AHMET CEVDET PAŞA
(1822-1895)
1 — Ahmet Cevdet Paşa (1882-1886) Lofça (Bulgaristan’da) da doğmuştur. Lofça idare meclisi üyesi Hacı İsmail Ağa’nın oğludur. İlkin kendi memleketinde okumuş, sonra öğrenimini ilerletmek için İstanbul’a gitmiş (1839), bir yandan medresede okurken bir yandan da özel öğretmenlerden matematik ve Farsça dersleri almış, medreseyi bitirince ilmiye mesleğine girerek kadı ve müderris olmuştur (1347).
Memurluk hayatının ilk döneminde Reşit Paşa tarafından beğenilerek korunmuş olan Cevdet Paşa, gittikçe ilerleyerek çeşitli devlet görevlerinde çalışmıştır. Meclis-i Maarif-i Umumiyye üyeliği ve Dâr-ül-mullimin (Erkek öğretmen okulu) müdürlüğü yapmış, Encümen-i Dâniş (akademi) e üye olmuş, Vak’anüvistliğe tayin edilmiş, daha sonra Meclis-i Âlî-i Tanzimat ve Meclis-i Vâlâ üyeliklerinde bulunmuş, Bosna-Hersek müfettişliğinde çalışmış ve Kazan Fırka-i Islâhiyye’sine memur edilmiştir (1860 – 1856), ilmiye mesleğinden ayrıldıktan sonra (1866) vezirlik rütbesi verilerek daha yüksek devlet hizmetlerinde çalıştırılmıştır. Halep, Bursa, Maraş, Yanya, Suriye valiliklerinde bulunmuş, Mecelle cemiyeti reisliği, Şûrâ-yi Devlet (Danıştay) üyeliği ve reis muavinliği görevlerinde çalışmıştır. Ayrıca, Evkaf, Maarif, Adliye, Dahiliye, Ticaret ve Ziraat nâzırlık1arında bulunmuş (1873-1886), Meclis-i Hâs üyesi iken İstanbul’da ölmüştür.
2 — Çok kuvvetli bir medrese kültürü ile yetişmiş bulunan Cevdet Paşa, yirmi dört yaşlarında iken tanıştığı Reşit Paşa’nın tavsiyesiyle Fransızca öğrenmiş, onun kılavuzluğunda Batı memleketlerinin uygarlık ve siyaset olayları üzerinde de bilgi edinmiştir. Her devirde beğenilen Cevdet Paşa, bir yandan çeşitli devlet görevlerinde hizmet görürken, bir yandan da resmî işleri arasında fırsat buldukça hukuk, tarih, dil ve edebiyat konulan üzerinde çalışmıştır.
Kısas-ı Enbiya’daki bir yazısından anlaşıldığına göre, Türkçe’nin konuşulduğu gibi yazılmasından yana bulunan Cevdet Paşa, Türkçe’nin başlı başına bir dil olduğunu ve kendisine özgü kuralları bulunduğunu bildiği halde, Fuat Paşa ile birlikte hazırladığı Kâvâid-i Osmaniyye adlı dil bilgisi kitabında, o devirde Osmanlıca’da ortaklaşa kullanılan Arap, Fars ve Türk dillerinin kurallarını saptamıştır. Mekteb-i Hukuk’ta verdiği derslerden meydana gelen Belâgat-ı Osmâniyye adli bir edebiyat bilgisi kitabında da, kaynakları Arapça olan eski “belâgat” kitaplarının görüş ve bölümlemelerini Türk edebiyatına zorla uygulamaya çalışmış, o devirde nazım ve nesirdeki değişiklikler ve Türk edebiyatına girmiş bulunan yeni edebiyat türleri üzerinde hiç bilgi vermemiştir. Eski edebiyat tarafçıları, bu eseri, Recai-zâde Mahmut Ekrem’in yine o tarihlerde yayınlanmış bulunan Ta’lim-i Edebiyât’ına karşı bir silâh olarak kullanmıştır; bu yüzden, eskilerin temsilciliğini yapan Hacı İbrahim Efendi adli birisiyle, yeni edebiyatçılar arasında çetin bir tartışma olmuştur.
3 — Ahmet Cevdet Paşa’nın başlıca eseri şunlardır :
Tarih alanında, Târih-i Cevdet (1854-1885; temsil-i cedid, 12 cilt, 1891-1892); Kısas-ı Enbiyâ ve Tevârih-i Hulefâ (1874; tam bas. 12 ctiz. 1912); 1839-1186 olaylarım inceleyen ve II. Abdülhamit’e sunulmak üzere yazılmış bulunan Ma’rûzât ile, devrinin olaylarına ait notlardan ibaret bulunan Tezâkîr v.b. dir.
Yazar, hukuk alanında, Mecelle cemiyeti reisi sıfatıyla Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye hazırlanmasını sağlamıştır.
Dil alanında Kavâid-i Osmâniyye (1851) yi, edebiyat alanında da, eski edebiyat kurallarını öğretmek maksadıyla Belâgat-ı Osmâniyye (1881) yi yazmıştır.
Bunlardan başka, çeşitli konularda birtakım eserleri daha vardır.
ŞEMSEDDİN SAMİ
(1850- 1904)
1 — Şemseddin Sami (1850-1904) Arnavutluk’ta, Yanya vilayetinin Fraşer kasabasında doğmuştur. Oranın tımar sahibi Fraşerî ailesinden Halil Bey’in oğludur. Orta öğrenimini Yanya’da bir Rum jimnazında görmüş, orada Fransızca, İtalyanca ve eski Yunanca’yı, aynı zamanda medreseye giderek Arapça ve Farsça’yı öğrenmiştir. İstanbul’a gelince (1871) basın hayatına atılmış, İbret ve Hadîka gazetelerinde makaleler yararken bir yandan da roman ve piyeslerini bastırmış, daha sonra Sabah (1876) ve Tercümân-ı Şark (1878) gazetelerini kurmuş, Aile (1881) ve Hafta (1881) dergilerini çıkarmış, başka gazetelere de makaleler yazmıştır. Birtakım küçük memurluklarda çalışmış bulunan Şemseddin Sami, bir yıl kadar Trablusgarb’a sürülmüş, son olarak, sarayda kurulan (1880) Teftiş-i Askerî komisyonu kâtiplik ve başkâtiplik görevlerinde çalışmış, hayatının son zamanlarında Erenköy’ündeki köşkünde “ikamete memur” edilmiş, orada ölmüştür.
2 — Devrinin en büyük dil bilgini olan Şemseddin Sami, dilin ıslahı, sadeleşmesi, sözlük ve gramerlerinin yapılması konularında o zamana kadar birçok yazarlar tarafından ileri sürülen düşünceleri daha bilimsel bir gözle ve daha derli toplu olarak anlatmış; ayrıca, o zamana kadar yokluğundan yakınılan Türk dili sözlüğünü hazırlamış, ve sade dille yazı yazma denemelerine girmiştir.
Kaamûs-i Türkî adlı büyük sözlüğünün önsözünde (1901), yazı ve edebiyat dili olması istenen bir dilin, sözcüklerini bir araya toplayan bir sözlüğü ile kurallarını tespit eden bir gramerinin yapılması gerektiğini, edebiyat binasın ancak bunlar üzerine kurulacağını ve dilinin gerilemesine karşı bunların bir sed yerini tutacağını; bin yıllık edebi ve tarihî bir geçmişi bulunan ve aslında geniş ve zengin bir dil olan Türkçe’nin, o zamandan beri sözlüğü ve grameri yapılmadığı için birçok sözcüklerini kaybedip daralarak Arapça ve Farsça’ya muhtaç bir hale geldiğini söylemiştir. Dilin ıslah ve sadeleşmesi konusunda ise, Lisân-ı Türkî (Osmâmî) makalesinde (1881) Türkçe kullanılmakta olan Arap ve Fars sözcüklerinin kimyevî bir kaynaşma ile dile karışmamış olduklarını, yabancılıklarını daima koruduklarını, bunları atarak dili temizlemenin her zaman mümkün olduğunu anlatmış; Robinson çevirisinin ön sözünde (1885), anlatım yazı dilinden kurtarılıp konuşma diline yaklaştırıldığı takdirde, dilin sadeleşmekle birlikte güzelleşeceğini bildirmiş; Tercümân-ı Hakîkat gazetesinde yayınladığı Lisân ve Edebiyatımız (1897) başlıklı makalesinde de, dil ile edebiyat arasındaki çok sıkı bağa işaret ederek, güzel bir dilimiz olduğu halde ona uygun bir edebiyatımız bulunmadığını, eğer söylediğimiz gibi yazar ve dilin o yolda ıslah ve ilerlemesine çalışırsak, dilin güzelliğine uygun mükemmel bir edebiyatımız olacağını yazmış; ve, Rabinson çevirisinde, konuşma dilini yazıda kullanmayı denemiştir.
3 — Şemseddin Sami, dilcilik alanında Kaamûs-i Fransevî (Türkçe’den Fransızca’ya 1884, Fransızca’dan Türkçe’ye 1902), Küçük Kamûs-i Fransevî (1888), Kaamûs- Aral (1898), Kaamûs-i Türkî (2 cilt. 1901) adlı çok önemli sözcüklerle okullar için dil bilgisi kitapları yayınlamıştır. Kaamûs-ül-A’lâm (6 cilt, 1889-1898) adlı büyük eseri Türkçe’de tamamlanmış ilk ansiklopedidir.
Roman türünde Türk edebiyatının bu yolda yazılan ilk eseri olan Taaşuk-ı Talât ve Fitnat (1872); tiyatro türünde de Seydi Yahya (1874), Besa – yahut – Ahde Vefâ (1875), Kâve (1875) dramlarını yazmıştır.
Batı edebiyatından yaptığı çeviriler arasında en ünlüleri, Victor Hugo (1802-1885) dan çevirdiği Sefiller (1880) ile Daniel Defoe (1661-1731) dan çevirdiği Robinson (1884) dur.
Bunlardan başka, Cep Kütübhânesi başlığı altında, başka başka zamanlarda, Gök, Yer, İnsan, Medeniyyet-i İslâmiyye, Lisân, Esâtir v.b. (1880-1895) adlı birtakım küçük kitaplar çıkanmştır.
Hayatının son yıllarında, Türkolog Radloff (1837-1918) yayınlından yararlanarak Orhun Yazıtlarını Türkiye Türkçe’sine çevirmiş, Vambéry (1832? – 1913) nin yayınladığı kısımlardan yararlanarak da Kutadgu Bilig’i incelemiş ise de, bu er yayınlanmamış; gazete ve dergilerde çıkan makaleleri de kitap halinde toplanmıştır.
RECAİ-ZÂDE MAHMUT EKREM
(1847 – 1914)
1 — Recai-zâde Mahmut Ekrem (1847-1924) İstanbul’da doğmuştur. Devrinin, tanınmış bilim ve sanat adamlarından olan Recai Efendi’nin oğludur. Harbiye idadisinde okumuş, sağlık durumunun elverişsizliği yüzünden buradan çıkarılmıştır. Harbiye’den ayrıldıktan sonra, Hariciye Mektubî Kalemi’ne memurlukla girmiş (1862), orada Namık Kemal v.b. gibi devrin açık fikirli gençleriyle tanınmış Tasvir-i Efkâr gazetesine yazılar yazmağa başlamış, Kemal Avrupa’ya kaçarken Tasvir-i Efkâr’ın yönetimini üzerine almıştır (1887).
Muntazam bir memurluk hayatı geçiren Recai-zâde Ekrem, Şûrâ-yi Devlet muavinliğine tayin edilmiş (1868), orada gittikçe ilerleyerek Şûrâ-yi Devlet üyesi olmuştur (1877). İkinci Meşrutiyet (1908) e kadar bu görevde kalmış, ayrıca, Mekteb-i Mülkiye ve Mekteb-i Sultanî (Galatasaray Lisesi) de edebiyat öğretmenliği yapmıştır (1880-1887).
Bu yıllarda sanat hayatının en verimli devrini yaşayan yazar, bir yandan yeni yolda şiirler, piyesler, romanlar yazarken, bir yandan da Divan edebiyatından yana olanlara karşı, Batı edebiyatı yolunda gelişen yeni edebiyatı savunmuş, ders verdiği okullarda bu yeni edebiyat görüşünü yaymağa çalışmış, onun kurallarını öğreten kitap ve makaleler yazmış; 1895 sonunda, eski öğrencisi Tevfik Fikret’i Servet-i Fünun dergisinin başına getirerek “Edebiyat-ı Cedide” hareketinin başlamasına yol açmış; bütün bu kurucu, öğretici, yayıcı çalışmaları yüzünden, devrinde üstat Ekrem diye anılmıştır.
Meşrutiyet’ten sonra bir ara Evkaf nâzırı (1908) ve Maarif nâzırı (1908) olmuş, sonra Ayan Meclisi üyeliğine seçilmiş (1908) ve bu görevde iken İstanbul’da ölmüştür.
2 — Batı uygarlığı çevresindeki Türk edebiyatının başlıca temsilcilerinden biri olan Recai-zâde Mahmut Ekrem, nazım ve nesli alanlarında çeşitli eserler vermiştir.
İlkin Divan edebiyatı yolunda yazmış, Fransızca öğrenip de Batı edebiyatını yakından tanıdıktan sonra, yeni yolda şiirler söylemeğe başlamıştır. Tanzimat edebiyatının öbür şairleri gibi, eski nazım biçimlerinden büsbütün kurtulmuş olmamakla birlikte, yeni biçimleri kendinden önce yetişenlerden daha çok kullanmıştır. Şiirde “fikrî güzellik”, “hayalî güzellik”, “hissî güzellik” olmak üzere üç türlü güzellik olduğunu söyleyen şair, kendisi çoklukla hissî yazmış, üç çocuğunun ölümü dolayısıyla, ölüm konusu üzerinde fazla durmuştur. Günlük hayatta rastlanan birtakım küçük şeyleri, meselâ bir kitap arasında bulunmuş kuru bir çiçeği, unutulmuş bir şiirin sararmış kâğıdını, gergef işleyen bir kızın halini v.b. şiire konu olarak seçmesi, kendinden önce yetişen Tanzimat şairlerinin manzumelerinde bulunmayan yeniliklerdir. Onlardan ayrıldığı önemli bir nokta da, “toplum için sanat” anlayışı yerine, sadece aşk ve tabiat konulan üzerinde söylenen mısraların güzel ve sağlam olmalarının yeter olduğunu ileri sürmesidir. Şiirle sürekli olarak uğraşmasına rağmen, aruz veznini çok kere kusurlu olarak kullanmış ve, vezin zoruyla, birtakım alışılmış yabancı sözcüklere de manzumelerinde yer vermiştir, Son zamanlarda, hece vezniyle birkaç sade manzumeyle yazmıştır.
Recai-zâde Mahmut Ekrem’in en önemli eserleri nesir alanında yazdıklarıdır,
Tiyatro ve roman türlerinde ilkin birtakım basit ve romantik eserler veren yazar, son devirlerinde, tiyatro alanında Klasisizm akımının, özellikle Moliére’in, roman alanında ise Realizm akımının etkisi altında kalmıştır.
Recai-zâde’nin Türk edebiyatına en önemli hizmeti, memlekette yeni edebiyatın kurallarını öğretme ve yayına yolunda çalışması ve Tevfik Fikret v.b. gibi birtakım gençler yetiştirmesidir. Bu uğurda çetin mücadelelere girişmiş, Ta’lim-i Edebiyât yüzünden Hacı İbrahim Efendi ile tartışmış; daha sonra, Üçüncü Zemzeme Mukaddimesi ile Takdir-i Elhân yüzünden Muallim Naci’nin çok ağır hücumlarına uğramış; son olarak, Malûmat gazetesinde yazan Naci izleyicileriyle, kafiyenin göz için olmayıp kulak için olduğu konusu üzerine tartışmaya girişmiş, bu vesile ile, Servet-i Fünun dergisinin çevresinde Edebiyat-ı Cedide hareketinin başlamasını sağlamıştır.
3 — Şiir kitaplarının en ünlüleri Zemzeme (3 cilt, 1884-1885) ile Nijad Ekrem (1911) dir.
Tiyatro türünde Afife Anjelik (1870), Atala – yahut – Amerika Vahşileri (1873), Vuslat- yahut-Süreksiz Sevinç (1874) gibi birtakım ilkel ve romantik dramlardan sonra Çok Bilen Çok Yanılır (1914, 1941) adlı güzel bir komedya yazmıştır. Roman türünde de, Muhsin Bey – yahut – ŞairIiğin Hazin bir Neticesi (1809) ve Şemsâ (1896) gibi basit hikâyelerden sonra Araba Sevdası (1898, 1940) adlı çok önemli romanını yazmıştır.
Eleştiri alanındaki yazılar Takdir-i Elhan (1886), Üçüncü Zemzeme Mukaddimesi v.b. dir.
Edebiyat kuralları üzerine bilgi veren Ta’lim-i Edebiyat (1882) adlı eseri çok önemlidir. Eski şairlerden birkaçı hakkında Kudemadan Birkaç Şair (1885) adlı küçük bir eser yayınlanmıştır.
Ayrıca, İtalyan yazan Silvio Peillic’nun zindan anılarını anlattığı ünlü eserinin çevirisini Fransızca’daki adıyla, Mes prisons (1874) adıyla bastırmıştır
ABDÜLLHAK HAMİT TAKHAN
(1852 – 1937)
1 — Abdülhak Hamit Tarhan (1852-1937) İstanbul’da doğmuştur. Tarihçi Hayrullah Efendi (?- 1866) nin oğlu, II. Mahmut’un hekimbaşısı Abdülhak Molla’nın torunudur. İlk öğrenimini Bebek’teki okullarda yapmış, bir yandan da özel ders almıştır, On yaşlarında iken ağabeysiyle birlikte Paris’e gitmiş, orada bir yıl kadar bir Fransız okulunda okuduktan sonra İstanbul’a dönmüş ve yine özel öğretmenlerden ders görmüştür. On iki on üç yaşlarında iken, Babıâli Tercüme Odası’na memurlukla girmiş, bir süre sonra, İran elçiliğine tayin olunan babasıyla birlikte Tahran’a gitmiş, orada Farsça öğrenmiş, babasının ölümü üzerine İstanbul’a dönerek Maliye mühimme, Şûrâ-yi Devlet, ve Sadaret mektebi kalemlerinde memurluk etmiştir. Bu yıllarda ilk şiirlerini ve ilk piyeslerini yazan Hamit, akrabasından Fatma Hanım ile evlenmiş (1871), birkaç yıl sonra da Paris sefareti ikinci kâtipliğine tayin olunmuştur (1876-1878). Orada Fransız edebiyatını incelemek fırsatını bulmuş ve Fransız şairlerinin etkisi altında kalmıştır. Memuriyetinin lâğvedilmesi üzerine bir süre açıkta kalmış (1878, 1881), bu dönemde Tarık, Tezer, Eşber gibi en ünlü dramlarını yazmıştır. Sonra Poti ve Golos şehbenderliklerinde bulunmuş (1881-1883), daha sonra Bombay başşehbenderliğiyle Hindistan’a gönderilmiş (1884), karısı Fatma Hanımın hastalığının ağırlaşması üzerine İstanbul’a dönerken, Fatma Hanım Beyrut’ta ölmüş (1885), Hamit bu ölümün acısıyla, en ünlü şiiri olan Makber’i yazmıştır. Bir yıl sonra Londra sefareti başkâtipliğine (1886), ertesi yıl da aynı sefaretin müsteşarlığına tayin olunmuş, bir ara Lahey sefirliğinde bulunmuş (1895-1897), ise de, tekrar eski görevine gönderildiği için, Meşrutiyet ’in ilânına kadar Londra’da yaşamış (1897-1908), bu devirde Nelly Cloover adlı bir İngiliz kızıyla ikinci defa evlenmiştir (1890). İngiltere’de kaldığı sırada İngiliz edebiyatını yakından inceleme fırsatını bulan Hamit’in Finten adlı dramında Shakespeare’in açık etkisi görülür. Meşrutiyet devrinde BruseXLles sefirİ olmuş (1908-1912), bu görevde çalışırken ikinci karısı Bayan Nelly ölmüştür (1911). Bnıxelle’de tanıştığı Bayan Luciene ile üçüncü defa evlenen Hamit, “Büyük kabine” zamanında azledilmiş (1912), sonra. Ayan Meclisi üyeliğine tayin olunmuştur (1918). Mütareke devrinde, işgal kuvvetlerinin kötülüğüne uğramaktan çekindiği için, Viyana’ya gitmiş, orada geçinme güçlüklerinin verdiği sıkıntı ile yazdığı Şâir-i A’zam (1922) şiirinin memlekette uyandırdığı geniş ilgi üzerine, kendisine “vatan hizmeti” tertibinde aylık bağlanmış, son yıllarında, Büyük Millet Mecilsi’ne İstanbul’dan milletvekili seçilmiş (1928), seksen beş yaşında iken İstanbul’da ölmüştür.
2 — Abdülhak Hamit Tarhan, Batı uygarlığı çevresindeki Türk edebiyatının memlekette tutunup yayılmasında, Namık Kemal ve Recai-zâde Mahmut Ekrem’le birlikte önemli payı bulunan bir sanatçıdır. Şiir ve tiyatro türlerinde çeşitli eserler vermiştir. İlk gençliğinde İran’a, daha sonra görevle Paris, Londra, Bruxelles gibi Avrupa kültür merkezlerine giderek oralarda yakından incelediği Doğu ve Batı şairlerinin etkisiyle edebî kişiliği oluşan Hamit, o zamana, göre her yönden yeni olan birtakım eserlerle, devrinin en büyük sanatçılarından sayılmıştır.
Şiir alanında, eski nazım biçimlerini bırakmış, Batı edebiyatını örnek tutarak yeni biçimler kullanmıştır. O zamana kadar, Şinasi, Ziya Paşa ve Namık Kemal’in manzumelerinin çoğu, ruh bakımından yeni olmakla birlikte, Divan edebiyatı nazım biçimleriyle yazılmıştı. Hamit, kendisine kadar bir gelenek halinde sürüp gelen eski nazım biçimlerini büsbütün bırakmakla, modern Türk edebiyatına yeni bir hız vermiştir. Divan edebiyatında olduğu gibi, Tanzimat edebiyatının ilk devrinde de şiirde ancak sayılı konular işlenirdi: Hamit, Batı kültürünün ve düşünüş sisteminin etkisiyle, şiirde gözleme önem vermiş ve şiirin “suda görülen akisler gibi, mutlaka hariçte bir müsebbibi olduğu” inancıyla günlük hayat izlenimlerini ve her türlü hayat olayını yazarak şiirin konusunu genişletmiştir.
Eserlerinin çoğunu aruz vezniyle yazmakla birlikte, bazı eserlerinde (Bâlâdan Bir Ses, Nesteren. Liberte) “mukaffâ” adını verdiği duraksız bir hece vezni denemesine girmiştir.
Tiyatro alanında ilkin Namık Kemal, sonraları ise Batılı yazarları örnek tutarak manzum ve mensur eserler vermiştir. Duhter-i Hindû dramının sonuna eklediği bir yazıda, piyeslerini oynanmak için yazmadığını açıkça bildiren Hamit’in tiyatro eserleri bu görüşün tabii bir sonucu olarak, sahne tekniği bakımından olduğu gibi, dil bakımından da oynanmağa elverişli değildir. Piyeslerinin bir kısmı manzum, bir kısmı mensur, bir kısmı da nazımla nesir karışık olarak yazılmıştır. Bunların birkaç tanesinin konusu günlük hayattan alınmış (Sabr ü Sebât, İçli Kız, Finten v.b.). fakat çoğunda tarihi bir olay işlenmiştir. Tarihî eserlerinin hana Asur (Sardanapal), bazısı eski Yunan-Makedonya (Eşber), bazısı Arap (Tarık, Tezer v.b.), bazısı Türk-Moğol (İlhan, Turhan), bazısı Osmanlı (Kânunî’nin Vicdan Azabı) tarihinden alınan konular üzerine yazılmıştır.
Hamit dramlarının bazılarında, zalim bir hükümdarın halk tarafından sevilmeyişi (Nesteren). hükümdar alim ve halkı cahil olan bir memleketin günün birinde başka bir devlet eline geçeceği (Tarık), iyi bir hükümdarın kendisini halk hizmetine vermesi ve halk menfaatleri için kendi menfaatlerini feda etmesi gerektiği (Tezer), istilâcı düşmana karşı her ne pahasına olursa olsun, vatanı savunmağa çalışmanın en büyük şeref olduğu (Eşber), sömürge halkının sömürgeci devlet tarafından insandan bile sayılmadığı (Duhter-i Hindu) v.b. gibi bazı toplum sorunlarını ele almış olmakla birlikte, Şinasi, Ziya Paşa, Namık Kemal. Ahmet Mithat gibi, sanatı topluma yarar sağlamak için bir araç olarak kullanmayı düşünmemiş, bütün eserlerini genel olarak, “sanat için sanat” akımına yer hazırlayan bir sanat anlayışıyla yazmıştır.
Şiirlerinde olduğu gibi dramlarında da yabancı sözcüklere ve yabancı dil kurallarıyla yapılmış isim ve sıfat tamlamalarına fazla yer veren Hamit, ancak hayatının sonlarına doğru Türk edebiyatında sade dil akımının artık kuvvetlenip tabiî hal aldığı devirlerde,. epey gecikmiş olarak, sade dil denemesine girişmiş ve “Yabancı Dostlar” (1924) dalı kitabının büyük bir kısmım bu yolda yazmıştır.
Yaşadığı çağda “şâir-i a’zam”, “dâhi-i a’zam” v.b. gibi parlak sıfatlarla anılan Hamit’in o devirde çok yeni sayılan ve çok beğenilen eserleri, artık tarihsel görevini tamamlamış, her bakımdan eskimiş; değer bakımından da sert eleştirilere uğramış, beğenilmez ve okunmaz olmuştur.
3 — Başlıca şiir kitapları, pastoral bir eser olan Sahrâ (1878) ; şairin Paris’teki günlük hayat izlenimlerini anlatan Divâneliklerim-yahut-Belde (1886) ; nazım nesir karışık bir eser olan ve Victor Hugo’nun Sefiller adlı romanındaki “Fantine” tipinden ilham alınarak yazılmış bulunan Bir Sefilenin Hasbihâli (1886; Kahbe adıyla 1925); karısı Fatma Hanımın ölümü üzerine yazılmış olan Makber (1885, 1939), Ölü (1885), Bunlar Odur (1886), Hacle (1887); İlhan ve Turhan adlı dramlarını sürdüren ve piyes gibi konuşma biçimiyle yazılmış bulunan Tayflar Geçidi (1918), Ruhlar (1919), Arzîler (1925). vb. dir. Çeşitli dergilerde yayınlanmış bulunan pek çok manzumesi henüz kitap halinde toplanmamıştır.
Tiyatro eserlerinin başlıcaları, nesirle yazılmış olan İçli Kız (1874), Duhter-i Hindû (1875) v.b. ile nazım ve nesir karışık olarak yazılmış bulunan Tarık-yahut-Endülüs Fethi (1879). Finten (1916), vb.; manzum olarak duraksız hece vezniyle kaleme alınan Nesteren (1876), aruz vezniyle yazılan Tezer – yahut – Melik Abdurrahman-ı Sâlis (1879, 1945). Eşber (1880, 1945). İlhan (1911), Turhan (1913) v.b. dir.
Namık Kemal, Recai-zâde Mahmut Ekrem, Sami Paşa-zâde Sezai v.b.’ye gönderdiği çeşitli konulardaki mektupları Mektuplar (2 cilt, 1916) adıyla bastırılmış; bir kısmı İkdam gazetesinde tefrika edilmiş bulunan (1924) anılan ise henüz kitap halinde yayınlanmamıştır.
SAMİ PAŞA-ZÂDE SEZAİ
(1858 – 1936)
1 — Sami Paşa-zâde Sezai (1858-1936) İstanbul’da doğmuştur. Devrin ileri gelenlerinden Sami Paşa’nın oğludur. Özel öğrenim görerek yetişmiş, evvela Evkaf nezareti mektubî kaleminde memurlukla çalışmış: sonra Londra elçiliği ikinci kâtipliğine tayin olunmuş, (1876) II. Abdülhamit devrinde Paris’e kaçmış, ancak Meşrutiyet ilân edilince İstanbul’a dönmüştür. (1901-1908) Paris’te iken Şûrâ-yi Ümmet gazetesine makaleler yazmış, İstanbul’a dönüşünden bir yıl sonra Madrid elçiliğine tayin edilmiş, Birinci Dünya Savaşı sonuna kadar orada kalmış (1909-1918), İstanbul’da ölmüştür.
2 — Sami Paşa-zâde Sezai’nin roman ve hikâyelerinde Romantizmden Realizme geçiş açıkça görülür. Bu eserlerde yazarın ara sıra kendi kişiliğini gizlememesi, özellikle yer tasvirlerinin —Namık Kemal etkisiyle— “yüksek şairane üslup” ile yazılması gibi Romantizm akımının izleri henüz yaşamakla birlikte, olmuş ya da olabilir vakaların anlatılması, ruh çözümlemelerinin tabiîliği, yer tasvirlerinin eseri süslemek için değil de, vaka çevresini tanıtmak amacıyla yapılmış olması, konuşmalarda dilin hayattaki konuşma diline uygunluğu gibi realist öğeler daha geniş bir yer tutar.
3— Sami Paşa-zâde Sezai ‘nin önemli eserleri Sergüzeşt (1887) adlı bir romanla Küçük Şeyler (1890) adlı bir hikâye kitabıdır. Kücük Şeyler’in içinde beş yerli hikâye (Bu büyük adam kimdir?, Hiç, Kediler, Düğün, Pandomima) ile Fransız yazarı Alpbonse Daudet’nin Arlésienne [Arles’li kızı] adlı hikâyesinin (Arlezyalı) ve iki mensure (İki yüz elli kuruşa bir asır, Bir kitâbe-i seng-i mezâr) vardır.
Yazarın hikâye, anı, makale, mensure v.b. gibi çeşitli yazılarının toplanmasında meydana gelen Rumû-ül-Edeb (1898) ve İclâl (1924) adlı eserleri önemli değildir