olmadığını, ama bu ilimlerin, Batıdan fikir ve metot alarak, yeniliğe doğru yürüdüğü nadir safhalar oluşmuşsa, onların önemle beriltildiğini göreceklerdir.

* Yazar, kontenjan senatörü Adile Ayda , Şakir Rami ve Nizamettin Maksudi’nin torunu, Prof.Dr.Sadri Maksudi Arsal ve Kamile Arsal’ın kızı ,Naile Turhan’ın ablası, Reşid Mazhar Ayda’nın eşi, Gönül Pultar ve Gülnur Üçok’un annesidir.
* Sadri Maksudi Arsal, Kırım tatarlarındandır.

ESERLERİ:
1.Asyada Beş Türk
Adil Hikmet Bey
Ötüken Neşriyat / Kültür Serisi

Tarihler 1914ü gösterdiğinde dünya üzerinde bir cihan savaşının kopacağını gösteren bulutlar dolaşıyor ve ilgili devletler savaş hazırlıklarını son hızla sürdürüyorlardı.Devlet-i Aliyeyi Osmaniyede iktidarı kesin olarak ele geçirmiş olan İttihat ve Terakki Fırkasının en etkili mensubu harbiye nazırı ve Erkan-ı Harbiye-yi Umumiye Reisi (daha sonra başkumandan vekili de oldu) Enver Paşa idi. Enver Paşa bir taraftan oduyu ıslah ederken, diğer taraftan propaganda faaliyetlerini yürütmek üzere Teşkilat-ı Mahsusa isimli bir istihbarat teşkilatı vücuda getirmişti.

Başarısız kalan Osmanlıcılık politikasını bırakıp Türkbirliği ve İslambirliği politikalarına sarılan Enver Paşa, Teşkilat-ı Mahsusanın mensuplarını bütün Türk ve İslam ülkelerine salmıştı. Bu meyanda beş kişiyi de 1914te Hindistan üzerinden Türkistana göndermişti. (Daha önce de Ahmet Kemal İlkul, Talat Paşa tarafından öğretmen olarak Doğu Türkistana yollanmıştı. İlkulun hatıraları 1997de Ötüken Neşriyat tarafından yayılanmıştır). Bu beş kişi 1916daki büyük Türkistan isyanının bir safhası olan Kırgızların başlattığı Yedisu isyanını idare etmiş ve Ruslara büyük zayiat verdirmiştir. Yedisu isyanının Erkan-ı
Harbiye Reisliğini(kurmay başkanlığını) yürüten piyade yüzbaşısı Adil Hikmet Bey, hatıralarını 1928 yılında, Arap harfleriyle Cumhuriyet gazetesinde neşretmiştir. Dr. Yusuf Gedikli bahsi geçen hatıraları Latin harflerine aktarmış ve notlarla şerh edip bu eseri meydana getirmiştir. Tarihe ışık tutan bu eserin de İlkulun eseri gibi okuyucularımız ilgisini çekeceğine inanıyoruz.

1960 yılında Ürdünü terk edip işçi olarak Batı Almanyaya gitti. Bir süre sonra Almancayı öğrenip bir kompüter enstitüsünü bitirdi ve işini değiştirdi. Bu arada Schwelm adlı küçük bir kasabada kurduğu “Tscherkessischer Kulturverein” kısa sürede Almanyada çalışan Kafkas kökenli işçiler ve Avrupa üniversitelerinde Kafkasoloji üzerinde çalışan öğrenciler için küçük bir enformasyon merkezi haline geldi. Almanya’da iken de çoğu bu derneğin yayını olmak üzere “Adighe Alfibem Yiqhuaz” (Adıge Alfabesi İçin Rehber), “Nart Txidezh I.” (Nart Efsaneleri I.), “Zi Mafe Guerem” (Günün Birinde – Fabller) gibi kitapları yayınlandı. “Nıbjeqhu” (Arkadaş) ve “Cible” (Yıldırım) adlı bültenlerin yayımlanmasında emeği geçti.

1984 yılının Ocak ayında öldü.
Xx

HAKKINDA YAZILANLAR

Aclan Sayılgan öldü
Radikal 07 Eylül 2001

AA – İZMİR – Devlet Tiyatrosundan emekli oyuncu Aclan Sayılgan İzmirde öldü. Sayılgan 77 yaşındaydı. Ankara Devlet Konservatuvarı Tiyatro Bölümünü bitirdikten sonra Devlet Tiyatrolarında oyuncu ve yönetmen olarak görev alan Sayılganın Türkiyede Sol Hareketler Tarihi isimli bir araştırma kitabı ile Tutuklama ve Deprem adlı romanları bulunuyor. Sayılgan, dün İzmir Devlet Tiyatrosu Konak Sahnesindeki törenden sonra Hamidiye Camiinde kılınan cenaze namazının ardından toprağa verildi.

X
Aclan Sayılgan Celal Öcal
Orkun 45.Sayı

“Bir pınarın serin sularına giden biri gibi Komünizme gittim ve boğulmuş cesetlerin ve sel basmış şehirlerin enkazı ile zehirlenmiş bir nehirden tırmanarak çıkan biri gibi komünizmi terkettim” diyen ARTHUR KOESTLERe benzer şekilde Türkiyeyi Sovyetler Birliğine bağlı bir sözde cumhuriyet yapma eylemlerinin olanca şiddetiyle hüküm sürdüğü yıllarda bir tiyatro sanatçısı eserleriyle bu tehlikeye dikkat çekiyor, Sovyet devrimi gibi Türkiyede de kan dökmekten çekinmeyen insanlara, şuursuzca bu eylemlere destek verenlere, Sovyetler Birliğini, Marksizmi, Sultan Galievi, İhtilalin önce kendi adamlarını nasıl yediğini anlatıyordu.

Kendis iyle gazetelerin adından çok bahsettiği, Tarık Buğranın meşhur eseri “Ayakta Durmak İstiyorum” tiyatro oyununun İzmirde sergilenmesi nedeniyle tanışmıştım. Macar İhtilalini konu alan bu oyunda, Sovyet işgaline karşı yurtlarını savunan Macarlar anlatılıyordu. İçine girdiği Komünist örgütlerin iç yüzünü anlayınca bu büyük tehlikeye dikkat çeken eserler verdi.

Geçen zaman, onun düşüncelerinin ne kadar haklı olduğunu gösterdi.

Aclan Sayılganın, sağlık ve çeşitli sebeplerle 1970den sonra yeni eserler meydana getirememesi kaybımız oldu. Oysa Sovyetler Birliğinin dağılmasının, Türkistan Türk Cumhuriyetlerinin oluşumunun, cezaevi isyanlarıyla kendi militanlarını yakarak ölüme götüren sol terör örgütlerinin durumunu yaşadığı tecrübelerin ışığında Aclan Beyin değerlendirememiş olması büyük eksiklikti.

Aclan Sayılgan 1924 yılında İzmirde doğdu. 5 Eylül 2001de İzmirde vefat etti. Basınımızın eski tüfek sanat eleştirmenleri Aclan Beye duyarsız kalarak tepkilerini gösterdiler.

Hizmetlerini saygı ve rahmetle anıyoruz.

Eserleri:
1- İnkar Fırtınası (1962) Otobiyografi.
2- Tutuklama (Roman)
3- Deprem (Roman)
4- Yeni Sol
5- Ansiklopedik Marksist Sözlük
6- Bizim Radyo ve Operlörleri
7- Marksist Diyalektiğin Sonu
8- Soldaki Çatlaklar
9- Soldaki Bitmeyen Kavga
10- Mazlum Milletler Karşısında SSCB-Sultan Galiev
11- Yunanistan Buhranı
12- Solun Doksan Dört Yılı (1. Baskı)
13- Türkiyede Sol Hareketler (2. Baskı Hareket Yayınları, 3. Baskı Otağ Yayınları)
14- Dünyayı Saran Tehlike
15- Parazit
16- Gölgenin Bitimi (Mehmet Soğuksulu) Hakimiyet Gazetesi, tefrika
17- Kabahat Kimde Çehreler
18- Leninin Kadavrası (imzasız).

Ayrıca, çok sayıda basılmamış tiyatro oyunları bulunmaktadır.

1913 yılında doğan Abidin Dino, Robert Kolejdeki öğrenimini yarıda bırakıp, ağabeyi Arif Dinonun desteğiyle resim, karikatür ve yazı alanında kendini geliştirmeye başladı. İlk desen ve yazıları 1931 yılında Artist dergisinde yayınlandı. D grubunun kurucuları arasında yer aldı. Önce SSCB, sonra da Pariste ressam ve dekoratör olarak film çekim çalışmalarında bulundu.

Türkiyeye dönüşünde çeşitli dergilerde çizgi ve yazılarıyla halktan yana, gerçekçi bir sanat görüşünü savundu. Çizgi ve desenlerin ön plana çıktığı resimlerinde işçi ve köylü tiplerini özgün bir üslupla işledi. Başlangıçta Picassonun etkisinde kalan sanatçı, daha sonraları yapıtlarında özgün ve yerel bir senteze ulaşmıştır.

HAKKINDA YAZILANLAR

Adan Zye Abidin Dino Derleme Yapı Kredi Yayınları

“…Geçmiş günlerden bahsetmek zor iş zaten. İnsanoğlu acayip bir nesne. Yani ben hesapça kendimden bahsediyorum, ama hangi kendimden yani? Hesapça kendim denilen o sınırdan söz ederken sanki başka birini anlatıyormuşum gibi bir duygu geliyor. Yani kim? Kim o çocuk? Yani içimde kalmış birşeyler… Genç, delikanlı… Ve hep de bir zorlanma oldu. Bir tek kişi olmaya razı değildim. Belki resimlerime de yansıdı bir ölçüde bu. Hep aynı kişi olmama illeti. Hani ikide bir başka döneme giriyorum ya … Belki hep başka kişi olma gayreti var içimde.”

Eserlerinden bazıları- Güneşin Doğduğu Yurt (1934)- Fuzuli – Muhiti, Hayatı ve Şahsiyeti (1949, 1985, 1995, 1996),- Nabi (1953, 1967,genişletilmiş baskı 1987),- N ef i (1954, 1967,genişletilmiş baskı 1986),- İslam-Türk Edebiyatında Kırk Hadis (1954),- Dr. Muhammed İkbal ve Eserlerinden Seçmeler.(1974),- Eski Türk Edebiyatı İncelemeleri (1980/,- Müslümanlığın Temel Bilgileri (1981),- Türk Kültürü ve Edebiyatı (1985),- Şirazlı Hafız ve Şiirlerinden Seçmeler (1988),- Les Poetes Classique a LEpoque de Soliman le Magnifique (1991).

Rus istilasına karşı Başkurdistan’ın bağımsızlığını korumak amacıyla girişilen mücadeleye etkin bir biçimde katıldı. Bir ara Başkurt Eğitim Bakanlığı Bilim Kurulu üyeliğinde bulundu. Başkurt kadınlarının beşik ninnileri, Ruslarla yapılan mücadeleleri konu edinen destan parçaları gibi folklor malzemelerini toplarken, Zeki Velidî Togan’ın tavsiyesi üzerine çalışmalarını bütün Türk boylarının folklorunu kapsayacak genişliğe ulaştırdı. Türk destanları (özellikle Kırgızlar’ın Manas Destanı) ve Şaman dini üstüne özgün araştırmalar ortaya koydu. Petrograd (-Leningrad) kitaplıklarında çalışırken pek çok bilimsel kitabı Başkurdistan’a getirmişti. Bağımsızlık savaşı sonunda Türkistan’daki komitenin yardımı ile Zeki Velidî Togan ile birlikde Asya’daki Türkler’in yaşadığı bölgeleri dolaştı. İran ve Afganistan’a, oradan da Hindistan’a ve Avrupa’ya geçti (1924).

Paris ve Berlin’deki bilimsel çalışmalarına, Türkiye’ye geldikten sonra asistan olarak girdiği Türkiyat Enstitüsü’nde devam etti. Zeki Velidî Togan ile Yeni Türkistan dergisini (1927) çıkardı.

Halk Bilgisi Haberleri (1928) dergisinin yayımına katıldı. Türkiye Halk Bilgisi derneği’nin bilimsel komisyonu üyesi iken Erzurum ve Hasankale’de folklor araştırmaları yaptı. Birinci ilmî seyahate ait rapor (1930) bu dönemin ürünüdür. “Yeni Türk” dergisinde ve “Azerbaycan Yurtbilgisi” ile zamanının hemen bütün Türkçü/Milliyetçi dergilerinde pek çok değerli araştırmaları yayınlanmıştır. Çok verimli bir kalemi ve kafası vardı. Şimdiki Türk Dil Kurumu’nun ilk şekli olan ve hemen hepsi de büyük Atatürk’ün istekleri doğrultusunda kurulan Türk Dili Tetkik Cemiyeti, Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti’nde vazifeler aldı. Birincisinin ilk umumî katibliğini üstlendi. Ruşen Eşref ve Maarif Vekili Reşid Galib’in daveti üzerine Ankara’ya gitti.

Cemiyette ihtisas katibi olarak görev aldı. İlmî komisyon ve kılavuz kolu çalışmaları üyesi iken pek çok defa Atatürk ile görüşmüş, Atatürk’ün dil konusunda yaptğı toplantılara ve çalışmalara katılmıştı.

Ankara Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi kurulurken (1935), Atatürk kendisinden fakültede doğu Türk lehçelerini incelemesini ve bu konuda ders vermesini istedi. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde 1944’e kadar profesörlük yapan Abdülkadir İnan, Türk lehçelerinin özellikleri ve tasnifi Türkolojinin tarihçesi, Orhon ve Yenisey yazıtları, Kırgızcanın genel özellikleri ve Manas Destanı gibi konularda dersler verdi. Bu dersleri de “Türkoloji ders Hülasaları” adlı kitabında toplayarak yayınladı (1936).
Ayrıca Güneş Dil Teorisi üzerinde de durmuş, bu teorinin temel özelliklerini ve kurallarını açıklamış, bazı Türkçe ve Islavca kelimeleri bu teoriye göre çözümlemişti. 1944 yılında unvan ve kadrosu kaldırılan İnan tercüman ve okutman olarak 1955’e kadar görevde kaldı.

Bu arada Türk Dil Kurumu’nda başuzman olarak da çalışıyordu. Şaman dininin genel özelliklerini belgesel olarak ortaya koyuyordu. Diyanet İşleri Başkanlığı Danışma Kurulu’nda çalışırken Kur’an-ı Kerim’in Türkçe çevirileri üzerinde önemle duran, hurafelerin kökeni üzerinde bir araştırma da yazan İnan, 1964’den sonra Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü’nde uzman olarak çalışmıştır.

Onun 1980’lerdeki ölümüne kadar Türk kültür tarihinin çok önemli ve bilinmeyen konularında durmadan çalıştığına arkasında bıraktığı birbirinden emsalsiz eserleri en güçlü tanıklardır. Eserlerinin ve makalelerinin sayısı binleri buluyor.

MİSYONU
Cumhuriyet’in kültür temelinde harcı bulunan adam Abdülkadir İnan, Cumhuriyetimiz’in temelleri atılırken kurulan dil ve tarih kurumlarında, üniversitelerimizin kuruluş ve teşkilatlanmalarında da çok önemli roller almıştır. Atatürk’ün bir akademi gibi çalışan Çankaya toplantılarının en devamlı ilim adamlarından birisi de o idi.

Aynı zamanda büyük bir istiklal savaşçısı, devlet adamı ve Türk dili ve kültürü alimi olan İnan, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş döneminde Atatürk’ün çevresinde yer alan isimlerdendir. Abdülkadir İnan, Cumhuriyetimiz’in temelleri atılırken kurulan dil ve tarih kurumlarında, üniversitelerimizin kuruluş ve teşkilatlanmalarında da çok önemli roller almıştır. Atatürk’ün bir akademi gibi çalışan Çankaya toplantılarının en devamlı ilim adamlarından birisi de o idi.

ABDÜLKADİR İNAN’IN TEMEL ESERİ: ‘TARİHDE VE BUGÜN ŞAMANİZM’

Türk Tarih Kurumu yayınları arasında birkaç kere basılan bu ünlü eser kendi dönemine kadar konu ile ilgili yayınlar arasında başköşeyi alır. Bu eserin de Atatürk’ün ilgisi ve teşviki ile uzun araştırmalar sonucunda hazırlandığını Abdülkadir İnan söylerdi. Türk ve Batı kaynaklarında Şamanizm ile ilgili hemen her eser incelenmiş ve çok iyi bildiği Rusça yanında üç Batı dilindeki literatürü de inceleyerek yazıldığı için bugüne kadar bir benzeri bile yazılamamıştır.

Çünkü rahmetli hoca hiç açık nokta bırakmamacasına konuya hakim bir durumda kalmıştır. Türkçemizde Şamanizm konusunda Atanaş Manof’dan M. Türker Acaroğlu’nun yaptığı ve 1930’lu yıllarda rahmetli Yaşar Nabi Nayır’ın ilk Varlık Yayınları arasında çıkan eserinden başka bir eser bulunmadığı göz önüne alınırsa, Abdülkadir İnan’ın bu eseri hazırlayıp yayınlamasındaki isabet de ortaya çıkar.

Abdülkadir İnan’ın eseri bize Türkler’in en eski inançlarında ve ibadetlerinde bile İslama çok yakın ve yatkın bulunduklarını göstermektedir.

Bugünkü dünyamızda yalnızca Yakutistan’da Şamanizm yaşamaktadır. Şamanizm konusu ve Şamanlık bundan yıllarca önce yalnızca Ziya Gökalp’in eserlerinde ve özellikle kısa bir bölüm halinde yer almıştır.

Ayrıca yine Abdülkadir İnan’ın İslamiyetdeki batıl inançlar konusunda yaptığı bir başka araştırma da Diyanet Yayınları arasında küçük bir kitap halinde yayınlanmıştı. Bu hacmı küçük ve fakat muhtevası büyük eserin de yeniden yayınlanması bugün için büyük bir ihtiyaç ve zarurettir. Ayrıca yine İnan hocanın Türkçe Kur’an tercümeleri konusundaki sistematik, bilimsel eserinin de taşıdığı öneme binaen yeniden basılması lazımdır.

Bu küçük eser de Diyanet Yayınları’ndandır. İlk yayınlanmasının üzerinden otuz yıl kadar uzun bir zaman diliminin geçmesine karşın bu eser de yeniden bir daha yayın sahasına çıkarılmamıştır. Bu esere de çok büyük bir ihtiyaç vardır. İki büyük cilt halinde yayınlanan araştırmalarına gelince: Bu iki cildin de Türk Tarih Kurumu Yayınları arasındaki baskısı çok az bir miktarda basılmıştır. Keza mevcudu da kalmamıştır. Gerek bu iki araştırma kitabının ve gerekse Şamanizm’in yeniden yayınlanması çok iyi olacaktır.
Bizden hatırlatması.

Orada Mustafa Kemal Paşa var

Ord. Prof. Dr. Hikmet Bayur rahmetliden dinlemiştim: Atatürk’ün Çankaya’daki akademik sohbetlerinde bulunulduğu sıralarda, konuşmalar çok uzun sürer ve Abdülkadir İnan bazen uyuklarmış. Bir defasında Cemal Paşa’dan konuşulurken de böyle olmuş. Atatürk’e hazır bulunanların işareti ile uyuklayan Abdülkadir Bey gösterilmiş. Atatürk, kendisine seslenerek:
“- Abdülkadir Bey, bu konuda siz ne düşünüyorsunuz?
Diye sorulunca, hazret birden bire kendine gelir. Hiç bir duraksama yapmadan der ki:
“- Ben onun büyüklüğünü Türkistan’dan bilirim…”
Herkes birbirine bakar: Bu adam neler saçmalıyor, diye.
Atatürk ise oralı olmadan devam eder:
“- E, … Anlat bakalım, nasıl?
Abdülkadir Bey devam eder:
“- Biz istiklalimizi ilan etmiş, Ruslarla çarpışıp dururken çıktı geldi. Vara yoğa işimize karışmaya başladı. Biz kendisine çıkıştık:
“- Senin buralarda ne işin var? Biz kendi yağımızla kavrulup gidiyoruz. Sen Anadolu’ya gitsene? Hem orada biliyorsun bir istiklal savaşı veriliyor. Yunanlılar Kütahya, Afyon ve Bursa’yı aldılar. Eskişehir de düştü. Türk’ün son kalesi Ankara üzerine yürümeye hazırlanıyorlar. Ankara da düştü mü, anavatan istiklalini kaybetti mi Türkistan’ın, Başkurdistan’ın istiklalinin ne kıymeti kalır ki? Senin yerin orasıdır. Türklüğün son mücadelesinin yapıldığı topraklardır!…”
İşte bize o çıkışmamız üzerine verdiği cevaptan onun büyüklüğünü anlamıştım. Bize:
“- Orada Mustafa Kemal Paşa var!…” dedi.
Elbette, huzurda bulunanlar Abdülkadir İnan’ın bu defa uyumadığını, bütün konuşmaları büyük bir dikkatle izlediğini anlamakla mahcub olmuşlar ve bu arada gözleri yaşarmıştı.
Abdülkadir İnan’ın büyük bir Türk milliyetçisi olduğunu kaydetmeye lüzum görmüyorum. Fakat aynı zamanda onun büyük bir Türk kültür tarihçisi ve araştırmacısı olduğu noktasında herkes fikir birliği içindedir. Araştırdığı ve yayınladığı konuların hemen her biri Türk millî kültürünün hiç bilinmeyen ya da çok az bilinen bir konusunu aydınlığa çıkarmıştır. Onun “Tarihde ve Bugün şamanizm” gibi, “Manas Destanı” gibi pek çok eseri vardır ki hemen her zaman okunan ve aranan eserlerindendir. Ayrıca, metinde zikrettiğimiz gibi iki büyük cilt halinde yayınlanan yüzlerce araştırması da onun adının Türk milleti ile beraber yaşayacağının en güzel kanıtıdır.