Maliyet Kavramı
En geniş anlamı ile maliyet (lost) kavramı, bir amaca ulaşmak bir nesneye sahip olabilmek için katlanılan fedakarlıkların tümüdür. Yukarıda tanımdan hareket edildiğinde maliyet kavramının muhasebenin konusu içerisinde girebilmesi için katlanılan fedakarlıkların para değeri ile ölçülebilir olması gerekmektedir. 2563 Sayılı Vergi Usul Kanunumuzda satın alınan mal ve üretim ve üretilen mamül ya da hizmetin maliyet hedefleri ayrı ayrı tanımlanmıştır. Maliyet bedeli 262. maddede genel olarak şöyle tanımlanmıştır.
Maliyet Bedeli olarak böyle bir kıymetin iktisap edilmesi ve yahut değerinin arttırılması nedeniyle yapılan ödemelerle bunlara ilişkin tüm giderlerin toplamını ifade eder.
Maliyet Gideri
Maliyet gideri üretim işletmelerinde üretilmesi amaçlanan mamulün elde edilmesi için kullanılan veya tüketilen mal ve hizmetlerin parasal olarak ifadesidir. Tanımdan da anlaşılacağı üzere maliyet giderinin en belirgin özelliği üretim için mal ve hizmet tüketimidir. Sözü edilen tüketim biçiminde mal ve hizmetler tümü ile tüketilip  yok edilmemekte aksine, şekil değiştirerek yepyeni bir mamule dönüştürmektedir. Kısacası maliyet gideri kavramında  üretim için tüketim sözkonusu olmaktadır. Maliyet giderleri, üretilen malların satışı esnasında işletmeye tekrar gelir olarak geri dönmektedir. .

İŞÇİLİK GİDERLERİ

1.      İşçilik Kavramı ve Özellikleri

Mamül ve hizmet üretimi için gereken üretim faktörü emek veya işgücüdür.İşçilik maliyetleri,işveren tarafından işgücü ile ilgili yapılan ödemelerin tümüdür.Emek,insanların gereksinimlerini gidermek için gelir elde etmeyi amaç edinmiş zihinsel ve bedensel çalışmalardır ücret ise insan emeğinin karşılığıdır.(Hacırüstemoğlu,1995:120)
İşçilik Kavramı,bir mamülün ya da hizmetin üretilmesinde kullanılan ya da bu üretime yardımcı olan emeğin parasal tutarını ifade eder. Önce bir mamülün ya da hizmetin üretilmesinde harcanan süre belirlenir. Daha sonra bu harcanan süre, parayla ifade edilir.

Başka bir yerde de İşçilik Kavramı mamül üretmek için harcanan insan emeğinin parasal olarak ifadesidir. Mamül maliyetinin hesaplanmasında dikkate alınması gereken işçilik gideri diğer maliyet unsurlarından farklı bazı özellikler taşımaktadır. Bu özellikler şöyle sıralanabilir. (Üstün,1996:139)

1- İşçilik gideri saklanması, stoklanması, biriktirilmesi mümkün olmayan bir gider kalemidir. İşçi veya memur mesainin başlama veya bitiş saatleri arasında işletmede bulunduğu sürece  işveren tarafından yeterli miktarda iş verilip verilmediğine yüksek veya düşük verim sağlanıp sağlamadığına bakılmaksızın ücret almaya hak kazanır. Bu da işletme için mamul maliyetlerindirilmesinde bir maliyet gideridir.

2- İşçilik giderlerine günlük saatlik ücretlere ek olarak sosyal mevzuat hükümleri veya toplu sözleşme hükümlerine göre bazı sosyal yardım, çocuk zammı ücretli izin, giyecek ve yiyecek gibi ilaveler yapılabilir.

3- İşçilik gideri tüm maliyetleri etkileyen aktif karakterli bir giderdir. Her ne kadar işçilik giderlerinin toplam maliyetlerin içindeki nisbi payı son yıllarda düşmekte ise de yine de maliyet giderlerinin verimli ve etkili kullanımını olumlu veya olumsuz etkileyen bir maliyet gideri ve özelliğini korumaktadır.

4- Ücret gideri işveren için bir gider özelliği taşırken ücret almaya hak kazanan işçi için gelir anlamındadır. Bu gelir üzerinden kesilecek vergi ve sosyal mevzuata ilişkin primlerin takibi ve ödenmesi işletmelere çeşitli sorumluluklar yükler. (Yükçü,1999:105)

2.  İşçilik Giderlerinin Sınıflandırılması

İşçilik giderleri üretilen mamüller ile ilişkilerine göre direkt veya endirekt işçilik maliyeti olarak ikiye ayrılabilir.

2.1. Direkt İşçilik Maliyetleri

Direkt işçilik, üretilen mamüllere doğrudan doğruya yüklenebilen ve mamülün temel yapısını oluşturan, hammaddenin biçimini, yapısını ve niteliğini değiştiren maliyetlerdir. Örneğin; bir konfeksiyon dikiş fabrikasında dikiş makinaları operatörüne bir inşaat şantiyesinde beton döken işçilere ödenen ücretler vb. (Üstün,1996:140)

Bu giderler,angi mamul ve mamul grubu için harcandığı izlenebilen ve herhangi bir dağıtım anahtarına gerek duymadan ,işçi başına düşen çalışma süresi ölçülebilen işcilik giderlerinden oluşur.(Ders Notları)

Direkt işilik giderleri 7/A seçeneğinde 720-Direkt İşçilik Giderleri Hesabında izlenirken 7/B seçeneğinde 791-İşçi Ücret ve Giderleri Hesabında izlenmektedir. (Yükçü,1999:106)

2.2.  Endirekt İşçilik Maliyetleri

Nihai mamüllerin üretiminde kullanılan direkt işçilik dışında kalan ve bu mamüllere doğrudan doğruya yüklenmeleri olanaksız olan işçiliklere,  Endirekt İşçilik adı verilir . Endirekt işçilikler de aynı direkt hammadde gibi, yardımcı işçilik ve yönetici işlicilik olmak üzere ikiye ayrılır. Yardımcı işçilik, üretim faaliyetlerinin düzenli biçimdi sürdürülmesine yardım eden işçilik olup, bakım ve onarım işçileri kapıcı ve çırak vb. personele ödenen işçilik maliyetlerinden oluşur. Yönetici işçilik de; üritem faaliyetlerini yöneten ustabaşı gözlemci, atölye şefi vb. kişilere ödenen maliyetlerden oluşur. (Üstün,1996:141)

Endirekt işçilikler ile üretilen mamüller arasında direkt ilişki kurmak mümkün olmadığından bu giderler mamül maliyetine bazı dağıtım anahtarları veya dağıtım yöntemleri aracılığıyla dağıtılacak yüklenir.

Endirekt İşçilik Giderleri 7/A seçeneğinde 730-Genel Üretim Giderleri Hesabında izlenirken 7/B seçeneğinde tüm işçilik giderleri 791 – İşçi Ücret ve giderleri hesabında izlenmektedir.

3.  İşçilik Giderlerinin İzlenmesi

İster üretim işletmesi özelliğinde olsun isterse ticari veya hizmet türünde olsun. İşletmelerde işçilik  giderlerinin izlenmesi önem göstermektedir. İşveren için bir maliyet unsuru, çalışan işçi içinse bir gelir kaynağı işçiliğin hatasız belirlenmesi ve ödenmesi işgücü verimliliği açısından da önemlidir. (Üstün,1999:106)

İşçilik miktarları çoğu kez iki aşamada izlenmektedir.

1. İşçinin bir günde ya da bir hesap döneminde işletmede geçirdiği zaman,
2. İşçinin bu zamanını hangi işler üzerinde ya da hangi gider merkezinde geçirdiği. (Yükçü,1996:143)

İşçiliklerin izlenmesi prosüdür çalışma süresinin belirlenmesi hakedilen ücretin hesaplanması ücretlerin maliyetlere yansıtılması ve daha sonra ödemelerin yapılması gibi bir çok aşamadan yapılmasına rağmen burada daha çok çalışma süresinin belirlenmesi ve maliyetlere yansıtılması gibi maliyet muhasebesinin konusuna giren konulara değinilecektir.

İşçilerin çalışma sürelerinin belirlenmesi konusunda önceki dönemlerde puantaj kartları kullanılmasına rağmen artık günümüzde bu farksiyon daha çok işçi saat kartı (cloch card) ile görülmektedir. Bu kart her işçi için ayrı ayrı düzenlenmiştir. İşçilerin haftalık  veya aylık çalışma sürelerini günleri itibariyle göstermektedir. İşçilerin işletmede geçirdikleri toplam süreleri de içeren bu karta dayanarak ücret bordroları hazırlar.

Genellikle her işletmenin girişinde bulundurulan bu kartların yakınında yerel zamanı gösteren bir de saat bulunmaktadır. Her işçi işyerine giriş ve çıkışta kendi kartını saate bastırarak işe başlama ve işten ayrılma saatlerini karta yansıtır.

Günümüzde teknolojik gelişmelerle beraber bu sistem artık yerini bar-kod sistemine veya işçilerin el izini okuyarak giriş ve çıkışı kaydeden optik okuyucu sistemlerine dönmüştür.

İşçilik ücretlerinin maliyetlere yansıtılmasında kullanılan iki önemli belge de “İşçi çalışma kartı” ve “İşçi Çalışma Kartı Özeti”dır. Burada amaç işçilerin işletmede geçirdikleri süreleri hangi bölümlerde hangi işler için geçirdiklerini tespit etmek ve bu sürelerin toplamların belirlenmesi suretiyle üretimi gerçekleştirilen mamüllere veya sparişlere yüklenmesinde yardımcı olan araçlardır. (Üstün,1999:108)

4.  Ücret Sistemleri

Çağdaş yöneticinin en önemli amacı kontrolü altında bulunan tüm olanakları en etkili bir biçimde kullanmak ve mevcut koşullarda bunlardan en yüksek parasal faydayı elde etmek oluşturur. İnsan gücüne ise yönetmek ise kağıt üzerinde planlanıp  örgütlendiği gibi kolay gerçekleştirilemez

Kişileri verimli çalıştırabilmek için;

1. Yöneticinin yetenekli olmaları ve etkin bir yönetimi yerine getirebilmeleri
2. Kişilerin kendilerinde iş yapma arzusunun oluşturulması gerekir.

Bu nedenle yöneticiler, çalışanları en etkin bir biçimde çalışmaya sevk edebilmek için çeşitli uygulamalarda bulunmalıdır. Bunlar ise yönetilme, güdüleme ve teşvik gibi adlarla tanımlanmaktadır.

Teşvik; işçileri yaptığı işe  çalışma ortamına endustriyel çalışma yerine kültür ve öğrenim düzeyine ve benzeri unsurlara göre farklılık gösterir. İşçilerin bu durumlarına göre uygun teşvik sistemlerinin düşünülüp uygulanması özellikle değerlendirilmesi gereken noktayı oluşturur. Teşvik uygulaması dengeli bir değerlendirmeden sonra uygulamaya başlandığında işletmede her alanda çok yararlı sonuçlar doğurabilir. Ama bununla beraber yanlış bir teşvik politikası da işletmenin amaçları için yanlış sonuçlar doğurabilir. İşçilerin üretime katılmalarıyla oluşan ekonomik fedakarlıklar işçilik maliyetlerini oluşturmaktadır. İşçilik maliyetlerinin temelinide  işçilere ödenen ücreti oluşturur. Ücret;  Üretim maliyetlerinin hesaplanmasında ve dönem kar veya zararının belirlenmesinde etkili  olan bir üretim unsuru zararın belirlenmesinde etkili olan bir üretim unsuru olan emeğe ödenen bedeldir. İş kanunda belirtilen ücret kavramı ise “Genel olarak ücret, bir kimseye bir iş karşılığında ödenen meblağı içerir.” (Üstün,1996:148)

Ödenecek ücretin belirlenmesine ilişkin önemli kavramlardan biriside ücret haddidir. Ücret haddi; çalışılan bir saatlik sürenin veya bir birimlik ücretin karşılığı olarak belirlenmiş ücreti ifade eder örneğin; 10.000 TL/saat veya 2.000 TL/saat gibi ücret gelirini hesaplayabilmek için ücret haddi ile çalışan toplam süreyi veya üretilen toplam miktarı çarpmak gerecektir.

Bu noktada ücretle ilgili diğer iki önemli kavram ise Çıplak ücret ve Giydirilmiş ücrettir. Çıplak ücret işçiye çalışmasının karşılığında direkt olarak herhangi bir ilave yapılmadan ödenen miktardır. Giydirilmiş ücret ise işçinin belli bir çalışma karşılığında aldığı çıplak ücrete prim, ikramiye, yemek, yakacak ve kira gibi çeşitli ödemelerin eklenmesi suretiyle bulunan rakamdır. (Yükçü,1999:108)

Ücretle ilgili açıklanması gereken bir diğer kavram ise asgari ücrettir. Asgari ücret; iş kanunumuzda yer alan asgari ücret, ilgili kurullarca saptanan ve kuruluşlarca işçilere ödenmesi zorunlu olan en alt düzey ücreti ifade eder. Asgari ücret yönetmeliğinde tanım şöyledir; “İşçilere bir çalışma günü karşılığı olarak ödenen ve işçinin asgari gıda, mesken, giyim, sağlık aydınlatma, taşıt ve kültürel eğlence gibi zaruri ihtiyaçlarını cari fiyatlar üzerinden karşılanmaya yetecek miktarda olan bir ücrettir. ”(Üstün,1996:149)

Ücretin hesaplanması ve ödeme şekillerinin değişik biçimlerde oluşu değişik ücret sistemlerini Zaman esasını göre ücret sistemi ,Akord (parça) esasına göre ücret sistemi,Prim esasına göre ücret sistemi diye ayrılmaktadır.(Hacırüstemoğlu,1995:125)

4.1.  Zaman Esasına Göre Ücret Sistemi

Özellikle Türkiye’de en çok uygulanmakta olan bu ücret sisteminde ödenecek ücret hesaplanmasında işçinin işletmede geçirdiği süre esas alınır. Bu ücret sisteminde işçinin verimine bakılmamıştır işçinin saat gün veya ay olarak işletmede geçirdiği süre işçinin alacağı ücrette etkilidir

Bu sistemin özellikle üretimde kaliteyi esas alan işletmelerde veya üretim safhasının bir band üzerinde gerçekleştirildiği ve işçinin iş akışını etkileyemeyeceği durumlarda kullanıldığı söylenebilir.

Bu ücret sisteminde genellikle şu iki husus söz konusudur.

1. İşçilerin zaman birimi (saat) başına aldığı ücret sabit olduğu için alınan tüm ücret verim düzeyine bakılmaksızın işin süresiyle doğru orantılı olarak artar.
2. Verim birimi (mamül) başına düşen işçilik gideri zamana göre ters orantılı olarak düşer. Başka bir ifadeyle verim yüksekliğinde birim işçilik giderleri düşerken verim düştüğünde birim işçilik gideri yükselir. (Üstün,1996:149-150)

ÖRNEK:

Normal üretim koşullarında 2 saatte 1 adet x mamülü üretilmektedir. 8000 TL saat ücreti alan işçi A, bir haftada 40 saatlik üretimden sonra 20 adet x mamülü üretilmiştir. Aynı ücreti alan  B ise aynı sürede 15 adet x mamülü üretebilmiştir.

A işçinin bir adet x mamülünü 2 saatte üretirken,

B işçisi bir adet x mamülünü 2 saat 40 dakikada üretebilmiştir. Bu durumda A ve B işçilerinin ürettiği x mamullerinin işçilik birim maliyetleri ayrı ayrı hesaplanabilir.

A işçisi (40 saat x 8.000 TL)/20 adet =16 000 TL

B işçisi (40 saat x 8.000 TL)/15 adet =21 333 TL

Görüldüğü gibi A işçisi x mamülün bir adedini 16 000 TL’ye üretirken B işçisi A işçisine göre zamanı ekonomik kullanamadığından 21 333 TL’ye  üretilebilmiştir.(Yükçü,1999:109)

4.2.  Parça Başına Ücret Sistemi

Bu  sistem zaman başına ücret sisteminin tam tersidir. Burada geçen süreye bakılmayıp belirli bir zaman içerisinde fiilen üretilen mamül miktarına göre ödenir. Bu sisteme “akord sistemi”de denilmektedir. Bu sistemin en önemli özelliği yapılan işle ödenen ücret arasında doğrudan bir ilişki vardır. İşçi bu sistemde ne kadar çok üretirse o kadar çok ücret alacağını bilerek hareket etmektedir. Birim başına işçilik maliyeti sabit olduğundan çalışma verimliliğinin düşmesi direkt işçilik maliyetlerini yükseltmez. Bu sistem giderlerin hesaplarını kolaylaştırdığı gibi işçilerde gelirlerinin artmasını kolayca izleyip kontrol edebilir. (Yükçü,1999:110)

4.2.1.  Para Akordu

Üretilen mamül başına bir ücret belirlenir. Bu ücretin birim başına akord değeri olarak adlandırabiliriz. Ödenecek ücret üretim miktarı ile birim başına akord değerinin çarpımı sonucu hesaplanır. Ücret günlük haftalık veya aylık ödendiğinde günlük haftalık ve aylık ücretleri şöyle olacaktır.

Günlük : 8 Adet x 6 000 TL/adet = 48 000 TL

Haftalık: 40 Adet x 6 000 TL/adet = 240 000 TL

Aylık: 176 Adet x 6 000 TL/adet = 1.056 000 TL

Bu akord sistemi genellikle evinde dışarıya fason imalat yapanlar için uygulanan bir sistemdir.

4.2.2.  Zaman Akordu

Akord faktörünün hesaplanmasında akord uygulanan işletmelerde iş verimliliğinin zaman temeline göre çalışmaya genellikle %20 civarında yüksek olduğu varsayımıyla normal saat ücretine aynı oranda bir zam yapılır. Buna apre akord faktörü şu şekilde hesaplanır.

Akord Faktörü =

Örneğin ; bir işçinin saat ücreti 8 000 TL işçinin Akord zammı %20, Akord zamanı bir birim için 10 dakikadır. İşçi 8 saatlik bir çalışmanın sonucunda günde 50 adet mamül ürettiğinde işçinin günlük kazancı şöyle hesaplanabilir.

Akord Faktörü =

Akord Faktörü = 160 TL / dakika

Buna göre işçinin günlük kazancı

50 adet x 10 dakika x 160 TL/dakika = 8 000 TL

4.2.3.  Grup Akordu

Grup akordu belirli bir işin grup halinde yapılması veya belirli bir mamül grubunun yine bir grup işçi tarafından üretilmesi durumunda grup akordu uygulanır. Sistemin esası hak edilen toplan ücretin grupta yer alan işçilere normal saat ücretlerine göre çalışma sürelerini de dikkate alarak dağıtma işlemidir.

Toplam grup akordu 413.400 TL.sının dağıtımı için önce dağıtım faktörünün hesaplanması gerekmektedir.

Her bir işçinin grup akordundan alacağı pay:

Grup akordu daha çok montaja dayalı işlerde aynı üretim hattında çalışan işçi grubu için ve ambalaj sanayiinde uygulanabilir. (Yükçü,1999:112)

4.3.  Primli Ücret Sistemleri

Günümüz işletmelerinde gelişmiş üretim teknikleri ve otomasyon sayesinde işçiler üretim hızını tek başlarına etkiler ve bu nedenle akord ücretlerinin önemi azalmaktadır. Primli ücret sisteminde normal üretim miktarı aşıldığında kök (çıplak) ücrete ek olarak prim ödenmesi yapılmaktadır. Bu sistemin amacı işletme amaçlarının gerçekleştirilmesini kolaylaştırmak için, mali teşvik yoluyla işçilerin daha fazla güdülenmesi oluşturur.

Primli ücret sistemlerinde üretim artışı normalin üzerine çıktığında ya da tamam tasarrufu sağlandığında bu verim artışı ve tasarrufu edilen zamanların karşılığı işçiler ve işletme arasında paylaşılmaktadır. Bu paylaşma primli ücret sistemlerinin niteliğini ve normal akord sistemlerinden en önemli farkını oluşturmaktadır. (Üstün,1996:152)

4.4.  Diğer Teşvik Sistemleri

İşçilerde sahiplenme duygusunu artırarak işletmeye bağlılığını artırmaya yönelik çeşitli teşvik sistemleri uygulanabilir. Sözkonusu teşvik sistemleri aşağıdaki gibi özetlemek mümkündür. (Yükçü,1999:113)

4.4.1.  İşçilerin Kara Katılması

Özellikle son yıllarda bazı işletmeler, ya sadece yönetim, üretim, satış bölümlerinde çalışanlara, yada işcilerin tümüne, hak ettikleri ücret dışında işletmede dönem sonunda elde edilen karın bir kısmını dağıtmaktadır. Bu sistem sayesinde de işçilerin verimi artmakta ve işçilerde bir güven duygusu oluşturmaktadır. İşçiler daha çok çalıştıkça işletmede daha fazla kar elde edeceğinden işçiler ne kadar verimli çalışılırsa kardan o kadar çok pay alacaklar bilincinin yaratılması gerekir

4.4.2.  Yıllık İkramiyeler

İkramiyeler belirli zamanlarda ve özellikle dönem sonlarında ödendiğinden işletmenin maliyetleri dönem  sonlarında artar. Bu nedenle dağıtılacak ikramiyelerin yıllık tahmini tutarları 12 aya bölünerek bu giderlerin her aya eşit dağıtılması böylece maliyetlerin dönem sonunda artmaması sağlanmış olur. Bu sistem kardan pay verme sistemine göre daha etkili olabilir. Çünkü yılda 2-3 defa verilebilmektedir. Ayrıca işletme kar etmese bile işçilerine ikramiye verebilir. . (Üstün,1996:155)

5.  İşçi ücret ve giderlerinin unsurları

Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğinde Gider Türleri arasında ikinci sırada sayılan işçi ücret ve giderlerinin unsurları aşağıdaki gibi sıralanabilir.

-                                                Brüt ücret

-                                                Sosyal sigortalar kurumu işveren payı

-                                                Tasarruf teşvik fonu işveren payı

-                                                Kıdem tazminatı

-                                                İhbar tazminatı

-                                                Diğer sosyal yardımlar

5.1. Brüt ücretin Hesaplanması

Brüt ücret toplamının bulunabilmesi için,bir işçinin bir ay içinde (aylık hesaplanıyor ise) hakettiği ücret ve eklerin hesaplanması gerekir.İşçinin ücret ve ekleri, o işyerinin toplu sözleşmesinde ki esaslara göre hesaplanır.Bir işyerinde, toplu sözleşmede öngörülen işçilik giderleri tutarlarının aşağıdaki gibi olduğunu varsayalım.

Normal Ücret

Saat ücreti : 30.000 TL………Günlük Yevmiye : 30.000 TL.* 9 =270.000 TL.

öngörülen normal çalışma süresi, günde 9 saatten 5 gün olmak üzere haftada 45 saat, veya vardiya usulu çalışma durumunda günde 7.5 saatten 6 gün haftada 45 saat.

Fazla Çalışma Süresi

Normal çalışma süreleri dışında ve hafta tatillerindeki fazla çalışma % 100 zamlı ulusal bayram ve genel tatil günlerinde fazla çalışma % 200 zamlı ödenir.

Kıdem Zammı

İşletmede geçen her tam fiili hizmet yılı için günlüğü 5000’den kıdem zammı verilir.

Üretim ve Verimlilik Primi

İşçilerin üretimle olan ilişkilerine göre,izin ve hastalıkları hariç olmak ücret aldıkları günler için ödenen çıplak gündelikleri üzerinden % 50 üretim primi ödenmesi uygun görülmektedir.

Gece Çalışma Primi

İşçilere, gece vardiyasında çalışılması durumunda her fiili çalışma saati için 15.000 TL. gece zammı ödenir.

Çocuk Yardımı

İşçilere çocuk başına ayda 50.000 TL. çocuk zammı ödenir.

Tahsil Yardımı

İşçilerin ilkokulda okuyan çocuklarına yılda brüt 300.000 TL.,ortaokul,lise ve dengi okullarında okuyan çocuklarına yılda brüt 600.000 TL. ,yüksek okulda okuyan çocuklarına yılda brüt 900.000 TL tahsil yardımı yapılmaktadır.

Vasıta Yardımı

İşçilere işe gidip gelmesi için günde 4.000 TL. vasıta yardımı yapılmaktadır.

Yemek Yardımı

İşçilere fiilen çalıştığı günlere için bir öğün yemek parası olarak günde 20.000 TL. ödenir.

Aydınlatma Yardımı

İşletme lojmanlarında oturan işçilere toplu iş sözleşmesi uyarınca ayda nakdi olarak 50.000 TL. aydınlatma yardımı yapılır.

Aile Yardımı

Evli işçilere ayda 200.000 TL. aile yardımı yapılmaktadır.

Yakacak Yardımı

İşçilere ayda 200.000 TL. yakacak yardımı ödenir.

İkramiyeler

İşçilere yılda 60 günlük ücretleri toplamı üzerinden ilave tediye sözleşmede belirtilen durumlar hariç devamlı olarak çalışan işçilere 30 günlük brüt ücretleri tutarında devamlılık ikramiyesi ve 30 günlük brüt ücretleri tutarında tatil ikramiyesi ödenmektedir.

Bu esaslara göre,esas üretim gider yerinde yerinde çalışan bir işçinin Ocak ayı brüt ücret tutarını aşağıdaki verilere göre hesaplamaya çalışalım.

İşçinin Adı Soyadı        :  Halil Yavuz

Medeni Hali                  :  Evli,İki Çocukludur.

Çalışılan Süre        : 22 gün,günde 9 saat,toplam 99 saat/ay,bunun 90                    saati 20.00 ile 06.00 arasında gece vardiyasında çalışılmıştır.

Fazla Çalışma Süresi :  Hafta tatillerinde toplam 18 saat fazla mesai yapılmıştır.

Kıdem                            :   15 Yıl

Buna göre Halil Yavuz’un, Ocak ayı brüt ücret tutarı ve ekleri aşağıdaki gibi olacaktır.

Brüt ücretin hesabında ikramiyeler ve tahsil yardımı dikkate alınmamıştır.Çünkü,gerek ikramiyeler gerekse tahsil yardımı yılın belirli aylarında ortaya çıktığından Ocak ayı bordrosunda yer almamıştır.(Akdoğan,2000:294)

5.2.  Sosyal Sigortalar Kurumu İşveren Payı

Sosyal sigortalar kurumu ülkemizin en önemli sosyal güvenlik kurumlarından biridir. Kurum işçilere ve varislerine iş kazası, meslek hastalığı ve diğer hastalık durumlarında, doğum, hastalık, yaşlılık ve ölüm gibi durumlarda yardım sağlar. Kurum bu yardımları sağlarken hem işçiden hem de işverenden bazı kesintiler yapar.

İş kazaları ve meslek hastalıkları sigortası işyerinin  güvenlik derecesine göre değişmektedir. (Yükçü,1999:117)

5.3.  İşsizlik Sigortası

Çalışanların Tasarrufu Teşvik Edilmesi ve bu tasarrufların Doğru Değerlendirilmesine Dair Kanun 10 veya daha            fazla sayıda işçi çalıştıran işyerlerinde çalışan işçilerin ücretlerinden tasarruf kesintisi yapılmasını öngörmektedir. 10 işçi olarak belirlenmiş olan tavanın saptanmasında aynı işverene bağlı farklı işyerlerinde çalışan işçiler bir bütün olarak düşünülmektedir.

Tasarrufu teşvik fonu kesintisi işçide %2 işverenden %3 toplam olarak %5 tir.

5.4.  İkramiyeler

Daha önce de sözedildiği gibi başarılı bir çalışmanın sonucu yapılan bir ilavedir. İşverenin takdiriyle bayram, yılbaşı ikramiyesi biçiminde toplu sözleşme hükmü gereğince ve kardan pay alma biçiminde ödenebilmektedir.(Yükçü,1999:118)

5.5.  Kıdem Tazminatı

İş kanunumuzda işçinin ve işverenin haklı nedenlerle iş aktini feshedebileceği durumlar belirtilmiştir. Böyle bir durumda işverence işçiye çalışarak geçirdiği her yıl için 30 günlük ücreti tutarında kıdem tazminatı ödenir. Bir yılı aşan süreler içinde aynı oran üzerinden yapılacak hesaplama ile ödeme yapılır. . (Yükçü,1999:118)

Kıdem tazminatı hesaplanırken alınan fiyat işçinin son aldığı ücrettir. Son bir yıl içerisinde işçi ücretine zam yapılması durumunda kıdem tazminatına esas olacak ücret, işçinin işten ayrılma tarihi ile zammın yapıldığı tarih arasında alınan ücretin aynı süre içinde çalışan günlere bölünmesiyle hesaplanır. Toplu Sözleşmeler ve iş akitleriyle belirlenen Kıdem tazminatı tutarı en yüksek dereceli devlet memurunun 5474 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunu hükümlerine göre bir hizmet yılı için ödenecek en fazla emeklilik ikramiyesini geçemez. (Üstün,1996:161)

Kıdem tazminatı hesaplanırken esas alınacak ücret ve giderler şunlardır.

ÖRNEK:

Kombassan da çalışmakta olan ve ayrılmaya karar veren Fulya Ak isimli personelin kıdem tazminatı hesaplanmasına ilşkin bilgiler aşagıda verilmiştir.

ÖRNEK

a)                              İzleyen dönemde işten ayrılacak personel için 200 milyon TL.kıdem tazminatı ödeneceği bütçelenmiştir.

b)                             İzleyen dönemde işten ayrılan personel için ödenen kıdem tazminatı karşılık tutarı 500.000.000 tl. ‘dır.

c)                              İzleyen cari dönem içinde ayrılan kıdem tazminatı karşılık tutarı 500.000.00 TL.’dır.

Bu verilere göre yapılacak kayıtlar şöyle olacaktır:

1. I.      Kıdem tazminatı tutarının kısa vadeli yabancı kaynaklara alınması(Akdoğan,2000:314)

472 KIDEM TAZMİNATI KARŞILIĞI                200.000.000

372 KIDEM TAZMİNATI KARŞILIĞI                200.000.000

II.       Kıdem tazminatı tutarının ödenmesi

372  KIDEM TAZMİNATI KARŞILIĞI               200.000.000

472 KIDEM TAZMİNATI KARŞILIĞI                40.000.000

100 KASA                                                    240.000.000

1. III. Kıdem tazminatı karşılık tutarının ayrılması

770 GENEL YÖNETİM GİDERİ               500.000.000 TL.

472 KIDEN TAZMİNATI KARŞILIĞI                 500.000.000

950 KANUNEN KABBUL EDİL.GİD.                 260.000.000

950 KAN.KABUL.EDİL.GİD.AL.HS.                  260.000.000

Yukarıda belirtilmemiş olan tüm ek ödeme ve sosyal yardımlar kıdem tazminatının hesaplanmasında dikkate alınır.

5.6.  İhbar Tazminatı

Süresi belli olmayan hizmet sözleşmelerini işçi ve işveren feshedebilir. Sözleşmenin feshinden önce karşı tarafa bildirilmesi gerekir. Biz burada maliyetler açısından işverenin feshi durumunu ele alacağız.

İşveren ihbar süresini işçinin işyerinde çalıştığı süreyi esas alarak hesaplamak durumundadır. Çalışma süresi arttıkça ihbar süresi de uzamaktadır.

Çalışma Süresi İhbar Süresi

Altı aydan az                                                         2 hafta

Altı ay-bir buçuk yıl arası                                               4 hafta

Bir buçuk yıl-üç yıl arası                                                6 hafta

Üç yıldan fazla                                                      8 hafta

İşverenler iş aktinin feshinde iki yol izleyebilirler;

1) Yukarıdaki sürelerle işveren işçiyi çalıştırmaya devam etmektedir. Böyle davranması durumunda işveren işçiye günde en az iki saat iş arama izni vermelidir.

2) Genellikle uygulanan yöntem ise işveren işçiye yukarıdaki sürelere ilişkin ücreti peşin olarak öder. Buna ihbar tazminatı denmektedir.

İhbar tazminatı hesaplanırken esas ücretle beraber diğer bütün haklarda dikkate alınarak hesaplama yapılır. İhbar tazminatı sözleşmenin feshedildiği son yevmiye üzerinden hesaplanır. Buna geçici olmayan her türlü prim ve yıllık ikramiyeler de eklenir.

İhbar tazminatı bir iş karşılığı olarak verilmediği için gelir ve damga vergisi dışında herhangi bir kesinti yapılmamaktadır. (Yükçü,1999:120)

5.7.  Diğer Sosyal Yardımlar

• Evlenme Yardımı
• Doğum Yardımı
• Ölüm  Yardımı
• Yakacak Yardımı
• Yemek Yardımı
• Erzak Yardımı
• Giyim Yardımı
• Çocuk Yardımı
• Aile Yardımı
• Ulaşım Yardımı

6.  İşçilik Giderleriyle İlgili Bazı Özel Sorunlar

Hammadde ve malzeme maliyetlerinde olduğu gibi, işçilik maliyetlerinde de özel olarak ele alınıp incelenme gereken bazı sorunlar vardır. Bu özel sorunları boş geçen zamana ilişkin işçilik fazla çalışma ödemeleri, yıllık ikramiye ve izin ödenmeleri vb. konular oluşturur. Bu işçilik maliyetleri “genel üretim giderleri arasına mı” yoksa “sonuç hesaplarına mı aktarılacaktır.” Şimdi maliyetlerle ilgili özel sorunları tek tek inceleyelim.

6.1. Boş Geçen Zaman Karşılığı Ücretler ve

Muhasebeleştirilmesi

Boşa geçen  zaman bir işçinin çeşitli nedenlerle üretim faaliyetlerinde bulunmadan boşa harcadığı zamanı ifade eder  boş işçiliği oluşturan nedenler, şunlardır:

1. Tesis, makine ya da tezgahın bozulması,
2. Hammadde ve malzemelerin ya da ara ürünlerin zamanında üretime verilmemesi,
3. Sipariş eksikliği nedeniyle üretimin normal çalışma kapasitesine ulaşamaması,
4. Yardımcı hizmetlerin ya da araç gereçlerin eksik olması,
5. Malzemenin bozuk olması,
6. İş tanımındaki ve yönetmeliklerdeki eksiklikler,
7. Enerji sıkıntısından doğan kısıtlamalar.(Üstün,1996:156)

İşletmede boşa geçen zamana ilişkin giderlerin muhasebeleştirilmesinde iki yaklaşımda bulunulabilir. Birincisi; boşa geçen işçilik giderlerinin nedenleri yukarıda sayılan koşullarda gerçekleşmiş ise bunlar gider olarak genel üretim giderleri hesabına kaydedilir. Böyle yapıldığı takdirde boşa geçen işçilik giderleri o dönemde üretilmiş olan tüm mamüllere yüklenmiş olmaktadır.

İkinci yaklaşım ise, boşa geçen zamanın nedeni doğal üretim koşullarının dışında sayılabilecek doğal afetler, enerji kısıntısı gibi nedenlere dayanmakta ise, boşa geçen işçilik giderleri dönem giderleri olarak kaydedilir. (Yükçü,1999:122)

ÖRNEK

Ahmet Çalışkan X işletmesinde 1500 TL saat ücreti ile çalışmaktadır. İşçi günde 8 saat toplam 26 işgünü olan bir ay içerisinde bir üretim departmanında görev yapmıştır.

1. Ay sonunda yapılan incelemelerde işçinin makinaların normal tanımlanması ve bakımı için 5 saatini boşa geçirdiği anlaşılmıştır.
2. Ay sonundaki incelemede işçinin 12 saat elektrik kesintisi nedeniyle çalışmadığı anlaşılmıştır.

İstenen: Veriler iki farklı duruma ilişkin işletmenin muhasebe kayıtlarını yapınız.

Çözüm:

a) Ahmet Çalışkan’ın ücreti: 26 gün x 8 saat x 1500 TL = 312.000TL

Boşa geçen zaman                            : 5saat x1500 TL                   =   7.500 TL

Çalışılan sürenin karşılığı ücret:                                                      304.500TL

Beş saatlik çalışma süresi, işletmenin kontrolündeki boşa geçtiği için G.Ü.G olarak muhasebeleştirilebilir.

720 – Direkt İşçilik Gideri                                  304 500

730 – G.Ü.G                                                               7 500

381 – Gider Tahakkukları                                     312 000

b) Ahmet Çalışkan’ın ücreti 26 gün x 8 saat x 15000 = 312 000 TL

Boşa geçen zaman                             12 saat x 1500                =    18 000 TL

Çalışılan sürenin karşılığı olan ücret                               294 000 TL

Bu boşa geçen süre işletmenin kontrolü dışındaki bir elektrik kesintisinde meydana geldiği için

720 – Direkt İşçilik Gid.                                      294 000

680 – Çalışılmayan Kısım Gider ve Zararlar     18 000

381 – Gider Tahakkukları                                           312.000 TL

6.2.  Fazla Mesai Ödemelerinin Muhasebeleştirilmesi

Bilindiği üzere iş yasalarına göre işletmelerde normal çalışma saatleri dışında çalışılan zamanlar için işçilere fazla mesai ödemesi gerekmektedir. Fazladan yapılan bu ödemelerin muhasebeleştirilmesi üretilen mamulün maliyetinin belirlenmesinde etkili olmaktadır. İşçilerin normal çalışma saatleri dışında çalışmaları halinde kendilerine ödenen ek ücretler bu hesapta izlenir.Ülkenin genel yararları yahut iş niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle yasada yazılı günlük çalışma süresinin dışında yapılan çalışmalar,fazla çalışma olarak  1475 sayılı iş kanununun 35. maddesinde belirtilir.Yasada yazılı günlük çalışma süresinden amaç iş yasasının 61/a maddesi gereğince,cumartesi günleri çalışma çalışmamasına göre belirlenen ve 7.5 saat ile 9 saat arasında değişen günlük normal çalışma süreleridir.(Genel bakımından haftalık çalışma süresi 45 saattir.)Bu sürenin dışındaki çalışmalar fazla çalışma olarak kabul edilmektedir.İş yasasına göre fazla çalışma süresi günlük normal iş süresi dışında,günde 3 saati geçemez.Ayrıca ,fazla çalışma yapılacak günlerin toplamı da bir yılda,fazla çalışmaya başlandığı günden itibaren 90 işgününden fazla olamaz.

Fazla çalışma ücretinin hukuki dayanağı iş yasasının 35 ve 36. maddeleridir.İşçinin fazla çalışmaya hak kazanabilmesi için günlük normal çalışma süresinden sonra ,işverene ait bir işi yapmış olması veya yapmak üzere hazır beklemesidir.(Akdoğan,2000:276)

Fazla çalışma ,işletme tam kapasite çalışırken yapılmış ise hangi siparişe ait olduğu biliniyor ise direkt işçilik olarak alınmalıdır.Vardiya primleri ise genel üretim giderleri içerisinde mamul maliyetlerine aktarılmalıdır.Fazla çalışmanın belli bir işle bağıntısı kurulamıyor ise genel üretim giderleri içerisinde yer almalıdır.İşletme fazla çalışmayı etkinsizliği dolayısıyla yapmış ise o zaman sonuç hesapları ile bağıntı kurulmalıdır.(ders notları)(Hacırüstemoğlu,1995:128)

Bu işlem 3 şekilde yapılabilir. Normal çalışma temposunda çalışırken alınan bir siparişi yetiştirmek üzere yapılan fazla mesai direkt işçilik giderleri olarak doğrudan doğruya yüklenmesi uygun olmaktadır.

Fazla mesai ödemelerinin muhasebeleştirilmesine ilişkin ikinci yaklaşım bunların genel üretim geliri hesabına kaydedilerek, o dönemde üretilen tüm mamullerin maliyetine yansıtılmasıdır. Bu yaklaşım çoğunlukla fazla mesaiye neden olan sipariş ile fazla mesai arasında bir ilişki kurulmadığından söz konusu olur. Bu yaklaşıma ilişkin şöyle bir örnek verilebilir. (Yükçü,1999:123)

ÖRNEK

Haftalık normal çalışma süresinin 40 saat (8 saat x 5 gün) olduğu bir işletmede beş işçi aynı üretim departmanında 1500 TL saat ücreti ile çalışmaktadır. İşçiler kapasite yetersizliği nedeni ile bir hafta boyunca 10’ar saat fazla mesai yapmak zorunda kalmışlardır. Fazla mesai için %50 fazla mesai ücreti almışlardır. İşletmenin bir haftalık ücret giderleri ile ilgili muhasebe kayıtlarını şu şekilde yapabiliriz.

Normal mesai ücreti : 5 işçi x 40 saat x 1500 TL                               =300.000

Fazla mesai normal ücret : 5 işçi x 10 saat x 10 saat x  1500 TL       = 75.000

375 000

Fazla mesai pirimi  :   75 000 x %50

720 – Direkt İşçilik Giderleri                  375 000 TL

730 – G.Ü.G.Hesabı                                  37 500 TL

381 – Gider Tahakkukları                         412 500

6.3.    Yıllık İzin, Tatil ve İkramiye Ödemelerinin

Muhasebeleştirilmesi

Yıllık izin ücretleri ve ikramiyeler işçilere belirli zamanlarda ödendiği için işletmenin maliyetleri bu belirli zamanlarda artar. İşçiler izinlerini genellikle yaz aylarında kullanır ve ikramiyeler de dönem sonunda dağıtılır. Bu nedenle (yıllık) izin, tatil ikramiye ve benzer sosyal nitelikli ödemelerin yıllık olarak işletmelerce tahmin edilmesi gerekir. Böylece işletmelerce tahmin edilen yıllık tutarlar, 12 aya bölünmek suretiyle bu maliyetlerin her aya eşit biçimdi dağıtılması sağlanmış olur. Yıllık izin ücretleri ve toplu olarak ödenen ikramiyeler genel üretim gideri olarak tahmin edilir. (Üstün,1996:160)

Söz konusu giderler sadece ödemelerin yapıldığı aylarda üretilen mamullere yüklenirse bu dönemde üretilen mamullerin maliyeti diğer dönemlerde üretilen mamullerin maliyetine göre daha yüksek olarak oluşur. Doğal olarak bu da yöneticileri yanlış yönlendirebilir.

Bu nedenle bu giderlerin yıllık olarak bütçelenmesi ve ödemelerin 1/12 sinin mamul maliyetine yansıtılması daha doğru bir yaklaşım olacaktır.

Bu yapılırken de 373- Maliyet Gider karşılıkları hesabından yararlanılması uygun olacaktır.

Bir üretim işletmesinde çalışan işçilere toplu iş sözleşmesi hükümleri gereğince Nisan ve Ekim aylarında birer aylık ücret tutarında ikramiye ödenmektedir. 199x yılı için bütçelenmiş ikramiye toplamı 12 000 TL’dir. Nisan ayında 7000 TL Ekim ayında ise 7200 TL fiili olarak ikramiye ödenmiştir.

Bütçelenen ikramiye tutarı olan 12000 TL’lik miktarının 1/12 si (12000/12=1000) kesin ikramiye tutarı belli oluncaya kadar her ay işçilik gideri olarak karşılık ayrılmak suretiyle gider kaydedilmelidir. İkramiye tutarı direk işçilik gideri niteliğinde olmayıp genel üretim gideri olarak kaydedilmesi daha doğru olacaktır. Bunun karşılığında 373-Maliyet Gideri Karşılığı Hesabı alacaklandırılmalıdır.

İkramiye tutarının ödendiği ay olan nisan ayına kadar her ay yapılması gereken kayıt şöyle olmalıdır.

730 – G.Ü.G. İkramiyeler              1.000

373 – Maliyet Gideri Karşılığı Hs.           1.000

Ocak ayı işçi ikramiyesi karşılığı

Nisan ayında ikramiye ödendiğinde 7 000 TL’den 950 TL Sosyal sigortalar kurumu işçi payı, 1800 TL gelir vergisi, 330 TL damga vergisi kesilmiş, ayrıca 1200 TL Sosyal Sigortalar Kurumu işveren payı hesaplanmıştır. .(Yükçü,1999:124)

373 – Maliyet Gider Karşılığı                 4 000

180 – Gelecek Aylara ait Gid.                3 000

730 – G.Ü.G                                               1 200

335 – Personele Borçlar                                    2 920

360 – Ödenecek Vergi ve Fonlar

360.00 – Gelir Vergisi                            1 800

360.01 – Damga Vergisi                             330

361 – Ödenecek Sosyal Güvenlik Kesintileri  2 150

361.00 – Ödenecek SSK İşçi Payı

361.01 – Ödenecek SSK İşveren Payı

6.4.  Kıdem Tazminatının Muhasebeleştirilmesi

Kıdem tazminatının mamul maliyetine yansıtılmasında uygulanacak muhasebeleştirme işlemi de yıllık izin, tatil ve ikramiye ödemelerinde olduğu gibidir.

Muhasebe Sistemi Uygulama Tebliğine göre kıdem tazminatlarının karşılık ayrılmak suretiyle gider yazılması böylece kıdem tazminat türünün yıllara dağıtılması benimsenmiştir. İlk defa kıdem tazminatı ayrılmasında kıdem yükü ne tür işçilik ile ilgili ise o hesaplar örneğin 720. Direk İşçilik Gideri Hesabı, 730. Genel Üretim Giderleri Hesabı, 770. Genel Yönetim Gideri Hesabı gibi hesaplar borçlanır 472. Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabı alacaklanır. İzleyen dönemde kıdem tazminatı ödeneceği zaman birinci madde 472. Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabı borçlanır, 372. Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabı alacaklanır. İkinci Madde 372. Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabı borçlu 100. Kasa Hesabı alacaklı olur. Bu arada ödeme yapılmayan kısım var ise Kanunen Kabul Edilmeyen Gider Hesabına aktarılır.

Geçmiş döneme ait ilk kez kıdem tazminatı ayrılacağı zaman toplam tutar beş yıla bölünür ve yıllık yük bulunur. Bu yük 681.Önceki Dönem Gider ve Zarar Hesabına borç 472.Kıdem Tazminatı Karşılığı Hesabına alacak yazılır. (Hacırüstemoğlu,1995:129)

Öncelikle kıdem tazminatı yıllık olarak bütçelenir, bütçelenmiş kıdem tazminatının bir aya düşen payı her ay karşılık hesabı kullanılarak genel üretim giderleri hesabı aracılığı ile mamul maliyetine yansıtılır. Kıdem tazminatı ödemesi yapıldığında da karşılık hesabı borçlandırılarak kapatılır.

Kıdem Tazminatı Tutarı = Hizmet (Kıdem) Süresi x Son Günlük Brüt Ücret Tutarı x 30

Ancak yasalarda kıdem tazminatına bir üst sınır getirilmiştir. Buna göre, devlet memurları kanununa tabi en yüksek devlet memurlarına T.C. Emekli Sandığı Kanunu Hükümlerine göre, bir hizmet yılı için ödenecek en yüksek emeklilik ikramiyesini aşamayacağı esasını getirmiştir. Böylece kıdem tazminatının üst sınırı devlet memuru için öngörülen emeklilik ikramiyesine bağlanmış olmaktadır. ( Akdoğan, 2000: 285)

ÖRNEK

Bir üretim işletmesinde 1998 yılı başında o yıl işçilerin hak kazanacakları kıdem tazminatı tutarının 3.120 milyon TL olacağı tahmin edilmiştir. 1998 yılı sonunda Ali Yorgun adlı işçinin emekli olacağı ve yıl sonu itibari ile 850 000 000 TL kıdem tazminatı alacağı bildirilmiştir. Bu verilere göre 1998 yılı boyunca her ay yapılması gereken kayıt için aylık kıdem tazminatı karşılığının hesaplanması gerekmektedir. ( Yükçü, 1999: 127)

3.120.000.000 TL / 12 ay = 260.000.000 TL

730 – G.Ü.G                       260.000.000 TL

472 – Kıdem Tazminatı Karşılığı             260.000.000 TL

Çalışan işçilerin üretim bölümünde olduğu kabul edildiğinde 730 No’lu hesaba yükleme yapılmıştır. Pazarlama elemanları için 760, araştırma geliştirme elemanları için 750, genel yönetim elemanları için 770 Genel Yönetim Gideri Hesabı kullanılması gerekmektedir.

Aylık olarak gider kaydedilen yukarıdaki tutarın kanunen kabul edilen bir gider olabilmesi için ödemenin yapılmış olması gerekmektedir. Ödeme yapıldığı için yukarıdaki  tutarı nazım hesaplarda kanunen kabul edilmeyen gider olarak işlenmesi gerekmektedir.

900 – Kanunen Kabul Edilmeyen Gider           260.000.000

901 – Kanunen Kabul Edilmeyen Gider Karşılığı    260.000.000

6.5.  Harekete Geçirme Maliyetinin Muhasebeleştirilmesi

Üretime başlamadan önce makine ve işgücünün üretime geçirilmesini planlamak amacıyla üretim yapılmaksızın yapılan işçilik giderleri harekete geçirme maliyeti olarak bilinmektedir.

Bu işçilik maliyetleri doğrudan doğruya o sipariş veya üretimle ilişkisi kurulabilirse Direkt İşçilik Maliyetlerine aksi takdirde G.Ü.G aracılığıyla ilgili dönemdeki üretilen tüm mamul maliyetine yansıtılabilir.

6.6. Sosyal Sigorta İşveren Hissesi Primlerinin

Muhasebeleştirilmesi

Bilindiği gibi Sosyal sigorta primleri hem işçiden hem de işverenden kesilmektedir. İşçiden kesilen bölüm brüt ücretin içerisinde yer aldığından direkt veya endirekt işçilik gideri olarak mamul maliyetine yansımaktadır. Ancak işverenden kesilen bölüm ise brüt ücretin dışında ayrıca hesaplanmaktadır. Bu işveren primleri genel üretim giderleri ile mamul maliyetine yansımaktadır. (Yükçü, 1999: 129)

6.7.  Verimlilik Primlerinin Muhasebeleştirilmesi

Bilindiği gibi işçilik verimini artırabilmek için çeşitli üretimi teşvik edici primlerin ödenmesi mümkündür. İster safha maliyet sistemi, isterse sipariş maliyet sistemi uygulanıyor olsun ödenen primlerle üretilen mamul arasında net bir ilişki kurulabiliyorsa, verimlilik primleri ödemeleri ilgili sipariş veya safha maliyetin yüklenmesi uygundur. (Yükçü, 1999:

7.  DİREKT İŞÇİLİK GİDERLERİNİN

MUHASEBELEŞTİRİLMESİ

1.3.Muhasebenin Amacı Ve Yararları
Muhasebede amaç ,işletme veya kuruluşun faaliyetlerinin anlaşılması esas olan bilgilerin toparlanması ve ilgililere aktarılmasıdır. Muhasebenin bir çok yararı olmakla birlikte en önde gelenleri şunlardır ;
• İşletmenin sahip olduğu kıymetlerin tespitini sağlar.
• İşletmede meydana gelen dönem içi faaliyetlerle,dönem sonunda ulaşılan sonuçların anlaşılmasını kolaylaştırır.
• İşletme ile iş yapan üçüncü şahısların ekonomik ve sosyal durumlarının bilinmesini sağlar.
• Üçüncü şahıslarla işletme arasında meydana gelen hukuki anlaşmazlıklarda delil teşkil eder.
• İşletmede çalışan personel ve görevlilerin suistimaline karşı işletme varlığını korur.
• İşletme sahibinin vergi karşısındaki durumunu hesap üzerinden kontrol edilip incelenmesini sağlar.
1.4.Muhasebe Bilgileri İle İlgilenen Taraflar
• Yöneticiler : İşletme faaliyetlerini sevk ve idare eden kişilerdir.Muhasebe servisinden her an faaliyetlerle ilgili bilgi isteyebilir.
• İşletme Sahibi Veya Ortaklar:Teknolojik ve Ekonomik gelişmeler , işletme faaliyetlerinde kişilerin tek başına yeterli olmadığını ortaya koymuştur. Dolayısıyla birkaç kişi emek ve sermayelerini birleştirerek ortak olup şirketleşme yoluna gitmişlerdir. Şirket ortakları Faaliyetleri sonucunda Kar elde etmeyi ve büyümeyi düşünürler. Yönetimin başarısını öğrenmek ve faaliyetlerin karlılığını bilmek için onlarda muhasebe departmanından rapor isteyebilirler.
• İşletmede Çalışanlar :İşletmede çalışan personel ve memurlar da o işletmedeki durumu yakından izlerler. Çalışanlar işlerinin sürekliliğini öğrenip geleceğe güvenle bakmak isterler. Onlarda muhasebe bilgilerine başvurabilirler.
• İşletmeye Borç Verenler : Kısa ve Uzun vadede borç verecek olanlar ; İşletmenin borç ödeme gücünü ve karlılık durumunu bilmek isterler ve muhasebe raporlarına başvururlar.
• Devlet:İşletmelerin faaliyetleri üzerinden elde ettikleri karlar, devleti yakından ilgilendirir. Ödenecek vergilerin doğru hesaplanması devlet için önemlidir. Devlet, kontrol elemanları ve diğer denetleme mekanizmaları ile , işletmelerin gelir ve gider durumlarını incelerken muhasebe raporlarından faydalanırlar.
1.5.Muhasebede İş Akışı
Maliyetlemenin tam olarak anlaşılabilmesi için bilançonun,gelir-gider tablolarının anlaşılabilmesi önemlidir bu açıdan modern muhasebecilik anlamında karar almada ve yönetime yol göstermesi bakımından önem arz etmektedir.
Muhasebe bölümünün, bir muhasebe döneminde yapması gere¬ken işlemlerini şu şekilde sıralayabiliriz:
• Muhasebe işlemleri ile ilgili muhasebe belgeleri toplanır, sıra¬ya konur ve dosyalanır.
• Muhasebe belgeleri muhasebe fişlerine kaydedilir ve onlara bağlanır.
• Yevmiye defteri yazılır.
• Defteri kebir ve diğer yardımcı defterler işlenir.
• Genellikle ay sonlarında mizan düzenlenir. Böylece hesapla¬tın aylık kontrolü gerçekleştirilmiş olur.Yardımcı defterlerdeki yardımcı hesapların tutar ve bakiyeleri ile defteri kebirdeki ana hesap tutar ve bakiyeleri arasında mutabakat sağlanır.
• Aralık ayı sonunda düzenlenen mizanın adı Genel geçici mi¬zan olmaktadır.
• 31 Aralık tarihinde mevcutların, alacakların ve borçların dö¬nem sonu sayım ve değerlemesi olan envanter işlemi yapılır. Böylece hesapların mevcut fiili tutarları tespit edilir.
• Defter kayıtları ile fiili neticeler arasındaki farkların sebepleri araştırılarak düzeltme kayıtları yapılır.
• Düzeltme kayıtları yapıldıktan sonra yine 31 Aralık tarihli Ge¬nel Kesin Mizan düzenlenir.
• Gelir ve gider hesaplarının ana sonuç hesabı olan Kâr ve Za¬rar Hesabına devrini ifade eden Devir Kayıtları ile bilanço he¬saplarının kapanışını ifade eden Kapanış Kayıtları yapılır.
• Kâr ve Zarar Cetveli veya Gelir Tablosu ile Bilanço düzenlenir.
• Envanter defterine envanter neticeleri ve Bilanço kaydedilir.
Şüphesiz, yukarda belirtilen işler muhasebe bölümünün yapması gereken en az işlemleri ifade etmektedir. Muhasebe bölümü bu işle¬rin dışında işletmenin bünyesine uygun olarak kurulmuş muhasebe sisteminin gerektirdiği bütün yardımcı kayıt ve defterleri tutar, gerekli bilgi akışını sağlayacak çeşitli mali raporları düzenler. Hatta, birçok işletmede finansman ve bütçeleme çalışmaları da bu bölüm tarafın¬dan yürütülür.
1.6.Temel Muhasebe Eşitliği
Günümüzde uygulanan çift taraflı kayıt sistemi olarak tanımlanan muhasebe kayıt sistemi Temel Muhasebe Eşitliği ile izah edilir. Te¬mel muhasebe eşitliği muhasebe kayıt sisteminin esasını ve mantığı¬nı oluşturur.
Temel muhasebe eşitliği mali tablolardan “Bilanço”nun yazı ile ifadesi olmaktadır. Daha önce açıklandığı gibi bilançonun aktif ve pasif taraftarlarını oluşturan fon kullanım yerleri ve fon kaynaklarının birbirine eşit olması muhasebe temel eşitliğini meydana getirmiştir. Bilançonun; fon kullanım yerlerini ifade eden aktifinde Mevcutlar ve Alacaklar, fon kaynaklarını gösteren pasifinde Borçlar ve Öz kaynak¬lar yer almaktadır. Mevcutlar işletmenin sahip olduğu fiziki yapıya sa¬hip değerlerini; alacaklar bir hak şeklinde ortaya çıkan işletmenin üçüncü şahıslardan talep ettiği alacaklarını; borçlar işletmenin üçün¬cü şahıslara olan yükümlülüklerini; öz kaynaklar işletmenin esas ser¬mayesi ile dağıtılmamış kârlarının ve dönem kârının toplamını, dö¬nem zararı varsa bunun düşülmesini ifade eder.
O halde, temel muhasebe eşitliğini;
AKTİF = PASİF eşitliğinden giderek,
MEVCUTLAR+ALACAKLAR=BORÇLAR+ÖZKAYNAKLAR
şeklinde yazabiliriz. Özkaynakların sermaye + kâr veya – zarar’a eşit olması ve kâr ve zararın toplam gelirlerle toplam giderler farkından oluşması sebebiyle temel muhasebe eşitliğini daha açık olarak:
MEVCUTLAR + ALACAKLAR = BORÇLAR + SERMAYE + GELİRLER – GİDERLER
şeklinde ifade edebiliriz.
Temel muhasebe eşitliğinde yer alan mevcutlar, alacaklar, borç¬lar, sermaye, gelirler ve giderler gerçekte işletme faaliyetlerinin kaba¬ca gruplandırılmasıdır.
Ülkemizde 01.01.1994 tarihinden itibaren Tek düzen hesap planı kabul edilmiştir. Bu plana göre işletmeler, muhasebe sistemlerini tekdüzen hesap planı doğrultusunda kurmak zorundadırlar.Kabul edilen bu hesap planına göre ; bütün ticari işlem değerlerinin kaydedildiği bir hesap adı ve bu hesaba ait birde kodu vardır.
1.7.Mali Tabloların Açıklanması
Bir işletmenin dönem içinde faaliyetleri sonucunda varlık,borç ve sermeye üzerinde değişme yaratan mali nitelikteki bilgiler kaydedilir, sınıflandırılır ve özetlenir. Daha sonra bu bilgiler anlaşılabilir ve kullanılabilir olarak değişik tablolar şeklinde özetlenir. Bu tablolara MALİ TABLOLAR veya MALİ RAPORLAR denir.
1.7.1.Bilanço Ve Gelir Tablosunun Açıklanması
Bilanço :Bir işletmenin belirli bir süre sonunda sahip oldukları varlıklar ile bu varlıkların kaynaklarını gösteren mali tablodur.
Buna ilâveten çalışma döneminin sonunda hazırlanan,
Gelir Tablosu:İşletmenin bir faaliyet dönemi içindeki gelirlerinin ve giderlerinin icmali ile sonucunu kâr veya zarar olarak belirler.
İki finansal tablo arasındaki en belirgin fark zaman bakımındandır. Bilanço bir anlık mali durumu saptar. Gelir Tablosu ise bir zaman dönemindeki faaliyetin ve sonucunun mali ifadesidir.
Bilançonun Açıklanması
İlk olarak bilançonun bir başlığı olmalıdır. Başlıkta,işletmenin tam ve yasal adı,tablonun düzenlendiği günün tarihi ve değerlerin para birimi (TL)bulunmalıdır.
Bilançoya giren hesaplar iki tarafa ayrılmıştır. Sol tarafta “Aktif hesaplar” yani işletmenin varlıkları bulunur. Varlıklar likidite durumuna (yani paraya dönüşüm çabukluğuna) göre sıralanır, şöyle ki:

I- Dönen Varlıklar :Bilançonun düzenlendiği tarihten itibaren normal koşullarda, bir faaliyet döneminde (genellikle bir yıl içinde) nakde çevrilebilir veya tüketilebilir varlıkları kapsar.
A- Hazır Değerler : Kasa, bankadaki hesaplar.
B- Menkul Değerler :Hisse senetleri, tahvil, senet ve bonolar.
C- Kısa Vadeli Ticari Alacaklar :Senetli ve senetsiz alacaklar, depozitolar, teminatlar, şüpheli alacaklar.
D- Stoklar : İlk madde,malzeme,yarı mamuller.

II- Duran Varlıklar:
A-Uzun Vadeli Ticari Alacaklar: Vadesi 1 yıldan fazla olan alacaklardır. Diğer bir ifade ile, gele¬cek hesap dönemi içinde tahsil edilmeyecek olan alacaklar uzun va¬deli alacaklar olarak kabul edilmektedir.
B- Finansal Duran Varlıklar : Bağlı menkul değerler,iştirakler.
C- Maddi Duran Varlıklar :Arazi ve arsalar yerüstü ve yeraltı düzenleri binalar makineler ve tesisat taşıtlar demirbaşlar.
Birikmiş amortismanlar, Maddi Duran Varlıklar hesaplarının altında bir indirim kalemi olarak yer alır.
D- Yapılmakta Olan Yatırımlar:Yapımı süren varlıklar için yapılmış madde, malzeme, işçilik ve genel giderler.
E- Maddi olmayan Duran Varlıklar :Kuruluş giderleri, haklar, araştırma ve geliştirme giderleri.
Bilançonun sağ tarafında ise “Pasif hesaplar, yani işletmenin yararlandığı mali kaynaklar yer alır.

Kaynaklar geri ödeme önem ve olasılığına göre sıralanır.
I- Kısa Vadeli Borçlar : Kısa vadeli krediler bir yıl veya daha az vadeli kredileri içine almaktadır. Bu krediler ticari bankalardan temin edilebilir.
Kısa vadeli krediler, daha çok işletme sermayesinin finansmanı için kullanılmaktadır. Ancak bu kredilerin faiz yükünün uzun vadeli kredilere oranla ağır olması sebebiyle sabit sermaye yatırımlarının finansmanında devamlı ve normal bir kaynak olarak kabul edilmesi mümkün değildir.
Genel olarak işletme sermayesinin finansmanı için başvurulan kısa vadeli kredi oranının işletme sermayesinin % 50’sini aşmaması, geri kalan kısmın öz kaynak veya uzun vadeli kredilerle karşılanması tavsiye edilmektedir.
A- Finansal Borçlar: Bankalara kısa vadeli borçlar, uzun vadeli finansal borçların anapara taksitleri ve faizleri, tahvillerin anapara taksit ve faizleri, çıkarılmış bonolar ve senetler.
B- Ticari Borçlar : Ticari ilişkiler nedeniyle senetli ve senetsiz borçlar, alınan teminatlar
C- Diğer Kısa Vadeli Borçlar:Ortaklara, iştiraklere borçlar, ödenecek giderler, vergi, resim, harç ve sigorta primleri.
D- Alınan Sipariş Avansları

II- Uzun Vadeli Borçlar: Orta vadeli krediler, vadeleri 1-5 yıl arasında değişen kredileri içine alır. Uzun vadeli krediler ise 5 yıldan daha fazla kredileri kapsamaktadır. Uzun vadeli krediler için tanınan en fazla süre 25 yıl olmaktadır.
Orta ve uzun vadeli krediler kalkınma bankalarından temin edilmektedir. Sabit kıymetlerin finansmanının orta ve uzun vadeli kredilerle sağlanması gerekir. Ancak sabit kıymetlerin tamamının orta ve uzun vadeli kredilerle sağlanması tavsiye edilmez. Kuruluşların piyasanın durgunluk devirlerinde güç durumda kalmamaları için borç ödeme kabiliyetlerini belli bir emniyet marjı ile kullanmaları isabetli olur.

A- Finansal Borçlar
B- Ticari Borçlar
1. Vadesine bir yıldan daha uzun süre kalmış bulunan yabancı kaynaklar.
2. Banka kredileri, çıkarılmış tahviller.
3. Bir yıldan uzun vadeli ticari borçlar.
C- Diğer Uzun Vadeli Borçlar:Bir yıldan uzun vadeli diğer borçlar.
D-Alınan Sipariş Avansları:Bir yıldan sonra yapacağı mal ve hizmet teslimlerine ait peşin tahsil edilmiş tutarlar.
E- Borç ve Gider Karşılıkları:Kıdem tazminatı karşılıkları

III- Öz Sermaye: İşletmenin net aktif planının ortaklık tarafından karşılanan kısmı
A- Sermaye: İşletme sermayesinin ekonomik açıdan tanımı, bir defalık üretim devresine katılarak her periyot sonunda piyasaya sürülen, biçim değiştiren, mal-nakil akımını oluşturan sermaye olarak verilebilir. Bu açıdan bir başka tanım, işletmenin faaliyetinde gelir hızına göre sürekli hareket halinde olan sermaye biçimindedir.
B- Sermaye Taahhütleri:Ödenmemiş sermaye tutarı olup indirim kalemidir.
C- Emisyon Primi: Yeni çıkarılan hisse senetlerinin primli satışından tutarlar.
D- Yeniden Değerleme Değer Artışı:ilgili mevzuat uyarınca, duran varlıklardaki ve iştiraklerdeki değer artışı
E- Yedekler: kanun, tüzük ve yetkili organların kararı gereğince işletmede alıkonmuş öz kaynaklar yasal yedekler, olağan üstü ve statü yedekleri
F- Net Dönem Karı: vergiden sonraki ticari kar.

Nazım Hesaplar :İşletmenin faaliyet sonucunu etkilemeyen (kefaletten borç veya alacak, teminattan rehin ve ipotek gibi) hesaplar olarak bilançonun altında gösterilir.
Dipnotlar : Stoklarda uygulanan değerleme, envanter ve amortisman ayırma yöntemleri, önemli hukuki ihtilâflar, aktif değerlerin toplam sigortası, şüpheli alacak tutarları, yeniden değerlemenin tarihleri ve önemli muhasebe politika¬ları, v.b.
Bilançonun iki tarafı karşılaştırıldığında, eğer varlık¬lar fazlalık gösteriyorsa işletme kar sağlamış demektir; fark, Pasif tarafa dönem karı olarak yazılır. Eğer varlıklar daha az ise işletme zarar etmiş demektir ve fark dönem zararı olarak Aktif tarafa kaydedilir.
Böylece Aktif hesaplar, Pasif hesaplara eşitlenip bilanço dengelenmiş olacaktır.
Görüldüğü üzere tek düzen hesap planındaki ;
100 ile 299 arasındaki hesaplar Bilançonun aktifinde ,
300 ile 599 arasındaki hesaplar Bilançonun pasifinde yer alır.
600 ve sonrası hesaplar kar ve zararı belli edecek hesaplar olduğu için , bilançoda gözükmezler.
Bilançonun Aktifinde yer alan bilgiler;
A-Mevcutlar : İşletmenin elinde bulundurduğu faaliyeti için gerekli olan kıymetler ve varlıklardır.Borç Bakiyesi verir. Örneğin ; Kasa, Mal, Demirbaş vb.
B-Alacaklar :İşletmenin Faaliyeti sırasında ilişkide bulunduğu , işletme dışı kişi ve kuruluşlardan olan alacaklarıdır.Borç bakiyesi verir. Senetli veya Senetsiz alacak olabilir.
C-Zarar : İşletmenin,dönem sonunda geliri ile gideri arasındaki olumsuz farktır.
Bilançonun Pasif tarafındaki bilgiler;
A-Sermaye :İşletme sahibi veya ortaklarının , işletmeye koyduğu para veya ayni varlıklardır.
B-Borçlar : İşletmenin faaliyetlerinden dolayı ilişkide bulunduğu şahıs veya kuruluşlara olan borçlarıdır.
C-Kar : İşletmenin , dönem sonunda Geliri ile Gideri arasındaki olumlu farktır.
Sermaye=İşletmeye tahsis edilen veya işletmenin ana sözleşmelerinde yer alan ve ticaret siciline tescil edilmiş bulunan tutarı bu hesapta yer alır.
791-İşçi Ücret ve Giderleri:İşletme faaliyetlerini yürütmek ,üretim ve hizmetleri gerçekleştirmek amacıyla çalıştırılan işçiler için tahakkuk ettirilen aylık ücretler ,fazla mesai, primler,sigorta işveren primi vb. gibi işçilere ait her türlü tutarlar bu hesabın borcuna yazılır.
793-Dışarıdan sağlanan fayda ve hizmetler:İşletmenin üretim pazarlama ve diğer hizmetleri gerçekleştirmek amacıyla,dışarıdan sağlanan fayda ve hizmetleri kapsar.(Elektrik,Su,Telefon,Gaz,Bakım ve onarım,nakliye vb. gibi)
794-Çeşitli Giderler:Sigorta giderleri,kira giderleri,yolluk giderleri,dava,icra , noter, iştirak payı giderleri,çeşitli giderler bu hesabın borcuna atılır.
796-Amortisman ve Tükenme payları:Maddi ve maddi olmayan duran varlıklar ile özel tükenmeye tabi varlıklar için ayrılan amortisman giderleri ile tükenme payları bu hesabın borcuna atılır.
797-Finansman giderleri:İşletmenin gerek yatırım gerekse işletme sermayesi ihtiyacını karşılamak üzere yaptığı kısa veya uzun vadeli borçlanmaların faiz,komisyon ve kur farklarını kapsar.
Gelir tablosunda ; yapmış olduğumuz bir dönemlik yurt içi ve yurt dışı satışlar toplanır. Bu satışların bize olan maliyeti tespit edilir. Yapmış olduğumuz giderler de tespit edilir. Eğer fark pozitif ise kar, negatif ise zarar ortaya çıkartılır.
1.7.2. Kar Ve Dağıtım Tablosu
Kâr Dağıtım Tablosu işletmenin dönem kârının dağıtım biçimini gösteren tablodur. Bu tablo, özellikle sermaye şirketlerinde dönem kârından ödenecek vergilerin, ayrılacak yedeklerin ve ortaklara dağı¬tılacak kâr paylarının açıkça görülmesi için düzenlenir. Ayrıca bu tab¬lo yardımıyla şirketlerin hisse başına düşen kârları ve hisse başına düşen temettü tutarları hesaplanmış olur.
1.7.3. Nakit Akım Tablosu
Nakit Akım Tablosu, bir işletmede belli bir dönemde nakit hare¬ketlerini açıklayan bir tablodur. Bu tablo, belli bir dönemde hangi kaynaklardan ne kadar nakit sağlandığını ve nerelere ne kadar nakit harcandığını gösterir. Nakit akım tabloları işletmenin nakit yönetimini ve politikasını ifade eder.
Nakit akım tablolarında sadece nakit giriş ve çıkışlar yer alır. Do¬layısıyla Fon Akım Tablosundan daha dar kapsamlı bir tablodur. Na¬kit giriş ve çıkışına sebep olmayan gider ve gelirler veya iktisadi olaylar bu tabloda yer almazlar.
Faaliyetlerini yüksek miktarda dış kaynaklarla finanse eden bir işletme için, mevcut borçlarının ne kadarını operasyonlarından yarattığı nakitle, ne kadarını da yeni borçlar alarak kapattığını görebilmek için bilanço veya gelir tablosu yeterli midir? Bilanço borçlanmanın azalması veya artmasıyla borçların değişim yönü hakkında muhakkak bir fikir verecektir ama bu borcun operasyonlardan yaratılan nakitle mi, şirketin sermaye artırımı yoluyla sağlanan nakit girişiyle mi veya büyük miktarda bir sabit kıymet satışı ile elde edilen nakitle mi ödendiğini, ancak doğru hazırlanmış bir nakit akım tablosu sunacaktır. Katma değer sağlamayan hiçbir işletme hayatını devam ettiremez. Katma değer sağlayabilmenin baş unsurlarından birisi de yeterli mali yapıya sahip olmaktır. Bu bağlamda mali veriler ve bunların doğru bir biçimde yorumlanması da büyük öneme haizdir. Dolayısı ile burada şirket yöneticilerine, ilgili verilerin şirket ihtiyaçları doğrultusunda irdelenmesi ve etkin çıkarımların yapılması konusunda önemli görevler düşmektedir.
1.8. İşletmenin Finansal Durumunu Gösteren Rasyolar
Cari Oran ( İşletme Sermayesi Oranı )
Cari oran, döner değerlerin ( cari aktifler ) kısa süreli borçlara ( cari borçlar ) bölünmesi yoluyla hesaplanır.

Cari Oran= Cari Aktifler
Cari Borçlar

Cari oranın amacı, işletmenin kısa süreli borçlarını ödeme yeterliliğini ölçmek ve net işletme sermayesinin yeterli olup olmadığını göstermektedir.
Çok genel bir kural olarak, cari oranın 2:1 olması yeterli olarak kabul edilir. Fakat bazı durumlarda bunun çok üstünde bir oran, yetersiz olarak yorumlandığı halde, bazı durumlarda bu oranın altında bir rakam da yeterli görülebilir.
Likidite Oranı ( Hazır Değerler )
Cari oranı tanımlayan diğer bir orandır. Bu oranın hesaplanabilmesi için, cari aktiflerin iki grup altında toplanması gerekir.
a. Nakit veya kolaylıkla nakde çevrilebilen değerler ( örneğin alacaklar ve serbest menkul değerler )
b. Likiditesi nispeten düşük değerler ( örneğin stoklar, peşin ödenmiş giderler )
Cari aktiflerin içinde yer alan nakit ve kolaylıkla nakde çevrilebilen değerlere hazır değerler denilmektedir. Likidite oranı veya hazır değerler oranı, hazır değerlerin kısa süreli borçlara ( cari borçlara ) oranıdır.
Likidite Oranı = Nakit + Alacaklar + Serbest Menkul Değerler
Kısa Süreli Borçlar
Genellikle bu oranın 1:1 olması yeterli kabul edilmektedir. Gerçekten bu oranın 1:1 olması, işletmenin kısa süreli borçlarının tamamının nakit ve hızla nakde çevrilebilir değerlerle karşılanabileceğini gösterir. Ancak bu oranın çok genel bir kural olduğunu dikkate almak gerekir. Bir işletmenin likidite oranı 1:1 olduğu durumlarda, eğer işletme alacaklarını tahsilde güçlükle karşılaşıyorsa ve hesaplamalara tahsilat güçlüğüyle karşılaştığı alacakları da katıyorsa, elde edilen oranın yeterli sayılması sakıncalıdır. Diğer bir yandan, bir işletmenin likidite oranı 1:1 oranından daha düşük olduğu halde, bu işletme stoklarını hızla nakde çevirip, bunları kısa süreli borçların ödenmesinde kullanabiliyorsa, likidite oranı düşük olmasına rağmen, işletmenin borç ödeme yeterliliği iyi sayılmalıdır.
Net İşletme Sermayesinin Devir Hızı

Net İşletme Sermayesinin Devir Hızı = Net Satışlar
Net İşletme Sermayesi

Net satışlar ve net işletme sermayesi arasındaki ilişki, işletmenin satışlarına oranla, az veya çok, ne miktarda net işletme sermayesiyle çalıştığını gösterir. Bu oran veya devir hızıyla aynı şirketin daha önceki yıllarına ait verileri ve aynı sanayi dalının verileri karşılaştırılmalıdır.
Alacak ve stoklara yatırılması gereken net işletme sermayesinin az olması, net işletme sermayesi devir hızının yükselmesine yol açar. Diğer yandan, yüksek bir net işletme sermayesi, net işletme sermayesinin yetersizliğini, stokların ve alacakların devir hızlarının yavaş olduğunu yansıtabilir.

Stok Devir Hızı
Sınai işletmelerde hammadde, yarı mamul ve mamul stokları olmak üzere üç türlü stok vardır. Bu üç ayrı stok için ayrı devir hızları hesaplanabilir.
Hammadde Stoku Devir Hızı = Hesap Döneminde İmalata Verilen Hammadde Maliyeti
Ortalama Hammadde Stoku
Yarı Mamul Stoku Devir Hızı = İmal Edilen Mallar Maliyeti
Ortalama Yarı Mamul Stoku
Mamul Stok Devri = Satılan Mamul Mal Maliyeti
Ortalama Mamul Stoku
Stok devir hızının fazla olması, daha az sermayenin stoklara yatırılmış olduğunu, o işletmenin daha fazla rekabet olanaklarına sahip olabileceğini belirler. Stok devir hızının fazla oluşu bir işletmeye rekabet olanakları yarattığından, böyle bir işletme daha düşük bir fiyatla mal satarak satış hacmini genişletebilir ve kar marjı düşük olsa bile daha yüksek bir kar sağlayabilir.
Alacakların Devir Hızı
Bir işletmede alacakların devir hızı, genellikle ilgili işletmenin satış hacmine, kredili satış uygulamasına ve tahsilat politikasının etkenliğine bağlıdır. Alacakların devir hızının düşük oluşu, bir yandan hızlı bir stok devir hızından sağlanacak fayda ve karlılığın azalmasına, diğer yandan işletme sermayesi ihtiyacının artışına yol açar. Bir bakıma alacakların devir hızı, stokların devir hızından daha önemlidir. Bol ve ucuz kredi politikasıyla stokların eritilmesi mümkündür. Ancak yeniden kazanılan alacakların tahsili ve zamanında yeni ihtiyaçların finansmanından kullanılmasının da mümkün olması gerekir.
Alacakların Ortalama Tahsil Süresi ( Tahsilat Oranı )
Alacakların ortalama tahsil süresi, işletmenin temel faaliyetinden doğan senetli veya senetsiz alacaklarının, ortalama günlük kredili satışlara bölünmesi suretiyle bulunur.

Alacakların ortalama tahsil süresi = Alacaklar x 360
Kredili satışlar
Bu oranın hesaplanabilmesi için, satışların peşin ve kredili olarak sınıflandırılabilmesi mümkün olmalıdır. Çünkü oranın hesaplanışında yalnız kredili satışların göz önüne alınması gerekmektedir.
Stokların Net İşletme Sermayesine Oranı
Stoklar, işletme sermayesini oluşturan bilanço kalemleri içinde likiditesi, nakde çevrilebilme yeteneği nispeten düşük olan bir kalemdir. Bu oran, girişim veya girişimcilerin stoklara ne genişlikte yatırım yaptıklarını ortaya koyar.
Bu oranı; Stoklar biçiminde ifade edebiliriz.
Net İşletme Sermayesi
Stoklara yatırılan nakit fonlar arttıkça oran büyür. Bu durum ise işletme sermayesine duyulacak ihtiyacın artacağını ifade eder.

BÖLÜM 2
2.Maliyet Muhasebesi

Maliyet kavramı en geniş anlamı ile, bir amaca ulaşmak, bir nesneye sahip olabilmek için katlanılan fedakarlıkların tümüdür. Maliyet kavramının muhasebe konusu içerisine girebilmesi için, katlanılan fedakarlıkların para değeri ile ölçülebilir olması gerekmektedir. Ticari işletmeler için; satın alınan mal bedeli ile bu malın elde edilmesi için yapılmış tüm giderler toplamı (Taşıma, sigorta, komisyon, depolama v.b. gibi) o malın maliyetini oluştururken, üretim işletmeleri için ise; üretilen malın tamamen mamul hale gelmesi için katlanılan üretimle ilgili tüm fedakarlıklar üretilen malın maliyetini oluşturur. Maliyet giderinin en belirgin özelliği üretim için mal ve hizmet tüketimidir. Sözü edilen tüketim biçiminde mal ve hizmetler tümü ile tüketilip yok edilmemekte, aksine şekil değiştirip yepyeni bir mamule dönüşmektedir. Maliyet giderleri, üretilen malların satışı esnasında işletmeye tekrar gelir olarak geri dönmektedir.
Maliyet muhasebesi sistemleri yoğun işgücüne dayanan faaliyetler ile büyük ölçüde otomasyona dayanan maliyet merkezlerine uygulanması ve birbirlerine uyumlu hale getirilmesi için geliştirilmelidir.
Maliyet muhasebesi ise üretim faktörlerinin mal ve hizmetler şekline dönüşmesi için yapılan bütün faaliyetleri takip ve bu faaliyetler için katlanılan fedakarlıkların para ile ölçülen değerlerini elde edilen ürünler üzerinde maliyet birikimleri halinde tespit ve hesap etme tekniğidir.
Maliyet çeşitleri , Maliyet hesabında hedef alınan unsurların faaliyetlerinde yada oluşumlarında, bir çok farklı özelliklere sahip maliyetlerdir. Bir işletmede tüm faaliyetler, farklı fonksiyonlara sahip organizasyon birimlerinde yürütülür. Bu birimler fonksiyonel amaçları doğrultusunda maliyet girdilerini tüketen birimlerdir. Bu nedenle her bir organizasyon merkezi aynı zamanda bir maliyet yeri olarak adlandırılır. Maliyet yerlerinin ayrımlanmasında; farklı yöneticiye bağlı olma, fiziksel ayırım, fonksiyonel farklılık gibi ölçütlerden yararlanılır.
Maliyet muhasebesi sisteminde veri akış sürecinin son aşamasını maliyet taşıyıcıları oluşturur. Maliyeti hesaplanacak nihai unsurlar üretim çıktıları, (mamuller, yarı mamuller, satılan mamuller) maliyet taşıyıcıları olarak adlandırılırlar.
Gider kavramı maliyet kavramından sonra ortaya çıkmaktadır. Yani satın alınan her mal yada hizmetin işletmeye giriş değeri maliyet olarak kabul edilmekte, bu mal yada hizmetlerin doğrudan satılması veya bunların kullanımıyla da gider kavramı ortaya çıkmaktadır
2.1 Başlıca Maliyet Kavramları
2.1.1. Sabit Ve Değişken Maliyetler
Bir mamulün üretimi için üretim faktörleri olarak da nitelenen çeşitli gir¬dilerin kullanımı gerekir. Bunlar, bir veya daha fazla sayıda hammadde, çeşit¬li makine ve teçhizatlar, fabrika-depo ve benzeri amaçlı binalar, çeşitli alt ya¬pı tesisleri, iş gören, müteşebbis vb. dır. Bunların her biri için çeşitli ödemeler yapılır, ödemelerin bir kısım üretim miktarı ne olursa olsun sabit kalmakta, diğer bir kısım ise üretim miktarı ile birlikte azalıp çoğalmaktadır. Çoğunluk¬la, arazi, bina, makine-teçhizat ve maliyetler sabit; işçilik, su, enerji, yakıt, hammadde vb. maliyetler değişir maliyetler olarak kabul edilirler.
Maliyetlerin üretimle veya genel olarak işletmenin faaliyet hacmi ile ilişkisi
bakımından,değişik türleri vardır.
2.1.1.1.Sabit Maliyetler
Belirli bir zaman dönemi içinde, faaliyet hacminin azalıp çoğalmasına karşın, toplam olarak aynı kalan maliyetlere sabit maliyetler denir. Sabit maliyetlerde üretim ne olursa olsun bir değişme olmaz.Kira Giderleri,Sigorta Giderleri,Amortismanlar,Yönetim Ücretleri,Genel Yönetim Giderleri (Kırtasiye, telefon),İdari kısım elektrik giderleri,İdari kısım yakıt giderleri,tamir,bakım (Binaların)…vs

Şekil 1-Sabit Maliyetin Üretime Göre Değişimi

2.1.1.2.Değişken Maliyetler

• Direkt Hammadde ve Malzemeler
• Direkt İşçilikler
• Değişken Genel Üretim Giderleri:Endirekt Hammadde Malzeme,Endirekt İşçilikler,Elektrik,Yakıt,Sigorta (Malların),Tamir Bakım (Makinelerin)
Üretim arttıkça, ona paralel olarak artan maliyetlere değişken maliyetler denir.
Hammadde maliyeti bu maliyet türüne örnektir.

Şekil 2-Değişken Maliyetin Üretime Göre Değişimi

2.1.1.3. Sabit Ve Değişken Maliyetler
İşletmelerde kullanılan üretim güçlerinden bazıları belli bölgelerde sabit, belli bölgelerde artan maliyetler oluştururlar. Örneğin; işletmede elektrik enerjisinin maliyeti; aydınlatma için sabit ve minimum, üretimle orantılı artan kuvvet için değişken maliyetler oluşur
Şekil 3-Sabit Ve Değişken Maliyetlerin Üretime Göre Değişimi

2.1.1.4. Yarı Değişken Maliyetler
Yarı değişken maliyetler hem sabit, hem değişken maliyet özelliklerine sahiptir.Bu maliyetler, olağan değişken tanımına uymazlar çünkü faaliyet hacminin sıfır olduğu noktada bu maliyetler sıfır değildir. Yarı değişken maliyetler sabit sabit maliyet tanımına da uymazlar; çünkü faaliyet hacmindeki değişmeler karşısında değişirler. Örneğin:Atölyenin belirli bir minimum maliyeti vardır, işletmenin faaliyeti arttıkça atölyenin maliyeti de artar
2.1.1.5.Kademeli Maliyetler
Üretim belli bir düzeye ulaştığında yükselmeler gösteren maliyetlerdir. Kalite kontrol personeli kademeli maliyete örnek gösterilebilir

Şekil 4-Kademeli Maliyetin Üretime Göre Değişimi

2.1.2. Genel Ve İdari Maliyetler
Sabit ve değişir maliyetlerin dışında bir üçüncü grup olarak ortaya çıkan genel ve idari maliyetler, fabrikada, idari bürolarda ve satış bölüm ve örgütün¬de ortaya çıkan ve üretimle doğrudan ilişkili olmayan maliyetlerdir. Bu mali¬yet kalemlerini grupları içinde şu şekilde sıralanabilir.
a) Fabrika’da: Bakım-onarım giderleri, Teçhizat ve bina amortismanları, sigortalar, arazi ve bina vergileri, dolaylı emeğe ödenen ücretler, yardımcı te¬sisler, fabrika-içi naklediciler ve çeşitli yardımcı aletler ve gereçler vb.
b) İdari Bürolarda: Üst yöneticiler ve büro bina ve teçhizatlarının amor¬tismanları, harçlar ve resimler, kurumlar vergisi, büro bina ve malzemelerinin sigortası, kiralar ve PTT giderleri vb.
c) Satış Bölüm ve örgütünde: Satış yönetici ve personelinin maaş ve ücretleri, satış büro ve teçhizatlarının kiraları, sigortaları, amortisman paylan ve bakım-onarım giderleri, nakliye ve seyahat giderleri, reklam ve benzeri satış artı¬rıcı çabalar için yapılan harcamalar, PTT giderleri, teşhir, sergi, fuar masrafları.
Üretim maliyetlerini, genel ve idari maliyetleri bir kenara bırakarak yalnız¬ca, sabit ve değişir maliyetler şeklinde ikili bir ayırıma tabi tutmamız halinde işletme yöneticileri açısından oldukça kullanışlı bir analiz yöntemine sahip olabiliriz. Bu, başabaş noktası (Kâra Geçiş Noktası) analizidir.
Başabaş Fiyat: Bir malın üretiminden satış aşamasına kadar yapılan tüm harcamalar, üretim miktarına bölündüğünde, ortaya çıkan değer başabaş fiyatı oluşturmaktadır. Söz konusu fiyatın altında yapılacak her satış firmaya zarar, bu fiyatın üstünde yapılacak her satış ise firmaya kâr sağlayacaktır.
Üretim maliyeti, gerçekleşen üretim miktarına göre değişebilmektedir. Örneğin, 5000 çift ayakkabının maliyeti, 500 çift ayakkabının üretim maliyetinden daha fazladır. Fakat çift başına maliyet, üretim arttıkça düşmektedir. Bir başka deyişle, üretim miktarı arttıkça, birim maliyet düşmektedir.
Ana maliyeti oluşturan işgücü ve malzeme maliyetleri dolaysız maliyetler¬dir. Fabrika masrafları, satış maliyetleri ve idari masraflar ise belirli bir ürüne ait olduğu öne sürülemeyecek dolaylı maliyetlerdir.
2.1.3. Marjinal Maliyetler
İlave bir birim üretim artışında yapılması gereken ilave harcamaları ifade eder.Bu maliyet kavramı, çoğunlukla karar alma sürecinde alternatifler arası seçim yapma amacıyla yaygın olarak kullanılır.
Karar almada birim maliyetlerin kullanılması yanıltıcı sonuçlar verebilir, örneğin:100 birim üretim yapılması işletmeye 1 $ mal olmakta¬dır. O halde, üretim kapasitesi 150 birime çıkarıldığında maliyetler 1.5 $ olacaktır, şeklinde bir ifade yanıltıcıdır. Buna dayanarak alınacak kararlar ha¬talı olacaktır. Zira, üretim miktarındaki bir artış, maliyet kalemlerini oluştu¬ran tüm sabit, yarı sabit ve değişken maliyetleri aynı oranda artırmayacaktır. Bir üretim artışında, eğer yeterli kapasite mevcutsa yalnızca, işçilik, hammad¬de, enerji ve bazı genel giderler artacaktır. Yeni makine-teçhizat ve ilave bina giderleri ortaya çıkmayacaktır. Bu nedenle, marjinal maliyetler, ortalama ma¬liyetlerin altında kalacaktır.
Diğer taraftan, eğer üretim artışı amacıyla kullanılabilecek kapasite fazla¬sı mevcut değilse, yeni makine-teçhizat, bina ve benzeri sabit yatırımlara ve ilave genel ve idari hizmetlere gerek duyulacaktır. Bu durumda, marjinal mali¬yetler ortalama maliyetleri aşacaktır, özellikle, makine teçhizatta teknolojik bölünmezlik söz konusu olduğunda bu durum ortaya çıkar.
2.1.4. Fırsat Maliyetleri
Fırsat maliyeti veya alternatif maliyet, işletmenin sahip olduğu kaynak¬ları belirli bir alana yöneltmekle vazgeçmek zorunda kaldığı diğer kullanım alanlarının muhtemel getirilerdir. Diğer bir ifadeyle, belirli bir davranış yolu¬nun seçilmesi ile vazgeçilmiş olan diğer bir alternatifin getirebileceği muhte¬mel kazançtır.
İşletme yöneticilerinin karar alma sürecinde alternatiflerin tümünün fayda ve maliyetlerini dikkatle değerlendirmeleri, ilgili maliyet faktörlerin tümünü ele alarak net kazancı doğru olarak hesaplamaları ve alternatif maliyeti en dü¬şük düzeyde tutacak seçimi yapmaları gerekir.
2.1.5. Sermaye Maliyetleri
Üretim yöneticileri sermaye kavramı ile işletmenin sahip olduğu makine-teçhizat, bina, arazi, hammadde, malzeme ve ürünleri ifade ederler. Sermaye maliyeti ise, bunların elde edilişi sırasında yapılan harcamalardır.
Sermaye, nakde dönüştürülebilme kolaylığı açısından üçe ayrılabilir:
a) Sermaye Malı: Kolayca nakde çevrilebilen ve zamanla değer kazanan
mamuller bu gruba girer.
b) Sabit Sermaye: Nakde çevrilebilmesi güçtür ve zamanla değerleri azalır.
Bazı özel amaçlı makineler ve araçlar bu gruba girerler.
c) Gömülü sermaye: Başka bir kullanım alanına sahip olmayan ve nakde
çevirebilme olanağı bulunmayan malzeme, bina, alt yapı tesisleri ve benzeri
yatırımlardır.Bir sermaye malının maliyeti, o malın satın alma bedeli, işletme giderleri ve bakım onarım masrafları toplamından oluşur.
2.1.6. Amortisman
Eskime, bir sermaye malının fonksiyonlarını gereği gibi yapıp yapmaması ile ilgilidir. Malın dayanıklılığı ve kalitesi eskimeyi geciktirir ve doğal ömrü uzatır. Bir sermaye malının ömrü genellikle 10 ilâ 20 yıl arasında kabul edi¬lir. Bu süre, dayanıklı tüketim mallan için beş, binalar için ise 50 yıl olarak belirlenmiştir.
Ekonomik ömür ise, dış etkenlere bağlıdır. Teknolojik buluş ve yenilikler-mevcut makine-teçhizatı ekonomik olmaktan çıkarır ve rekabet gücünü zayıf¬latır. Daha ucuz ve etkin üretim yapabilen makine-teçhizatın geliştirilmesi ha¬linde evvelce mevcut olan makine ve teçhizatın ekonomik anlamda ömrü sona erer. Teknolojik gelişmelerin hızlı olduğu bazı endüstrilerde ekonomik ömür çok kısadır.Bu endüstrilerde çalışan işletmeler makine-teçhizatı satın almak yerine çoğunlukla kiralama yoluna giderler.
2.2.Üretim Süreci Açısından Maliyetler
İşletmeler tür itibari ile ister ticari ister üretim işletmesi olsun, faaliyetlerini aksatmadan sürdürebilmek için birtakım mal ve hizmetleri tüketmek zorundadırlar, işletmelerin faaliyetlerini sürdürmek, gelir elde etmek için bu giderlerden kaçınmaları mümkün olmamaktadır, işletmelerin normal faaliyetlerini sürdürebilmesi için; bina kiralamak, elektrik parası, su parası, işçilik, vergi resim ve harçlar gibi giderlerle her zaman karşılaşabilirler. Bu giderler hem ticari hem de üretim işletmeleri için söz konusudur.
Üretim süreci yönünden maliyet giderleri üç’e ayrılır:
• Üretim Öncesi Maliyetler: İlk madde ve malzeme benzeri üretim girdileri ve finansal olanakları sağlamak için katlanılan ve para ile ifade edilebilen fedakarlıklardır. Bunlardan üretimde kullanılacak olan girdilerin maliyetleri,daha sonra üretim maliyetleri içine katılmaktadır. Finansmana ilişkin maliyetler ise, faaliyet giderleri içinde kalıp, gelir tablolarına aktarılır. Bu da üretim öncesi katlanılan fedakarlıkların maliyet olarak değil gider olarak düşünüldüğünü göstermektedir.Söz konusu üretim öncesi maliyetleri içerisine; yükleme, taşıma, boşaltma, paketleme ücretleri, vergi, resim ve harçlar gibi maliyetler girmektedir.
• Üretim Sonrası Maliyetler: Üretim çalışmasının bitiminden sonra başlayan iş ve işlemlere ilişkin maliyetleri içerir. Bu tür maliyetler temel olarak işletmenin tüm pazarlama ve satış maliyetlerini içerir. Ancak dikkat edilmesi gereken; yönetsel ve finansal maliyetlerin büyük bir bölümünün üretim çalışması sırasında oluştuğudur. Bunun doğal bir sonucu olarak, bu tür maliyetlerin yalnız üretim yada yalnız dağıtım maliyetleri içerisine
girmemeleri gerektiği düşünülebilir.
• Üretim Maliyetleri: Bu konuya aşağıda detaylı olarak değinilmiştir.
2.2.1.Üretim Maliyetleri Ve Maliyet Kontrolü
Üretim yöneticileri, görevlerini yürütürken değişik konularda çeşitli ka¬rarların alınması gerekliliğini duyarlar. Kuruluş yerinin, fabrika içi yerleşme düzeninin, üretilecek mamul türünün, üretim teknolojisinin ve kapasitesinin seçimi, satın alma veya üretme tercihinin yapılması, makine-teçhizat tipleri¬nin ve mamul kalitesinin belirlenmesi, yenileme yatırımları ve benzeri karar¬ların alınması, üretim yöneticilerinin yetki ve sorumluluk alanlarına girmek¬tedir. Bütün bu kararlarda üzerinde durulacak en önemli nokta, alternatiflerin beraberlerinde getirdiği maliyet faktörüdür. Maliyetlerin tam ve açık olarak an¬laşılmaması halinde alternatifleri gerçekçi bir biçimde karşılaştırmak ve akıl¬cı bir karara ulaşmak oldukça güçtür.
Maliyetlerin belirlenmesi ve denetlenmesi, bir sınai ve/veya ticari işletme¬nin tüm faaliyetleri için temeldir. Maliyetlerin denetimi, işletmenin sahip olduğu tüm parasal değerlerin ve zamanın en iyi bir biçimde kullanımı ama¬cını taşır. Bu amacın gerçekleştirilmesinde bir noktaya kadar işletme persone¬linin ortak sorumluluğu vardır.
Maliyetlerin denetimi amacı ile çeşitli yönetim araçları kullanılabilir. İşletme, bütün parasal işlemlerine ait kayıtlarını biriktirebilir ve bunları mali¬yetlerin denetimi amacıyla analiz edebilir. Bu muhasebe olarak bilinen süreç¬tir, işletme, ele aldığı çeşitli projelerle ilgili mali özellikleri yönetim ekonomi¬sinin aletleri ile de analiz edebilir, îşletme yöneticileri, bunların dışında mali¬yetleri belirleyebilmek ve denetlemek amacıyla finansal plânlar hazırlayabilir veya işlemleri yönlendirecek ve harcamaları sınırlandıracak kotaları hazırlaya¬bilirler. Bu da bütçeleme işlemidir.

2.2.2.Üretim Maliyetlerinin Tanımı Ve Önemi
Maliyet, ürün veya hizmet üretmek için yapılan üretim faktörleri harcama¬sının parasal olarak ölçülebilen değeridir, üretim maliyetinin tanımlanmasın¬da üç noktaya özellikle dikkat edilmelidir.
Bir faktör harcamasının üretim maliyeti kapsamına alınabilmesi için bunun işletmenin faaliyet alanına giren bir ürün veya hizmeti üretme amacıyla yapılmış olması gerekir.
2- Üretim faktörü harcamasının maliyet olarak kabul edilebilmesi için parasal anlamda ölçülebilir bir değerinin bulunması gerekir.
3- Yalnızca belirli üretim faktörleri harcamaları değil, belirli bir üretim faaliyetini sürdürebilmek için gerekli diğer bazı maliyetler de üretim maliyetleri kapsamı içinde yer alır.
Maliyet bilgisinin üretim yönetiminde akılcılığın ve etkinliğin sağlanması açısından büyük rolü ve önemi bulunmaktadır, üretim yöneticileri tarafından maliyet konularının ayrıntılı incelenmesinin temel amaçları şunlardır:
1- Üretim amacıyla yapılan tüm harcamaların belirlenmesi, kaydedilmesi, sınıflandırılması, farklı işler, bölümler ve fonksiyonlar arasında dağıtılması.
2- Maliyetlerin fiyatların sağlanmasında yol gösterici olarak kullanılması.Satış fiyatlarının uzun dönemde en azından maliyetlere eşit olmasının sağlan¬ması.
3- Yönetim kararlarında maliyetlerin hareket noktası olarak alınması.Yeni ürün geliştirme, ürün kuşağına ekleme veya çıkarma karan, üretme veya satın alma arasında seçim yapma, satış alanım genişletme veya daraltma gibi yönetim kararlarında maliyetlerden hareket edilmesi.
4- İşgücü, malzeme ve makine-teçhizatın kullanımında etkinliğin sağlan¬ması amacıyla maliyetlerin denetiminin sağlanması.
Bu amaçların gerçekleşebilmesi için öncelikle temel maliyet kavramları¬nın tam ve doğru olarak bilinmesi ve daha sonra üretim maliyetlerini etkileyen faktörlerin ayrıntılarıyla incelenmesi gerekir.

2.2.3. Üretim Maliyetlerini Etkileyen Faktörler
Endüstriyel işletmelerde üretim maliyetleri çeşitli faktörler tarafından be¬lirlenir. Bunların başlıcaları ana hatlarıyla şunlardır:
a) Üretim Girdilerinin Fiyatları:Üretim için gerek duyulan hammadde, malzeme, enerji, makine, bilgi, iş gören ve benzeri girdilerin fiyatları maliyetle¬ri belirleyen temel faktörlerdendir. Bunlardaki artış veya azalışlar üretim mali¬yetlerini doğrudan etkileyecektir.
b) Üretim Teknolojisi: Yararlanılan teknik bilgi düzeyi ve bunun makine teçhizata yansıtılma oranı, diğer bir ifadeyle içinde bulunulan teknolojik geliş¬me aşaması, belirli bir ürün miktarının mal oluş bedelini önemli ölçüde etkile¬yecektir. Aynı endüstri dalındaki farklı işletmeler arasında ortaya çıkan mali¬yet farkları, genellikle kullanılan değişik üretim yöntem ve teknolojilerinden kaynaklanır.
c) Verimlilik: Kullanılan bir girdinin belirli bir dönem içinde sağladığı çık¬tı miktarı onun verimliliğini ifade eder. Girdi miktarı değişmeksizin çıktının arttırılması verimliliğin yükselmesidir. Bu da birim ürün başına maliyetin dü¬şürülmesi anlamına gelir.
d) Üretim Kapasitesi: Teknolojiye bağlı olmakla birlikte, işletmelerde ka¬pasitenin büyümesi “ölçeğe artan getiriler” nedeniyle birim maliyetleri düşü¬recektir. Birçok endüstride kapasite sınırına ulaşıncaya kadar kapasite artışı ile sağlanan “ölçek ekonomisi” önemli boyutlara ulaşabilmektedir.
e) Kapasite Kullanım Oranı: üretim olanaklarının tam kapasite’de kulla¬nılması maliyetleri düşürür. Kullanılmayan üretim kapasitesinin işletmeye yük¬lediği maliyetlere üretilen ürünlere yansıtılacağından üretim maliyetleri önemli ölçüde yükselecektir.
f)Bunların dışında, satın alma ve üretim bölümlerinin örgütlenme biçimleri, uygulanan yönetim tarzları, iş görenlerin eğitim ve moral düzeyi ve ürünün ta¬sarım ve kalite özellikleri gibi faktörlerde maliyetleri etkileyen diğer bazı fak¬törlerdir. Dolayısıyla, tüm bunların bir araya en uygun bir biçimde getirilebil¬mesi ve maliyetleri düşürülmesi için üretim yöneticisinin finansman, tedarik, personel ve pazarlama bölümleri yöneticileri ile işbirliği yaparak yoğun çaba göstermesi gerekir.

2.3. Maliyet Kontrolü
Maliyet kontrolü, endüstri işletmelerinde üretim maliyetlerini yükselten işlemler ve üretim girdileri üzerinde kontrol sağlamayı ve bunları kabul edile¬bilir düzeylere indirmeyi amaçlayan bir fonksiyondur. Temelde muhasebe bölümü tarafından derlenen maliyet bilgilerin analizi yoluyla maliyet artırıcı nedenlerin incelenmesi, etkin bir maliyet plânlama ve kontrolüne olanak sağ¬layacaktır.
Maliyet planlama, ilke olarak bütçeleme ile ilgili bir fonksiyondur. Para¬sal kaynakları kullanan ana birim olması nedeniyle üretim bölümünün bütçe¬nin hazırlanması sırasında karar ve sorumluluklara katılması gerekir. Genellik¬le, finansman yöneticisi tarafından hazırlanan bütçe, üretim yöneticisinin gö¬rüş ve önerileri alınarak üst yönetimin onayına sunulur, işletme plânının bir kısmı olarak kesinleşen ve yürürlüğe konulan bütçe, maliyet kontrolü için bir standart görevini yerine getirir.
Planlanan harcamalar ile gerçek harcamalar arasındaki farklar maliyet muhasebesi raporları ile ortaya konulur. Bu farkların nedenlerinin analiz edil¬mesi, plânlamadan veya uygulamadan kaynaklandığının belirlenmesi gerekir. Daha sonra yapılacak çalışma, düzeltici önlemlerin belirlenmesi ve gerekli öne¬rilerin üst yönetime raporlanmasıdır.
Maliyet kontrolü, belirli bir program çerçevesinde başlatılacak ve sonuç¬landırılacak bir çalışma değildir. Bu daha çok, maliyet bilgisinin tam ve doğ¬ru olarak kavranmasını amaçlayan ve süreklilik gösteren bir anlayışın yerleştirilmesidir. Maliyet düşürme, nakit gereksinimini azaltacak, yönetim hatala¬rını düzeltecek ve yepyeni fikirler yaratacak bu çaba olarak görülmemelidir.Bu arada, maliyet kontrolünden olağandışı çözümlerin beklenmemesi ve bü¬yük umutlarla bu çalışmaların içinde boğulmaktan kaçınılması gerekir.
2.3.1. İşçilik Ve Malzeme Maliyetlerinin Kontrolü
Hiçbir maliyet sistemi, kendisine verilen bilgilerden daha kesin ve güveni¬lir değildir. Bununla beraber, belirli bir bilgi birikiminden sonra maliyet kont¬rol birimine getirilen bilgilerdeki eksiklerin ve hataların görülmesi ve bilgi kaynağına yeniden başvurulması olanağı sağlanır. Maliyet biriminde kullanı¬lan tüm bilgiler, başka yerlerden kaynaklanır. Dolayısıyla, maliyet analizleri¬nin ve yanlışlıklara ilişkin eleştirilerin başka yerlere yöneltilmesi gerekir. Ma¬liyet kontrolünde bilinmesi gereken üç temel bilgi bulunmaktadır. Bunlar,
Harcanan zaman ve kim tarafından harcandığı;işgücü maliyeti,
a) Kullanılan malzeme;malzeme maliyeti,
b) Ortaya çıkan genel ve idari masraflar.
İşgücü; harcanan zaman kayıtları, elle günlük veya haftalık olarak dolduru¬lan ve çalışılan toplam saati belirten zaman kartlarında tutulur. Bu kayıtlar,her iş için ayrı ayrı hazırlanan iş kartlarından da çıkarılabilir. Bu durumda maliyet kontrol birimi, özellikle kesikli üretim yapan işletmelerde her iş görenden her iş için ayrı bir kart gelmesi nedeniyle çok sayıda işlemi gerçekleştir¬mek durumunda kalacaktır. Ancak, özet tabloların hazırlanması ve sürekli üre¬timlerde işin de tek ve belirli olması bireysel zaman kayıtlarını azaltmaktadır. Zaman kayıtlarının tutulmasında doğruluğun sağlanması için bazı özendirici¬lere gerek duyulur. Zaman kayıtlarının tam ve doğru tutulmamasının belirli bazı nedenleri vardır.
a) İş görenler, zaman kayıtlarının tutulmasını gereksiz ve usandırıcı bula¬rak isteksizlik gösterebilirler.
b) “Bekleme”, “boş” ve “kaybedilen” zamanı kaydetmek arkadaşlara ve ustabaşılara karşı sadakatsizlik olarak düşünülebilir.
c) Öngörülen süreden daha uzun bir zamanda bitirilen işlerde arkadaşlara ve ustabaşılara karşı mahcup olmamak için ek zamanın kaydedilmesinde is¬teksizlik gösterilebilir,
Ustabaşıların kayıt formlarının altlarını imzalamaları, kendilerine ek bir ¬yük getirmekle beraber kayıtların doğru tutulmasını sağlayan bir çözümdür. Ayrıca, primli ücret sistemi, zaman kayıtlarının gerçekçi tutulmasını kolaylaş¬tıran bir uygulamadır.
Malzeme: Malzeme kayıtlan, genellikle istek fişlerinden elde edilmektedir. Bu uygulama, depolardan hiçbir şekilde uygun yetkiye sahip olarak yapılma¬yan malzeme isteklerinin karşılanmaması genel kuralına titizlikle bağlı kalın¬masını gerektirir. Depolardan çıkarılan malzemenin çok önemsiz olanlar dışında maliyetlendirilmesi ayrıca önem taşır. Malzemenin miktarı bilindiği¬ne göre birim fiyatın ne olacağının belirlenmesi toplam maliyetin hesaplanma¬sına olanak sağlayacaktır. Eğer, söz konusu malzeme için, gerçekten ödenen fiyat biliniyorsa bir sorun doğmayacaktır.
Ödenen Bedel = Kullanılan Birim Sayısı x Birim Fiyat
olacaktır. Ancak, aynı malzemenin farklı fiyatlarla satın alınmış olması durumunda ortaya çı¬kan sorunu çözebilecek çeşitli yöntemler bulunmaktadır.
2.4. Stok Değerleme Yöntemleri
Üretime gönderilen maddelerin maliyetlerinin hesaplanması, alış maliyetlerinden farklıdır. Stoktan çıkışı yapılan maddeler farklı tarihlerde, farklı miktarlarda ve farklı fiyatlardan satın alındıklarından ötürü, üretime gönderilen maddelerin birim fiyatını tespit etmek zorunluluğu vardır. Bu soruna çözüm bulmak kastıyla geliştirilen yöntemlere “stok değerleme yöntemleri” adı verilmektedir.
En yaygın olarak kullanılan değerleme yöntemleri şunlardır:
• İlk Giren İlk Çıkar (FIFO) yöntemi
• Son Giren İlk Çıkar (LIFO) yöntemi
• Hareketli Ortalama Yöntemi
• Tartılı Ortalama Yöntemi
2.4.1. İlk Giren İlk Çıkar Yöntemi
İngilizce “ first in first out” kelimelerinin kısaltılmış hali, “fifo” olarak bilinen yöntem, satın alınmış maddelerden, satın alma tarihleri eski olanların üretime ilk olarak gönderildiklerini varsayar. Bu yöntemde dönem sonu hammadde stok tutarı son alış fiyatlarından oluştuğu için, hammadde maliyetlerinin sürekli yükseldiği pazarlarda yüksek çıkmaktadır. Aslında fiziken önce giren bir parti önce çıkmasada, değerleme açısından önce çıktığı farzedilir. Fifo yönteminin uygulanabilmesi için hammaddenin çeşitli nedenlerle değer kaybetmeye müsait, bozulmaya müsait, kırılgan, fiziksel etkilere karşı dirençsiz maddelerden oluşması gerekmektedir.
2.4.2.Son Giren İlk Çıkar Yöntemi
İngilizce “Last in first out” kelimelerinin kısaltılmış hali “lifo” olarak bilinen bu yöntem, satın alınmış maddelerden satın alma tarihleri yeni olanların üretime ilk olarak gönderildiklerini farz eder. Bu yöntemde dönem sonu hammadde stok tutarı düşük, üretime gönderilen gönderilen hammadde maliyeti yüksek olacaktır. Lifo yönteminin uygulanabilmesi için kullanılan hammaddenin dayanıklı, kırılmayan, bozulmayan, fiziksel etkilere karşı dirençli maddelerden olması gerekmektedir.
2.4.3.Hareketli Ortalama Yöntemi
Bu yöntemde her stok çıkışında son olarak hesaplanmış ortalama birİm maliyet kullanılmaktadır. Bu ortalama birim maliyet hesaplanırken her yeni madde girişinden sonra toplam tutar toplam miktara bölünmekte ve çıkan sonuç üretime gönderilecek her bir birim için ortalama fiyat olmaktadır. Her yeni madde satın alımında bu hesaplama tekrar etmektedir.
2.4.4.Tartılı Ortalama Yöntemi
Bu yöntemde ilk olarak maliyet dönemi belirlenmekte, ve bu dönem için tek bir ortalama fiyat tespit edilmektedir. Hareketli ortalama metodunda olduğu gibi her girişte yeni bir ortalama fiyat tespit edilmez, dönem için sadece tek bir fiyat tespit edilir ve giriş çıkış tutarları bu fiyat esas alınarak tespit edilir. Seçilen dönemler genelde ay olmaktadır.
Bu maliyetlendirme sistemlerinin her birinin kendine göre üstünlükleri bu¬lunmaktadır. Bunlardan hangisi seçilirse seçilsin önemli olan sürekli ve tutarlı olarak uygulanmasıdır.
Genel ve İdari Maliyetler ise, kısmen fabrikanın normal finansal kayıtların¬dan ve kısmen de bölümlerin faaliyet kayıtlarından çıkarılır. Hangi maliyet kalemlerinin doğrudan hangilerinin dolaylı maliyet olarak kabul edileceği bir politika kararı olarak ortaya konulmalıdır. Dolaylı maliyetler dikkatle analiz edilmeli, sınıflandırılmalı ve kontrol altında bulundurulmalıdır.
2.5.Üretimle İlgili Kavramalar
Üretim (imalat), Sanayi işletmelerinde insan ve makine gücü kullanılarak hammaddelerin şeklini, niteliğini, görünüşünü değiştirmek suretiyle, toplum ihtiyacını karşılayacak şekilde değerini ve faydasını artırmak için yapılan teknik ve ekonomik faaliyetlerdir.
Hammadde, Üretim işlemi sırasında kullanılan ve doğrudan doğruya mamulün bünyesine girerek o mamulün temel unsurunu oluşturan maddi değerlerdir.
Yarı Mamul, Üretim işleminin belli bir safhasına erişmiş olup henüz tamamlanamamış ve daha sonraki işlemlere hazır olan madde veya ürünlerdir.
Mamuller, Üretim işlemleri tamamlanan hammadde ve yarı mamullerin toplum ihtiyacına cevap verecek hale gelmiş ve satışa hazır olan kısmıdır.
Satılan mamullerin maliyeti, belli bir muhasebe döneminde mal ve hizmetlerin üretimi için yapılan harcamalar toplamı olup alış ve üretim maliyetlerinin tamamından oluşur.
Madde ve malzeme stokları, Satın alınan hammaddenin depoda kalan kısmıdır.
Yarı Mamul Stokları, Tamamlanan Yarı mamullerin, mamul ambarına aktarılmasından sonra yarı mamul olarak (tamamlanmamış) kalan kısmını ifade eder.
Mamul Stokları, Satılmayıp depoda kalan mamulleri ifade eder.
Direkt Maddeler, üretilen mamullerin oluşumunu sağlayan, o mamullerin bünyesinde yer alan ve maliyetleri de doğrudan üretilen mamullere yüklenebilen maliyetlerdir. Örnek: Elbise yapımında kullanılan kumaş, sabun imalinde kullanılan gliserin.
Endirekt Maddeler, Üretilen mamullerin oluşumunda direkt maddeler gibi temel rol oynamayan ve mamul üretiminde dolaylı katkıları bulunan yada mamul üretiminde doğrudan katkıları bulunmakla birlikte, maliyetleri üretilen mamullere doğrudan yüklenemeyen maddelerdir.
Endirekt maddeler
• yardımcı maddeler
• işletme malzemeleri olmak üzere ikiye ayrılırlar.
Yardımcı maddeler, üretim sürecinde hammaddenin mamul hale gelmesinde yardımcı yada tamamlayıcı rol oynayan ve mamul bünyesinde yer alan Endirekt maddelerdir. Yardımcı maddeler mamul maliyetleri içinde doğrudan yer almakla birlikte, katkı oranları direkt maddelere göre daha az olmaktadır. Elbisede; iplik düğme gibi… İşletme malzemeleri, üretim ile ilgili faaliyetlerin yürütülmesi için gerekli bulunan ve üretilen mamullerin bünyesinde yer almayan makine yedek parçaları, bakım onarım malzemeleri, yakıt maddeleri gibi çeşitli madde ve malzemelerdir. Örnek: yağlama malzemeleri, temizlik malzemeleri, kimyevi maddeler, yakıt malzemeleri gibi…
Direkt işçilik, üretim faaliyetlerine doğrudan katkı sağlayan ve temel şekillendirme fonksiyonunu üstlenmiş işçilerin faaliyetidir. Bu manada işçilere ödenen ücret ve ödemeler direkt işçilik maliyeti olarak tanımlanır. Direkt işçilikler esas üretim gider yerleriyle ilgili olup, belli bir mamul veya hizmetin maliyetine herhangi bir dağıtım anahtarına gerek duymaksızın doğrudan yüklenebilirler. Örneğin H.Hallaç bölümünde çalışan ve üretime doğrudan katkı yapan işçilerin hakkettikleri ücretler direkt işçilik olarak telakki edilebilirler.
Endirekt işçilik, üretim fonksiyonu ve bu fonksiyonun devamı yönünden esas olmakla birlikte doğrudan üretim maliyetine girmeyen yada bir başka ifadeyle üretilen mamullerle ilişkisi doğrudan kurulamayan işçilik giderleridir. İşletmede esas üretim faaliyetlerinin dışında çeşitli yardımcı ve destek faaliyetlerde bulunan işçiler ile üretim yerlerinde yönetici fonksiyonuna sahip (şef, sorumlu, ustabaşı vb.) çalışanların üretilen mamul yada hizmetlerin dönüşümündeki rolleri dolaylı olup bu kişilerin hak ettikleri ücretler endirekt işçilik maliyetini oluşturur.
Örneğin, bakım onarım, temizlik , nakliye, veya güvenlik işleriyle üretimin, doğrudan bir bağlantısı olmamasına rağmen bu faaliyetlerin üretime dolaylı bir katkısı söz konusudur.Fakat üretilen mamullerle ilişkisi doğrudan kurulamamakta; yani bu hizmetlerden bütün gider yerleri istifade ettiğinden mamullere doğrudan yükleme imkanı olmamaktadır.Bu sebeplerle bu işlerde çalışanların hak ettikleri ücretler Endirekt işçilik olarak değerlendirilirler.
Sabit maliyetler; yapılan üretim miktarına bağlı bulunmaksızın aynı düzeyde seyreden maliyetlerdir. Üretim miktarı artsın veya azalsın sabit maliyetlerde bir artış veya azalış söz konusu olmaz.Kira, amortisman gibi giderler örnek olarak verilebilirler.
Değişken maliyetler, sabit maliyetlerin aksine üretim miktarıyla yakından ilgili olup, üretim miktarına paralel olarak artış veya azalış gösterirler. Yani üretim artıkça artan, azaldıkça azalan maliyetlerdir. Üretim arttıkça daha fazla enerji kullanımı veya daha fazla hammadde kullanımının ortaya çıkması tabiidir.
Karışık (karma) maliyetler, yapısal açıdan hem sabit hem de değişken maliyetleri ihtiva eden maliyet türleridir. Örneğim temizlik maliyetleri kullanılan temizlik malzemeleri açısından değişken olmakla beraber işçilik açısından sabit maliyetlerdir.
Marjinal maliyet, üretim miktarındaki bir birimlik artışın getirmiş olduğu maliyettir.
Fırsat maliyeti ise, tercih edilen seçeneğe karşın, vazgeçilen alternatiflerden en iyisinin maliyetidir.
Maliyetlerin bölümlenmesinde yaygın olarak kullanılan yaklaşımlardan biriside işletmenin temel fonksiyonlarının esas alınması neticesinde ortaya çıkan bölümlemedir. Bu esasa göre maliyetler; Üretim maliyetleri, Pazarlama maliyetleri, Genel yönetim maliyetleri, Finansman maliyetleri ve Araştırma ve Geliştirme maliyetleri olarak bölümlenmektedir.
Ekonomik üniteler, faaliyetlerini sürdürebilmek için bir takım ödemeler yapıp, bir takım varlıklara sahip olurlar. İşletmeler açısından ödeme, para yada para yerine geçen araçların veya diğer varlıkların, satın alınan mal, hizmet yada varlıkların karşılığı olarak veya borç yada zararların karşılığı olarak işletmeden çıkışıdır. Ödemeler karşılığında fiziki bir mal veya hizmet elde edilirse bunlar harcamalar haline gelirler. Diğer bir ifadeyle sağlanmış bir hizmet veya satın alınmış bir varlık için ödenen veya ödenecek olan para tutarı veya varlık değeridir. İşletmelerin faaliyet konusunu teşkil eden mal ve hizmetlerin üretimi için yapılan harcamalar toplamı ise, maliyetleri oluşturur.

BÖLÜM 3
3.Üretim Maliyetleri
Maliyet Çeşitleri
Fonksiyonel Ayırım
Satın Alma Maliyetleri
Üretim Maliyetler
Araştırma Geliştirme Giderleri
Pazarlama Satış Dağıtım Giderleri
Genel Yönetim Giderleri
Finansman Giderleri
• Üretime Bağlı Ayırım
Değişken Maliyetler
Sabit Maliyetler
Üretim maliyetleri, üretimde ve üretime yardımcı faaliyetlerde kullanılan ve tüketilen mal ve hizmetlerin parasal tutarıdır. Başka bir anlatım biçimiyle, mamul veya hizmetin üretilmesinde tüketilen; parasal tutarlarının toplamı üretilen mamul veya hizmetin üretim giderini oluşturur.
3.1.Üretim Maliyetinin Hesaplanmasının Faydaları
Üretim maliyetinin hesaplanmasının bir çok faydaları vardır. Bunlar aşağıdaki gibi özetlenebilir.
Üretilen malın fiyatını saptama, bu fiyatı, mevcut fiyatlarla mukayese etme, işletme faaliyetlerinin sonucunu saptama ve stokların değerlendirilmesi için maliyetlerin bilinmesi gerekir.
Bir işletmenim kendisinden istenen bir mal için fiyat teklifinde bulunabilmesi için o malın maliyetini bilmesi gerekir.
İşletmelerin kuruluş gayelerinin başında kar gelir. Genellikle işletmeler yıllık veya faaliyette bulundukları sürece azami kar elde etmeye çalışırlar. Karın hesaplanabilmesi için ise maliyetlerin bilinmesine ihtiyaç vardır.Karın hesaplanması, işletmenin ödeyeceği vergi miktarını saptama, ortaklık esasına göre çalışan işletmelerde yıl sonunda dağıtılacak temettü miktarını saptayabilmek için de geçerlidir.
Stokların değerlendirilmesi için maliyetlerin bilinmesi gerekir.
İşletmelerin maliyet mukayeseleri için ve bu tür bilgileri isteyen kuruluşlara istedikleri bilgiyi verebilmeleri için maliyetle ilgili verilere ihtiyaç vardır.
Genellikle büyük kapasiteli işletmelerde maliyetler düşük, küçük kapasiteli işletmelerde maliyetler yüksektir, işletmelerin büyütülmesi halinde maliyetlerden yararlanılır.
İşletmenin tüm olarak faaliyetini, çeşitli giderlerdeki fazlalık veya eksikliği, üretimde kullanılan metotların ekonomik olup olmadığı ve fiili maliyetlerle önceden planlanan maliyetleri mukayese edebilmek için maliyet giderlerinin saptanması gerekir.
İşletmede gerçekleşen giderlerle bütçelerin ve standart maliyetlerin karşılaştırılması ve tahlili ancak maliyet giderlerinin saptanması ile mümkün olur. Bu mukayese ile çeşitli giderlerin gelişme yönü ve temposu saptanabilir. Yeni üretim planlarının hazırlanmasında bu veri ve analizlerden yararlanılır.
Maliyetlerin saptanması ve analizi ve bunlardaki gelişmeler işletmenin plan ve programında değişikliği gerektirebilir. Örneğin yeni veya eski bir makinenin satın alınması, teknolojik değişmenin uygulanması gibi kararların alınabilmesi için maliyet giderlerine ihtiyaç vardır.

3.2. Pamuk İplikçiliğinde Uygulanan Üretim Maliyeti Hesap Uygulamaları
Pamuk iplikçiliğinde iplik üretimi sırasında gerekli olan direk malzeme(pamuk), işçilik ve genel üretim maliyetleri toplandığında, standart üretim maliyetine ulaşılır.
Standart üretim maliyeti, satın almadan ipliğin mamul haline gelmesine kadar oluşan tüm üretim maliyetlerinin toplamından oluşur. Kullanılan tüm malzeme , işçilik ve genel üretim maliyetleri, standart üretim faktörü miktarlarının, standart fiyatı ile çarpılarak, bir ipliğin standart üretim maliyeti hesaplanır.
Maliyet hesapları; mal ve hizmetlerin planlanan biçim ve niteliğe getirilmesi için yapılan giderlerin toplandığı ve maliyet unsurlarına dönüştürülerek izlendiği hesaplardır.
Muhasebe sistemi uygulama genel tebliği geniş kapsamlı olup, hem “Genel Muhasebe”, hem de “Maliyet Muhasebesi” ile ilgili ilkeleri verir. Bu bağlamda tebliğde yer alan maliyet muhasebesinin uygulamaya konulmasındaki en önemli amaç, mal veya hizmet üreten işletmelerde;
• Maliyetlerin oluşumun değerlendirilmesi,
• Rapora bağlanması,
• Maliyetlerin belirli bir sistem içinde oluşturulması,
• Ve diğer işletmelerle karşılaştırma yapılabilmesine,
olanak vermesidir.
7/A seçeneği; bir önceki yıl aktif toplamı 25 milyar TL ‘sı ve net satışlar toplamı 50 milyar TL’sını aşan üretim ve hizmet işletmeleri için zorunlu olup, sözü edilen tutarların altında kalan üretim ve hizmet işletmeleri ile ticaret işletmeleri 7/B seçeneğini uygulayacaklardır.
7/A seçeneğinde giderler büyük defterde fonksiyon esasına, 7/B seçeneğinde ise çeşit esasına göre belirlenmiştir. Dolayısıyla işletmeler giderlerin bölünmesinde ve büyük defterde izlenmesinde;
• Organizasyon yapılarına,
• Büyüklüklerine,
• Gereksinimlerine,
göre düzenleyebilmelerine olanak sağlamıştır. Ayrıca bu hesaplar işletmelerin “fiili maliyet” veya “standart maliyet” yöntemlerine göre maliyetlendirme çalışmalarına olanak verecek şekildedir.
Yukarıda da belirtildiği gibi 7. grupta yer alan maliyet hesaplan işletmelerin hesap planlarında değişiklik yapmaksızın, diledikleri maliyet yöntemini uygulayabilmelerine olanak vermektedir. Bu nedenle bu bölümde 7/A ve 7/B seçeneklerinin temel özellikleri ile sözü edilen seçeneklerde kullanılması gereken hesapları açıklamak yararlı olacaktır.
3.2.1. 7/A Seçeneği
3.2.1.1. Fonksiyon Esasına Göre Sınıflandırma
7/A seçeneğinde giderler büyük defterde fonksiyon esasına göre sınıflandırılır. Gider çeşitleri ve gider yerleri de yardımcı defterde izlenir.
Bu uygulamada, maliyet hesap grupları, gider çeşitleri ve gider yerleri aşağıda gösterildiği gibi bölümlenir.
Maliyet Hesap Grupları
70 Maliyet Muhasebesi Bağlantı Hesaplan
71 Direk îlk Madde ve Malzeme Gideri
72 Direk işçilik Gideri
73 Genel Üretim Giderleri

• Endirekt îlk Madde ve Malzeme
• Endirekt işçilik
• Memur Ücret ve Giderleri
• Dışarıdan Sağlanan Fayda ve Hizmetler
• Çeşitli Üretim Giderleri
• Vergi, Resim ve Harçlar
• Amortisman ve Tükenme Payları
74 Hizmet Üretim Maliyeti
75 Araştırma Geliştirme Giderleri
76 Pazarlama, Satış ve Dağıtım Giderleri
77 Genel Yönetim Giderleri
78 Finansman Giderleri

3.2.1.2. Çeşit Esasına Göre Sınıflandırma
Bu hesaplar işletmelerin organizasyon yapılarına uygun biçimde detaylandırılır. Gider çeşitleri hesaplarının sabit, değişken ve yarı değişken olarak gruplandırılması olanaklıdır. Gruplar içindeki gider çeşitlerinin sabit, değişken ve yarı değişken biçimindeki ayrımı işletmelerin gereksinimlerine ve kararlarına bırakılmıştır. Gider çeşitleri hesaplarının kodlanmasında aşağıda belirtilen sınıflama esas alınmıştır.
0 îlk Madde ve Malzeme
1 îşçi Ücret ve Giderleri
2 Memur Ücret ve Giderleri

4 Dışarıdan Sağlanan Fayda ve Hizmetler
5 Vergi Resim ve Harçlar
6 Amortisman ve Tükenme Paylan
7 Finansman Giderleri
3.2.2. 7/B Seçeneği
Ticaret işletmeleri ile bir önceki yıl aktif toplamı 25 milyar TL ‘sini ve net satışları toplamı 50 milyar TL ‘sini aşmayan üretim ve hizmet işletmeleri bu seçeneği uygulamak zorundadır. Bu uygulamada; giderler maliyet dönemi boyunca çeşit esasına göre izlenir. Maliyet çıkarma dönemlerinde, söz konusu giderler, gider dağıtım tablosu aracılığıyla fonksiyonlarına dönüştürülerek ilgili gider yerlerine ve hizmet veya mamul maliyetlerine veya sonuç hesaplarına aktarılır.
Gider çeşitlerinin fonksiyonlarına dönüştürülmesinde ve ilgili gider yerlerine yüklenmesinde, işletmeler isterse gider çeşidi hesaplarından ilgili gider yerlerine ve fonksiyonel gider hesaplarına aktarmalar yapılmasını gerektirecek kayıt düzenini seçerler, isterlerse eş zamanlı kayıt düzenini bu seçenek içinde kullanarak, yardımcı defterlerde fonksiyonel gider hesaplarını ve gider yerlerini izleyebilirler. 7/B seçeneğinde işletmeler 79 no’lu gruptaki maliyet hesaplarını kullanır. Bu uygulamada maliyet hesap grupları aşağıdaki gibi bölümlenir

79 Gider Çeşitleri
790 îlk Madde ve Malzeme
791 îşçi Ücret ve Giderleri
792 Memur Ücret ve Giderleri
793 Dışarıdan Sağlanan Fayda ve Hizmetler
794 Çeşitli Giderler
795 Vergi Resim ve Harçlar
796Amortisman ve Tükenme Payları
797 Finansman Giderleri
798 Gider Çeşitleri Yansıtma Hesaplan
799 Üretim Maliyet Hesabı
3.3. Gider Çeşitleri
Bu projede üretim maliyeti endeksi oluşturulacağından, 7/A ve 7/B seçeneğindeki maliyet hesaplarını oluşturan maliyet kalemlerinden, üretim maliyetine etki eden kalemler bu bölümde detaylı bir şekilde anlatılacaktır.

Maliyetlerin Oluştuğu Departmanlar
Esas Masraf Yerleri(Üretim Yerleri)
Mamul Üzerinde Doğrudan Doğruya Çalışılan Yerler
Yardımcı Masraf Yerleri(Üretime Yardımcı Yerler)
Mamul Üzerinde Doğrudan Çalışılmayan Ancak Üretime Yardımcı Olan Yerler
3.3.1. İlk Madde ve Malzeme Giderleri
Pamuk iplikçiliği sektöründeki işletmelerin ürettiği ipliğin maliyetini oluşturan üretim giderleri unsurlarından ilkini ilk madde ve malzeme oluşturur, işletmenin üretim, hizmet ve diğer faaliyetlerini sürdürebilmek amacıyla tüketmiş olduğu her türlü ilk madde ve malzemelerin parasal tutarına ilk madde ve malzeme gideri denir. Bu bağlamda işletmenin gerek faaliyetlerini gerekse üretimde kullanmak amacıyla tüketmiş olduğu her türlü ilk madde ve malzemelere ilişkin giderler bu grupta toplanır.
İlk madde ve malzeme giderleri gerek üretim sürecinde, gerekse işletmenin diğer faaliyetlerinin sürdürülmesinde kullanılan ilk madde ve malzemelerden oluşur.Bir başka anlatım biçimiyle, bu giderler;
• Üretim fonksiyonunda,
• Pazarlama, satış ve dağıtım fonksiyonunda,
• Genel yönetim fonksiyonlarında ortaya çıkar.
Burada incelediğimiz üretim giderleri olduğundan, ilk madde ve malzeme giderlerini üretilen mamullerle ilişkisi bağlamında;
• Direk ilk madde ve malzeme giderleri,
• Endirekt ilk madde ve malzeme giderleri,
olarak iki grupta toplayabiliriz.
3.3.1.1.Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri
Direk ilk madde ve malzeme giderleri pamuğun işletmeye girip satılabilir iplik duruma getirilmesine kadar geçen zamanda tüketilen ve ne miktar tüketildiği izlenebilen ilk madde ve malzemelerdir. Direkt ilk Madde ve Malzeme Giderlerine örnek olarak; pamuk,yağlayıcılar,parafinler..vb
3.3.1.2. Endirekt İlk Madde ve Malzeme Giderleri
Bu grupta yer alan ilk madde ve malzeme giderleri, direkt ilk madde ve malzeme dışında ipliğin üretiminde kullanılan, ancak üretilen iplik için ne miktar tüketildiği kolayca saptanamayan ilk madde ve malzemelerdir.
Türkiye pamuk iplikçiliği sektörü için örnek olarak; yardımcı madde kullanımı, işletme malzemesi kullanımı, makine yedek parça kullanımı, diğer endirekt malzeme kullanımı verilebilir.
3.3.2. İşçilik Giderleri
İşletme faaliyetlerinin yürütülmesi amacıyla istihdam edilen işçilere tahakkuk ettirilen her türlü giderlerin oluşturduğu hesap grubudur. Bir başka anlatım biçimiyle ocaktan ipliğin üretimi için gerekli olan ikinci üretim gideri unsuru olup, işveren tarafından işçilere yapılan ödemelerin tamamıdır.
Üretilen ipliğin üretim maliyetinin saptanmasında önemli bir öğe olan işçilik giderleri, diğer üretim giderlerinden farklı özellikler taşır. Bu özellikleri şöyle sıralayabiliriz:
İşçilik, stoklaması olanaksız bir gider türüdür, ilk madde ve malzeme ambardan üretime gönderilmedikçe, maliyet oluşmaz. Oysa bir işçi yada memur bir iş sözleşmesine dayanarak işletmede bulunduğu sürece ücrete hak kazanır.
İşçilik giderlerine, değişik koşullara göre eklemeler yapılabilir, ilk madde ve malzeme maliyeti, kullanılan miktarın birim fiyatı ile çarpılması sonucu bulunur. Oysa çıplak işçilik giderlerine bazen sosyal yasalar bazen de çalışma koşullan nedenleri ile eklemeler yapılabilir.
İşgücü, maliyetleri doğrudan doğruya etkileyen bir gider öğesidir, ilk madde ve malzeme, çoğu kez pasif bir maliyet unsurudur. Çünkü ilk madde ve malzemenin verimliliği onu kullanan işgücü ve donatımın verimli olmasına bağlıdır. Diğer yandan işgücü ne kadar yetenekli ve çalışmaya yetenekli ise, üretimin verimliliği de o derece artar.
İşçilik giderleri emek sahiplerinin bir gelirini oluşturduğu için, bu gelirin hesaplanması ve belirli zamanlarda hak kazananlara ödenmesi, çeşitli hesap ve kayıtları zorunlu kıldığı gibi, ayrıca ücretlerle ilgili mali ve sosyal yasalarda, işletmelere çeşitli yönetim ve mali sorumluluk yükler.
İşçilik giderlerini de ilk madde ve malzeme giderlerinde olduğu gibi direkt işçilik giderleri ve Endirekt işçilik giderleri olarak sınıflandırabiliriz.
3.3.2.1.Direkt İşçilik Giderleri
Üretim gider yerlerinde çalışan, fiilen üretim işlemini gerçekleştiren ve doğrudan doğruya iplik üretimi ile ilişkilendirilebilir işçilere ödenen ücretlerin parasal tutarına direkt işçilik gideri denir. Direkt işçilik giderleri; işletmedeki üretim gider yerleri, üretilen iplikler veya sipariş gibi belirli birimlere doğrudan yüklenebilir.
Türkiye pamuk iplikçiliğ sektörü için direkt işçilik giderlerine örnek olarak; çıplak işçilik, fazla mesai,vardiya zammı, SSK İşveren Payları,Sosyal Güvenlik Destekleme Primi,İşsizlik Sigortası İşveren Primi,Servis Ücretleri,Yemek Ücretleri,Sağlık Giderleri,Eğitim Giderleri verilebilir.
3.3.2.2.Endirek İşçilik Giderleri
Direkt işçilik giderleri dışında kalan ve üretilen iplikle doğrudan doğruya yüklenmeleri olanaklı olmayan işçilere endirekt işçilik gideri denir.
Endirekt işçilik giderleri de yardımcı işçilik ve yönetici işçilik olmak üzere iki grupta toplanabilir.
Yardımcı işçilik, üretim eyleminin kesintisiz sürdürülmesinde kullanılan işçilik olup,pamuk iplikçiliği sektörü için örnek olarak bakım-onarım işçileri, temizlik işçileri, güvenlik görevlileri gibi personele ödenen işçilik verilebilir.
Yönetici işçilik gideri ise, üretim eylemlerini yönlendiren personele ilişkin işçilik olup, pamuk iplikçiliği sektörü için örnek olarak ustabaşı, mühendis, atölye şefi gibi kişilere ödenen giderler verilebilir.
3.3.3. Genel İşletme Giderler
Üretim giderlerinin üçüncü unsurunu da genel üretim giderleri oluşturur. Çok çeşitli giderleri içeren genel üretim giderleri tam ve doğru bir şekilde saptanabildiği ölçüde üretilen ipliğin maliyeti de o ölçüde doğruya yakın olacaktır. Bu durumda işletme yöneticilerinin de objektif karar almaları olanaklı olacaktır.
Üretilen ipliğin maliyetini oluşturan direkt ilk madde ve malzeme giderleri ile direkt işçilik giderleri dışında olup, üretilen iplik ile ilişkili olan üretim giderlerine genel üretim giderleri denir. Bir başka anlatım biçimiyle, genel üretim giderleri üretilen ipliğe doğrudan doğruya yüklenemeyen diğer üretim giderlerini içerir.
Genel üretim giderleri, üretim işleviyle doğrudan doğruya ilgili olmayan, ancak üretimin sürdürülmesi için zorunlu olan giderlerden oluşurlar. Örneğin işletme binası, üretim makineleri, bakım ve onarım hizmetleri, enerji v.b. olmadan üretim eyleminin yürütülmesi olanaksızdır. Bu nedenle genel üretim giderleri, üretim giderlerinin üçüncü unsurunu oluşturur.
İşletmede tek tip iplik üretilmesi halinde, genel üretim giderlerinin iplik maliyetine eklenmesi pek sorun yaratmaz. Faaliyet döneminde oluşan genel üretim giderleri, üretilen iplik maliyetine doğrudan doğruya eklenir.
İşletmede birden çok iplik tipinin üretilmesi halinde ise, her bir ipliğin genel üretim giderlerinden ne kadar pay alacağının saptanması gerekir.

Gim’in Dağıtımında Kullanılan Ölçüler
• KWS Harcamalar
• Personel Sayıları
• Makine Saatleri
• Fiş Sayıları
• Direkt Hammadde Maliyeti
• Sabit Kıymet Değerleri
• Amortismana Tabi Kıymetlerin Değerleri
• Tamir Bakım Saatleri
• Kalite Güvence Saatleri
Gim’in Maliyetlere Yüklenmesi
• Direkt Malzeme Maliyetleri
• Direkt İşçilik Maliyetleri
• Toplam Direkt Maliyetler
• Direkt İşçilik Saatleri
• Makine Saatleri
• Üretim Miktarı

Direkt Malzeme Maliyetleri = Toplam GİM
Toplam Direkt Malzeme Maliyetleri
Direkt İşçilik Saatleri = Toplam GİM
Toplam Direkt İşçilik Saatleri
Toplam Direkt Maliyetler = Toplam GİM
Toplam Direkt Maliyetler
Makine Saatleri = Toplam GİM
Toplam Makine Saatleri
Üretim Miktarı = Toplam GİM
Toplam Üretim Miktarı
3.3.3.1. Genel Üretim Giderlerinin Özellikleri
Genel üretim giderlerinin üretim hacmiyle ilişkisi açısından;
• Değişken genel üretim giderleri,
• Sabit genel üretim giderleri,
• Yarı değişken genel üretim giderleri,
• Yarı sabit genel üretim giderleri,
olmak üzere dört grupta toplamak olanaklıdır. Değişken genel üretim giderleri, üretim hacmindeki değişikliğe bağlı olarak değişen giderlerdir. Örneğin işletme malzemesi, enerji giderleri gibi. Sabit genel üretim giderleri, genellikle bir yıllık faaliyet döneminde üretim hacmi değiştiğinde toplam olarak değişmeyen, ancak birim olarak değişen giderlerdir. Örneğin bina amortismanı, sigorta primi gibi. Yarı değişken genel üretim giderleri, üretim hacmindeki değişmelere paralel olarak değişen, ancak üretim hacmiyle doğru orantılı olarak değişmeyen giderlerdir.
Örneğin makinelerin bakım onarım giderleri, ustabaşı ücretleri gibi. Yan sabit genel üretim giderleri ise, belirli bir üretim hacmi aralığı değiştikçe, ani sıçrama yaparak artan giderlerdir. Örneğin ustabaşı, kalite kontrol personeli gibi.
Genel üretim giderlerinin özellikleri aşağıdaki gibidir.
• Genel üretim giderleri ile üretilen iplik arasında doğrudan doğruya bir
ilişki yoktur.
• Genel üretim giderleri; birbirine benzemeyen, farklı nitelikteki birçok giderin
birleşmesiyle oluşur.
• Genel üretim giderlerinin bir kısmı, zaman içinde düzensiz bir gelişim
gösterirler. Bazı aylarda çok az, bazı aylarda da oldukça yüksek düzeyde
oluşurlar.
• Genel üretim giderlerinin bir kısmının kesin tutarları, ancak yıl sonunda belli
olabilir.
• Yıllık tutarları belli olan bazı genel giderlerinin bir kısmının, maliyetlere
yüklenmesi istenmeyebilir. Fakat bu kısmın ne kadar olduğu ancak yıl
sonunda bilinebilir.
3.3.3.2. Genel Üretim Giderlerinin Sınıflandırılması
3.3.3.2.1. Endirekt Malzeme Gideri
Üretimde kullanılan ancak üretim maliyetine doğrudan doğruya yüklenemeyen yardımcı maddeler ile işletme malzemelerini içerir.
3.3.3.2.2.Endirekt İşçilik Giderleri
Üretim maliyetine doğrudan doğruya yüklenemeyen direkt işçilik giderleri dışındaki işçilik giderleri olup, üretime yardımcı olan işçiliklere ödenen ücretlerdir.
Türkiye tekstil sektörü için örnek olarak; normal ücret, hafta tatili ücreti, genel tatil ücreti, izin ücreti, fazla mesai, prim ve ikramiyeler, geçici görev yollukları, yakacak yardımı, yiyecek-giyecek yardımı, aile yardımı, çocuk yardımı, tahsil yardımı, bayram yardımı, doğum-ölüm-evlenme yardımı, kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kasa tazminatı, SSK primi, işveren payı, tasarrufu teşvik işveren payı, konut yardımı verilebilir.
3.3.3.2.3.Memur Ücret ve Giderleri
İşletme faaliyetlerini yürütmek, üretim ve hizmetleri gerçekleştirmek amacıyla çalıştırılan aylıklı yönetici, memur, büro personeli gibi çalışanlara ödenen ücretleri içerir.
Türkiye tekstil sektörü için örnek olarak, kıdem aylığı taban aylığı, sözleşmeli personel ücreti, özel hizmet tazminatı, mali sorumluluk tazminatı, yabancı dil tazminatı verilebilir.
3.3.3.2.4.Dışarıdan Sağlanan Fayda ve Hizmetler
İletme faaliyetlerini yürütmek, üretim ve diğer hizmetleri gerçekleştirmek amacıyla, işletme dışındaki kuruluşlardan sağlanan fayda ve hizmetler nedeniyle oluşan giderleri içerir.
Türkiye tekstil sektörü için örnek olarak; elektrik, su ve buhar giderleri, akaryakıt giderleri, L.P.G. ve doğal gaz giderleri, dışarıya yaptırılan yerüstü yer altı düzenler, dışarıya yaptırılan bina bakım giderleri, dışarıya yaptırılan tesis makine, cihaz bakım giderleri, dışarıya yaptırılan taşıt araçları bakım giderleri, dışarıya yaptırılan alet, edevat onarım giderleri, alış nakliye giderleri, işçi taşıma giderleri, dışarıya yaptırılan teknik müşavirlik, dışarıya yaptırılan fason iş giderleri, müteahhit istihkakları, elektrik giderleri, su giderleri, yatırım ile ilgili müteahhit istihkakları, eğitim ve dinlenme tesis giderleri, memur taşıma giderleri, işçi taşıma giderleri, makine ve teçhizat giderleri, onarım ve bakım giderleri, ısıtma giderleri, bina ve arazi kiraları, diğer fayda ve hizmetler, yurtiçi tren navlun, yurtdışı tren navlun, nakliye giderleri, tahlil ve tartı giderleri, diğer satış giderleri, PTT giderleri, dışarıya yaptırılan diğer işler, nakliyeler, açık ocak temizlik işleri, dışarıya yaptırılan istihsal verilebilir.
3.3.3.2.5.Çeşitli Giderler
Bu gider grubuna yukarıda belirtilen giderler içinde yer almayan, işletme faaliyetlerini yürütmekte kullanılan giderleri içerir.
Türkiye tekstil sektörü için örnek olarak; stok sigorta giderleri, duran varlık sigorta giderleri, nakliye sigorta giderleri, işletme ve ambar binaları kira giderleri, makine, tesis ve bina giderleri, bina ve arazi kiraları, makine ve teçhizat kiralan, ısıtma aydınlatma ve su giderleri, haberleşme giderleri, para nakil giderleri, haberleşme giderleri, ilan giderleri, reklam ve numune giderleri, sergi giderleri, telif terfi giderleri, kitap gazete ve dergi giderleri, bilgisayar teknik araştırma giderleri, tören ve donanım giderleri, birlik oda meslek kurumu giderleri, yardım ve bağışlar, okul ve öğretim giderleri, film tiyatro konser giderleri, beden terbiye giderleri, kurs ve seminer giderleri, sivil savunma giderleri, yüksek denetleme kurulu giderleri, temsil giderleri, dışarıya yaptırılan sigorta giderleri, dahili yapılan sigorta giderleri, iş ve işçi bulma giderleri, misafir ağırlama giderleri, posta ve kargo giderleri, müşavirlik ve danışmanlık, banka giderleri, noter giderleri, şehir içi yol giderleri, dava ve icra giderleri, kanunen kabul edilmeyen giderler, nakil vasıtaları gideri, eğitime katkı payı, pul ve harç giderleri, özel tüketim vergisi, sair genel giderler, mahkeme masrafları, ticaret odası aidatı, diğer müteferrik masraflar, alet edevat mobilya mefruşat masrafı, atölyede yaptırılan işler, demirbaşlar, bina sigortası, makine ve tesisler sigortası, taşıma çekme vasıtaları sigortası, malzeme ambarı stok sigortası, nakliye sigortası verilebilir.
3.3.3.2.6.Vergi, Resim ve Harçlar
Mevzuat gereğince tahakkuk ettirilen gider niteliğindeki vergi, resim ve harçları kapsar.Pamuk iplikçiliği sektörü için örnek olarak; damga vergisi, motorlu kara taşıtlar vergisi, belediye vergi ve resimler, bina ve arazi vergileri, noter harç ve resimleri, temizleme ve aydınlatma vergisi, emlak vergisi, kurumlar vergisi, gelir vergisi, damga vergisi, katma değer vergisi, devlet hakkı, pamuk iplikçiliği fonu, belediye hissesi, fonlar, emlak vergisi, taşıt alım vergisi, motorlu kara taşıtları vergisi, gümrük vergisi, belediye vergisi, sivil savunma fonu, genel hayati etkileyecek afetler fonu, tabi afetler ek vergisi, TSE, geçici vergi, gelir vergisi, damga vergisi, gelir vergisi, fon payı, diğer vergi resim ve harçlar verilebilir.
3.3.3.2.7.Amortisman ve Tükenme Payları
İşletmenin maddi ve maddi olmayan duran varlıklarına ilişkin amortisman giderleriyle, özel tükenmeye tabi varlıkların tükenme paylarına ilişkin giderleri içerir.
Amortisman, işletmede bir yıldan fazla kullanılan ve kullanıldığı süre içinde aşınma, yıpranma ve değerini yitiren varlıklarda ortaya çıkan değer kayıplarının saptanması işlemidir.
İşletmeler maddi ve maddi olmayan duran varlıklarına ilişkin amortisman sürelerini kendileri belirlemektedirler. Ancak işletmelerin amorti etme süresini, kendi maliye politikalarına göre farklı tutmalarından dolayı, bu projedeki üretim maliyeti hesaplamalarında amortisman ve tükenme payları ortalama olarak alınmıştır.
İşletmenin paraya çevrilebilen öz varlıkları, aktif toplamı oluşturur (mal varlıkları, nakit, mevduat, satın aldığı mallar v.b.).
İşletmenin yurtiçi ve yurtdışı satışlarından iadeler düşüldükten sonra kalan safi satışları, net satışları toplamını oluşturur.
7/A Maliyet Hesabı Dikkate Alınarak Oluşturulan Üretim Maliyeti Şablonu
7/A Maliyet Hesabına Uygun Üretim Maliyeti Şablonu
Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri
Direkt İşçilik Giderleri
Genel Üretim Giderleri
Endirekt İlk Madde ve Malzeme Giderleri
Endirekt işçilik Giderleri
Memur Ücret ve Giderleri
Dışarıdan Sağlanan Fayda ve Hizmetler
Çeşitli Giderler
Vergi Resim ve Harçlar
7/B Maliyet Hesabı Dikkate Alınarak Oluşturulan Üretim Maliyeti Şablonu
7/B Maliyet Hesabına Uygun Üretim Maliyeti Şablonu
İlk Madde ve Malzeme
İşçi Ücret ve Giderleri
Memur Ücret ve Giderleri
Dışarıdan Sağlanan Fayda ve Hizmetler
Çeşitli Giderler
Vergi Resim ve Harçlar
Tablolarda görüleceği üzere, amortisman ve tükenme paylan dikkate alınmamıştır. Bunun nedeni; her işletmenin vergi usul kanuna göre farklı yöntemlerle amortisman ayırabilme hakları olduğundan, amortismanın maliyet kalemleri içindeki yüzdesi değişecektir.

BÖLÜM 4
4.Maliyet Hesaplama Sistemleri
Maliyet hesaplama sistemleri de değişik açılardan bakıldığın¬da çeşitlidir.
Bunlar,
-Maliyet hesabına göre: tam maliyet kısmi maliyet,
-Birim maliyetlerin hesaplanma şekline göre sipariş maliyeti safha maliyeti,
-Hesapların yapıldığı zamana göre ön maliyetler kesin maliyetler,
-Kullanılan rakamlara göre fiili maliyetler fiili olmayan maliyetler (tahmini, standart maliyetler) biçimlerinde sınıflandırılabilir.
Kar elde etmenin tek yolu, fiyatların maliyetler üzerinden saptanmasıdır. Pazar dengesinin ele alınıp, maliyetlere göre bir fiyatlama politikasının izlenmesi gerekmektedir.Bu nedenle üretim faktörlerinin tek tek ele alınıp, ortaya konması gerekir.Burada maliyetlerin sınıflandırılması yapılmalı ve bu sınıflandırmaya göre maliyetler oluşturulmalıdır. Maliyet unsurları olan malzeme,işçilik ve genel üretim giderleri belirlenmeli ve daha sonra satış ve yönetim giderleri de saptanarak maliyetler ayrıştırılmalıdır. Saptanan bu maliyetlerin değişken ve sabit kısımlarının belirlenmesi ile, daha sonra farklı maliyet yöntemleri uygulanabilir. Bu yöntemler de, daha sağlıklı fiyatlama yapılmasına yardımcı olur.
Bir tekstil işletmesinin faaliyeti sırasında yukarıdaki maliyet hesaplama sistemlerinin birden fazlasından yerine göre yararlanılması mümkündür. Üst yönetim, maliyetle ilgili değerle¬rin ne amaçla kullanılacağını belirledikten sonra, işletmenin bünyesine en uygun sistemleri seçmek için, muhasebe yöneticisine danışarak karara varır
4.1.Birim Maliyeti Hesaplama Yöntemleri
Yukarıda maliyetlerin hesaplanmasında çeşitli sistemler bulunduğu ifade edilmişti. Mamullerin nitelikli, işletmenin iriliği, genel organizasyonu ve üretim tekniği bakımından, bu sistemlerden en uygun olanı (veya olanları) seçilerek yönetimde yararlanılır.
Tekstil işletmelerinde mamullerin birim maliyetini hesaplamada kullanılan en geçerli üç maliyet sistemi hakkında örneklerle birlikte aşağıda bilgi verilecektir. Bunlardan ilki, üretimin birbirine bağlı ve birbirini izleyen çeşitli safhalar halinde bulunduğu, genellikle sürekli olarak ayni tür Veya benzer mamullerin imal edildiği tekstil sanayinde en yaygın kullanılan birim maliyet hesaplama yöntemi olan Safha Maliyeti Sistemidir. İkincisi, daha modern yönetim ve organizasyona sahip ,işletmeler tarafından kullanılması önerilen Standart Maliyet Sistemi, üçüncüsü ise imal edilmesi düşünülen mamul tiplerinin birim fiyatını önceden tahmin için çabuk karar vermeye uygun Direkt Maliyet Sistemidir.
4.1.1. Safha Maliyet Sistemi
Üretim giderlerinin belli zaman süresi içinde ve maliyet yeri itibar ile toplanması ve üretimin miktarı ile ilgilendirilmesi biçiminde, birim maliyetin hesaplanmasına Safha Maliyeti Sistemi denilmektedir.
Bu sistemde aşağıdaki yol izlenir:
-Direkt hammadde, malzeme ve işçilik ile dolaylı giderler imalât safhaları olan maliyet yerlerinde toplanır.
Maliyet giderleri aylık olarak hesaplanır.Aylık üretim miktarları, ayın başında ve sonunda işletmede mevcut yarı mamul stokları teknik servisler tarafından saptanarak belgelenir.
-Her üretim safhasında toplanan maliyet giderleri o safhada üretilen mamullerin toplamına bölünerek birim maliyeti bulunur.
Bölme işleminde, mamulün tamamlanma derecesi ve eşdeğer birimler kullanılır.
-Bir safhada işi biten yarı mamul bir sonraki safhaya devredilirken, hesaplanan maliyetleri de devredilir.
Safha maliyeti veya sipariş maliyeti sistemleri gibi, tam maliyet esası kullanılan işletmelerde, ayrıntılı tüm bilgilerin toplanması ve bunlar üzerinde hesapların yapılması uzun sürmektedir. Mamul birimlerine ait aylık maliyetler, yöneticinin eline ancak müteakip ayın 20’sinden sonra geçer. Bu süreyi kısaltmak için bilgisayar kullanılması yaygınlaşmak tadır.
Yönetimde bazı kararlar için, daha az sağlıklı olsa bile daha çabuk elde edilecek birim maliyetlere gerek duyulmaktadır. Yeni bir mamul tipi için fiyat saptanmasına acilen ihtiyaç duyulabilir. Mamulün birim maliyetine girmesi gereken bütün unsurları tam olarak ve fiilen içermeyen, buna karşın kısa zamanda çıkarılabildiğinden yönetici için karar almada yararlanılacak maliyet sistemlerinden ikisi hakkında aşağıda bilgi verilecektir.
4.1.2. Standart Maliyet Sistemi
• Üretim maliyetleri tahmin edilen maliyetlerden oluşur.
• Esas maliyetler olması gereken maliyetlerdir
Bilimsel ve teknik esaslara dayanılarak hesaplanan ve belirli koşullar altında “olması istenen” maliyetlere Standart Maliyet denir.
Standart Maliyet Sistemi, yukarıda görülen Safha Maliyeti Sisteminden öz itibariyle değişiktir. İlkin, gerçek maliyet olmayıp nazaridir veya program, yani olması gereken maliyet niteliğindedir. Ayrıca, bu sistemin uygulanmasında, Muhasebe Servisi işletmenin diğer bölümleri ile, özellikle teknik kısımlar ile daha sıkı işbirliği yapacaktır ve nihayet , işletmenin kontrolü ve verimliliğin geliştirilmesi amaçları ön planda tutulur. Bu nedenlerle, Standart Maliyet Sistemi, modern işletmeciliği benimsenir yönetimin bulunduğu işyerlerinde yararlı olur.
Standart Maliyet Sistemi hazırlanış itibariyle bütçe veya. yıllık iş programına kadar geçmiş yıllara ait verilerden ve yapılan iş etütlerinden yararlanmak suretiyle belirli bir dönem için bir üretim programı ile bunu gerçekleştirmek üzere gerekli israflar saptanır ve mamul türleri için maliyetler bulunur.Bütçelemede toplam maliyetler saptandığı halde, bu sistemde esas mamul biriminin maliyetidir.
Sistem uygulanırken, aylık üretim miktarları belli olduktan sonra standart birim maliyetleri ile çarpılmak suretiyle çeşitli maliyetler ortaya çıkarılır.Fiili maliyetlerin,standart maliyet değerinden farkı sapma olarak kabul edilir
ve titizlikle izlenir.Bu sapma değeri mamulün maliyetinde etken olan faktörlerin eleştirilmesi ve daha sonra geliştirilmesinde işe yarar.Genel olarak. aylık çıkarılacak olan bu sapma hesapları, dönem (yıl) sonunda tasfiye edilir. Böylece, standart maliyetler fiili maliyetlerle eşdeğer olur.
Standart maliyet sisteminde çalışma şematik olarak şöyle gösterilebilir.
4.1.2.1. Sistemin Yerleştirilmesi
Bir işletmenin Standart ma1iyet Sistemine geçmesi normal olarak iki yılda mümkün olduğu ileri sürülmektedir.
Muhasebenin organizasyonu bakımından ;Kısmi Plan veya Toplu Plan ile kurulabilir.
Kısmı Plan uygulamasında, işletmenin fiili maliyetleri incelenir; maliyetlere etken olan faktörler eleştirilir; bunların makul ve erişilebilir ile ideal düzeydeki değerleri göz önünde tutularak standart kabul edilecek olanlar saptanır. Bundan sonra da birim maliyetler hesap edilerek kullanılmağa başlanır
Standart Maliyet Sisteminin bu basit biçim uygulamasında, imalât maliyetleri hesaplarına fiili değerler işlenir. Yarı mamullerin ve mamullerin değerlendirilmesi ise standart birim maliyetler ile yapılır.
Dönem sonunda işletmede sağlıklı bir sayım yapılması gerekir ve maliyetlerin “sapma hesabı” tasfiye edilerek gerçek maliyetlere ulaşılır.
Toplu Plan uygulaması halinde, maliyetlerin oluşturulma sı için standartlar kullanılır. Yani, mamulün maliyetinde yer alan direkt hammadde, direkt işçilik ve GÎM için standart maliyetler saptanır. Üretim sonuçları, böylece peşinen saptanmış standart maliyetler ile değerlendirilir. Her aşamada, fiili maliyetlerin standartlardan sapmasını izlemek ve buna göre işletmede gerekli önlemleri almak mümkün olur. Bu maliyet sisteminin esas yararı buradadır.
4.1.2.2. Standartların Saptanması
Maliyetlerin hesaplanmasına giren çeşitli standartların saptanması, ehil elemanlar tarafından yapılacak özel etüdler ve bilgili çalışmayı gerektirir.
Birim mamulün maliyetine giren,
Direkt hammadde için:miktar standardı (birim, kg, metre gibi),fiyat standardı (TL/birim, kg, m. v.b.)
Direkt işçilik için;zaman standardı (saat),ücret standardı (TL/saat)
Genel imalat maliyetleri için; faaliyet hacmi (yılda veya günde çalışılacak işçi saati, makine saati gibi),yükleme haddi (maliyet yükleme standardı) saptanır.
Standartların saptanmasında, işletme içinde sanayi mühendisliği, satın alma, personel ve muhasebe servisleri ile teknik kısımlar işbirliği yaparlar. Bu, sistemin başarılı yürü¬tülmesi için de yararlıdır.
Standartlar 6 ay, 1-3 yıl aralıklarla revize edilmelidir,
4.1.2.3. Standart Maliyetlerde Sapmaların Analizi
İşletmelerin bütçesi (veya iş programı) uygulanmaya konduktan sonra Maliyet Muhasebesi tarafından yapılacak iş, fiili sonuçların, saptanmış olan standart maliyetlerden ne kadar farklı çıktığını hesaplamaktır. Fiili maliyetlerin standart maliyetlere göre sapması aşağıda gösterilen unsurlarda hesaplanır:
A- Direkt hammadde maliyetleri;Alış fiyatının sapması,Kullanımda fiyat sapması,Kullanım miktarındaki sapma.
B- Direkt işçilik maliyetleri;Ücret sapması,Verim sapması.
C- Genel imalat maliyetleri;Harcama sapması (kontrol edilebilir),Boş üretim kapasitesi,Verimlilik (Sabit verimlilik sapması, Değişken verimlilik sapması)
Standartlara göre meydana gelen bu sapmalar, önceden kabul edilmiş alt ve üst sınırları aştığında analizlere girişilir; sapmaların arkasındaki gerçek nedenler araştırılır.
Dönem sonunda, Sapma Hesaplarının kapanması için bunlar, ya Satılan Mamullerin Maliyetine ve Kar/Zarar Hesabına atılır veya daha uygun olarak, mamullere ve stoklara (yarı mamul ve mamul stoklarına) yüklenir.
4.1.3.Direkt Maliyet Sistemi
Son yıllarda işletmelerde yönetim düşüncesine başlıca yardımlardan birisi Direkt Maliyet usulünün gelişmesi olmuştur. Sistemin esası: mamul maliyetlerine yalnızca değişken maliyetleri yüklemek ve sabit maliyetleri tümüyle dönem gideri sayarak Kar/Zarar Hesabına devretmektir.Böylece bu sistem, maliyetlerin bir kısmını içerdiğinden mamuller için doğru birim maliyeti sağlamaz. Buna karşın,işletmenin kuruluşundan doğan durgun maliyetleri (amortismanlar, dolaylı-işçilik, sigorta v.b.) hiç hesaba katmadığından ve sadece işletilme sırasında hareketli maliyetleri izlediğinden, piyasadaki hareketli satış fiyatlarını değerlendirmek ve dolayısıyla her mamul için kâr katkılarını görmek mümkün olmaktadır. Şu halde, Direkt Maliyet Sistemi bir maliyet hesabından çok, bir maliyet analizi ve karar verme aracıdır. Bu nedenle işletme yönetimi için,
-Başa baş Noktasının analizinde,
-Değişik mamullerin kar’a etkisinin analizinde,
-İstenen bir mamulün üretimini arttırmak veya kaldırmak kararlarını vermede,
-Bir malzeme veya parçayı işletme içinde imal etme veya dışarıdan satın alma
kararlarında,
-Yeni makineler için satın alma kararı vermede, işe yarar. Bütün bu kararlar, genellikle, seçeneklerin incelen¬mesidir; yani yeni bir karar verilirken ek giderler ile ek gelirlerin karşılaştırılmasıdır.
Bir mamulün birim maliyetine giren değişik tür maliyetlere, bazı giderlerin ve kârın eklenmesi ile satış fiyatının oluşması aşağıdaki gibi gösterilebilir.

BÖLÜM 5
5.Pamuk İpliğinin Üretim Maliyetinin Hesaplanması
Pamuk ipliğinin maliyetine etki eden gider kalemleri üretimle direkt ilişkisi açısından iki çeşittir.

• Üretimle Direkt Alakadar Olan Giderler
• Üretimle Direkt Alakadar Olamayan Giderler

Üretimle direkt ilişkili olan giderler;hammadde maliyeti,işçilik maliyeti,malzeme masrafları olarak sıralanabilir.Bu maliyet kalemleri doğrudan maliyet hesabına katılabilir.

Üretimle direkt ilgisi olmayan giderler ise; üretimin değişimine karşı büyüklüğü değişmeyen amortisman gideri gibi sabit harcama kalemleri ve üretim bölümlerine göre değişim gösteren değişken giderlerdir.

İplikte birim maliyetlerinin,
a) Hammadde
b) Genel İşçilik
c)GİM
olarak hesaplanmasında aşağıdaki yol izlenir
5.1.Hammadde Gideri
Gerekli miktardaki ipliği üretebilmek için gerekli olan pamuk miktarı maliyet hesaplanmasında (döküntülerde hesaplanarak) direkt olarak maliyete katılır.

Pamuk İpliğinde Fire Oranları;

Pamuk ipliği imalinin çeşitli safhalarında meydana gelen fire oranları ortalama aşağıdaki gibi gerçekleşmektedir.

A-Karde Pamuk İpliği imalinde ………% 12-16 oranında fire,

B-Penye Pamuk İpliği imalinde ……… % 30-33

C-Open-End Pamuk İpliği imalinde ……% 10-12 meydana gelebileceğine, ayrıca
İmal edilen ipliklerin kullanıma hazırlanması ve ambalajlanması esnasında fire ve zayiatın meydana gelebileceği de göz önüne alınmalıdır.

Her bir makinedeki döküntüyü hammadde maliyetine yansıtılırken şu formül kullanılır.
Makine Çıkışı Hammadde Maliyeti(Yarı Mamul Maliyeti)=Makine Girişindeki Hammadde Maliyeti x (1 + Makinede Meydana Gelen Döküntü)

5.2.Genel İşçilik Giderinin Hesaplanması
Genel işçilik, akord, yardımcı ve ek olarak ödenen işçi ücretlerinin tümünü kapsar.
Her safhadaki üretim miktarı ve bunlar için ödenen akord işçi ücretlerine alt cetvel iplik işletmesine verilir. Bu cetvelden o ay için vatka, cer şeridi ve fitil için bir kilogram’a isabet eden akord işçilikler çıkarılır. Bu birimler, devreden yarı işlenmişler üzerinden işçilik maliyetlerini hesaplamada kullanılır.
İplik ihzar dairesi (Harman-Hallaç, Tarak, Cer ve Fitil) akord ücretleri toplamız o ay üretilen iplik türleri (Ne 16,20,30 gibi) kg. miktarları üzerinden yüklenir.Teknik büronun hazırladığı cetvelde, iplik türlerine göre vater akord işçilikleri olduğundan, o aya ait iplik üretiminin türlere ait akord işçilikleri bulunmuş olur (1).
Yardımcı ve ek işçiliğin iplik türlerine dağıtımında, akord işçilikler baz olarak alınır. Her iplik türüne, ilgili akord işçilik oranında yardımcı ve ek işçilikte verilir.
İplik türlerine göre hesaplanan akord işçilikler ile yardımcı ve ek işçiliklerin toplanması sureti ile l kg. kops ipliğin, iplik türlerine göre genel işçilik maliyeti çıkarılmış olur.
İşçilik maliyetinin hesaplanabilmesi için öncelikle ne tür ücret sistemleri ile bu işlemin yapılacağına bakalım.
5.2.1. İşçilik Ücret Sistemleri
Maliyet çalışmalarında kullanılan işçilik miktarının zaman olarak ifadesi işçilik giderlerinin hesaplanması ve maliyetlerin hesaplanması için önem arz eder.Bu açıdan ücret sistemleri ile bu işlem maliyetlendirilerek işçilik gideri hesaplanabilir.Ücret Sistemleri ise 3 grupta toplanır.
a) Zaman esasına göre
b) Akort esasına göre
c) Primli ücret sistemi
5.2.1.1. Zaman Esasına Göre Ücret
Çok eski ve yaygın olarak kullanılan bir ücret sistemidir.Sistemin esası, ücret çalışma süresine göre hesaplanır.Bu süre içerisinde gerçekleştirilen iş veya işçinin verimi dikkate alınmaz.Ölçü olarak kullanılan birim, saat, gün, ay veya yıl olabilir. Bu sistemde işçi belirli bir süre içinde yükümlü olduğu işi bitirmek zorundadır.Zaman birimi başına ücret sabittir.Verim ücreti etkilemez. Ayrıca imal edilen birim başına düşen ücret sarf edilen zamanla ters orantılı olarak değişir.

Şekil 5-Birim Başına Harcanan Zaman ve Birim Başına Düşen İşçilik Gideri

Şekil 6-İşçilik Verimi İle Parça Başına Maliyet Arasındaki İlişki
Hesap açısından kolay bir sistemdir.İşçilere karşı bir zorlama söz konusu olmadığından sakinlikle iş yapıldığı için işin kalitesi artabilir.Ücret sabit olduğu için işçi motivasyonu düşecektir ve içi sabit bir gelir elde edecektir.Fakat işçi zorlanmadığı için yıpranma söz konusu değildir.Hesaplanması açısından bir sorun çıkmaz.
Dezavantajı ise,verimin düşmesi halinde rizikoyu işletme üstlenir.Teşvik unsurları içermemektedir,bu sebepten normal düzeyde bir verim için kontroller gereklidir bu da maliyetleri artıracaktır.
5.2.1.2. Akord Esasına Göre Ücret
Sistemin esası verime dayalı olmasıdır.Ücretlendirme de işin yapılma süresi yerine miktarı baz alınır.Verimin ölçülebilmesi bu sistemin uygulanması açısından bir ön şarttır.
Avantajları:
• Ücretlendirme verime bağlı olduğundan işçi daha fazla çalışır.
• Birim başına direkt işçilik gideri sabit olduğundan verim düşse dahi işçilik giderleri yükselmez.(Bu durum maliyet hesabını kolaylaştırır.)
• İşçilerin gelirlerini kontrol imkanı vardır.
Dezavantajları ise; işçinin aşırı yıpranması, işçiler arasında kırıcı rekabet ve gerginliklere yol açar.

Şekil 7-Verime Göre Ücretler Akord Sistemi

Uygulanış şekli olarak Akord Ücret Sistemi, ücretin saptanma şekli itibarıyla;
a) Arı akord ücret sistemi:Ücretlendirme de verim baz alınır. İşçi yaptığı her iş için daha önceden saptanan ücreti alır
b) Asgari ücreti garanti eden akord sistemi
c)Para akordu:Bu sistemde birim başına ödenecek ücretin saptanmasında normal verim ve
yürürlükteki tarifelerdeki saat ücreti esas alınır
Günlük Ücret=Prim Başına Akord x Günlük Üretim
d)Zaman Akordu:Bu sistemde, belirli bir işin her birimi için, bir ön zaman verilir. (Akord zamanı)ve işi yapanın ücreti buna göre hesaplanır. Çalışan işi daha kısa sürede yaptığında ücret geliri tasarruf ettiği süre ile doğru orantılı olarak artar
Akord zamanı genelde dakika olarak ifade edilir
İşçi ücreti=> ü = t. f. q
t = İşin bir biriminin yapılabilmesi için dakika olarak öngörülen süreyi
f = Dakika cinsinden akord faktörü
q = Yapılan iş miktarını

f = ü – (ü x %X)
60

ü = Saatte ödenen esas ücret miktarı
X = % olarak akord zamanını gösterir.
Sistem tatbikatta çok uygulanan bir sistemdir. Ücret sistemi değiştiğinde sadece akord faktörünü yeniden hesaplamak gerekir. Bu sistemde bir birim üretim için gerekli zaman belirli olduğundan sistem üretim ve maliyet planlamasında büyük kolaylık sağlar.
5.2.1.2. Primli Ücret Sistemleri
Bu sistem zaman ve akord sistemlerinin sakıncalarının hafifletilebilmesi için
geliştirilmiştir. Bunlarda gaye, bir yandan işçiye zaman ücret sisteminin sağladığı emniyet ve rahatı vermek, diğer yandan üretimdeki artıştan işçiye de prim şeklinde ilave bir kazanç sağlamaktır. Bu maksatla, normal kabul edilen üretim miktarını aşan üretimin veya tasarruf edilen zamanın karşılığı işçi ile işletme arasında belirli oranlarda bölüşülür
Prim, üretimdeki artış, ve malzemeden tasarruf, kalite ve makineleri iyi kullanma gibi özel maksatlarla verilir. Normal akord sisteminde ücret, üretimde doğru orantılı arttığı halde, primli ücret sisteminde işçi üretimindeki artışın karşılığının sadece belirli bir kısmı aldığından birine düşen işçilik gideri gittikçe azalır
5.3. İplikte GİM
Hammadde ve genel işçilik maliyetleri dışında kalan, iplik işletmesi ile ilgili direkt ve dolaylı maliyetlerin tamamı Genel İşletme Maliyelerini (GİM) oluşturur.
GİM’in iplik türlerine dağıtımı Bölüm 3.3.3 de anlatıldığı şekliyle pek çok değişik yoldan yapılabilir ancak pamuk iplikçiliğinde bu dağıtım genellikle iğ saatine göre yapılmaktadır.Genel İşletme giderleri önceki bölümlerde anlatıldığı üzere doğrudan ipliğin maliyetine yansıtamadığımız fakat üretime yardımcı olan enerji, amortisman, dolaylı işçilikler gibi bir çok kalemi içermektedir.
Amortisman Giderlerinin Hesaplanması
Amortisman hesaplamanın amacı duran varlıkların yenilenmesini sağlamak olduğundan duran varlığın, hizmet ömrünün bilinmesi ve tesbit edilen bu hizmet ömrü sonunda yaratılan fonlarla duran var¬lığın yenilenme imkanının yaratılması lâzımdır. Duran varlığın hizmet ömrü ekonomik şartlara, teknolojik değişme ve fiziki şartlara bağlıdır. Bir sabit varlığın ekonomik, teknolojik ve fiziki şartlara göre hesapla¬nan ömürlerinden en kısa olanı o sabit varlığın hizmet ömrünü teşkil eder. Teorik olarak, hizmet ömrü içinde duran varlığın tamamen amortismana tabi tutulmuş olması (amorti edilmesi) duran, varlığın yenilenmesi için fon yaratılmış olması gerekir.

Yardımcı Servis Payı
Yardımcı servislerde diğer servislerde olduğu gibi işçiler,memurlar,makineler ve onlara ait giderler vardır, maliyet hesaplamada bu giderler belirli yüzdelerle bölümlere bağlı olarak sabit veya değişken yüzdelerle hesaplanır.Elektrik,su bölümlerin kullanım oranlarına bağlı olarak dağıtılır yani değişkendir.Planlama müdürlüğüne ait dağıtım her bölüme eşit olarak dağıtılır yani sabittir.
Bu dağıtım işlemi yapılırken öncelikle o bölüme ait bütün giderler toplanır ve önceden belirlenmiş olan yüzdelerle maliyet yerlerine dağıtılır.

Bölüm 6
6.Pamuk İplikçiliğine Ait Örnek Bir Maliyet Hesabı
6.1.Hammadde Maliyetlerinin Hesaplanması:Maliyet içindeki hammadde maliyetinin hesaplanabilmesi için üretim esnasındaki döküntülerin hammadde maliyetine yansıtılması gereklidir.
Tablo 1-Karde İplik Hammadde Maliyet Hesabı
Maliyet Noktası Döküntü Miktarı(%) Birim Hammadde Maliyeti
(Makine Giriş) Hammadde Maliyeti
(Makine Çıkış)
Hammadde(Pamuk) 0 1.5000$ 1.5000$
Harman-Hallaç 4 1.5000$ 1.5600$
Tarak 3.1 1.5600$ 1.6084$
Cer (I.Pasaj) 0.6 1.6084$ 1.6180$
Cer (IIPasaj) 0.6 1.6180$ 1.6277$
Fitil 1 1.6277$ 1.6440$
İplik 2 1.6440$ 1.6769$

Tablo 2-Penye İplik Hammadde Maliyet Hesabı
Maliyet Noktası Döküntü Miktarı(%) Birim Hammadde Maliyeti (Makine Giriş) Hammadde Maliyeti (Makine Çıkış)
Hammadde(Pamuk) 0 1.5000$ 1.5000$
Harman-Hallaç 6 1.5000$ 1.5900$
Tarak 3.3 1.5900$ 1.6425$
Dublör 0.5 1.6425$ 1.6507$
Vatkalı Cer 1 1.6507$ 1.6672$
Tarama 15 1.6672$ 1.9173$
І.Pasaj Cer 0.6 1.9173$ 1.9288$
ІІ.Pasaj Cer 0.6 1.9288$ 1.9403$
Fitil 1 1.9403$ 1.9597$
İplik 2.4 1.9597$ 2.0068$
İşletmemizde pazar piyasa şartlarına uyum açısından Ne 20, Ne 24,Ne 30 Karde iplik,Ne 30 ve Ne 36 Penye iplik tipleri üretilecektir.
Her bir iplik makinesi 1120 den oluşmakta olup her bir iplik türü için toplam makine sayısı,toplam iğ sayısı,günlük üretim miktarı müteakip tablodaki gibi olacaktır.
İplik Numarası İğ Sayısı Makine Sayısı Makinenin Günlük Üretimi
(kg) Toplam Aylık Üretim
(kg) Hammadde Maliyeti
(Dolar) Toplam Aylık Hammadde Gideri
Ne 20 Karde 4480 4 1.524 139.008 1,677$ 233.102,5 $
Ne 24 Karde 4480 4 1.064,4 105.312 1,677$ 176.597,7 $
Ne 30 Karde 5600 5 686,6 93.924 1,677$ 157.501,2 $
Ne 30 Penye 4480 4 686,6 86.880 2,007$ 174.350,8 $
Ne 36 Penye 6720 6 721,7 102.212 2,007$ 205.119,0 $
527.336 Toplam 946.671,2 $
Tablo 3-Üretim Bilgileri
NE 20 İçin Hammadde Maliyeti(Karde Dokuma)
Makine Parametreleri:
Üretilecek İğlik Numarası : Ne20=Nm33,86 (Nm=1.693Ne
İğ Sayısı :1120 adet
İğ Devri :19.000 d/d
Büküm Miktarı :750 T/m
Makine Verimi :%96
P (kg/gün) = İğ sayısı x İğ devri x 60 x 24 x n
T/m x Nm x 1000

P (kg/gün) = 1120×19.000x60x24x0.96 =1158,4 kg makine/gün
750×33,86×1000

4 makine de Ne 20 iplik üretildiği için; 1158,4×4=4633,6 kg/gün üretilecektir.
Aylık Üretim Miktarı İse:4633,6×30=139.008 kg
Ne 20 için aylık hammadde gider: 139.008 x 1,6769$=233.102,5$

NE 24 İçin Hammadde Maliyeti(Karde Dokuma)
Makine Parametreleri:
Üretilecek İğlik Numarası : Ne24=Nm40,632 (Nm=1.693Ne
İğ Sayısı :1120 adet
İğ Devri :19.000 d/d
Büküm Miktarı :825 T/m
Makine Verimi :%96
P (kg/gün) = 1120 x 19.000x 60x24x0 ,96 =877,6 kg makine/gün
825 x 40,632 x 1000
4 makine de Ne 24 iplik üretildiği için; 877,6 x 4=3.510,4 kg/gün üretilecektir.
Aylık Üretim Miktarı İse: 3510,4 x 30=105.312 kg
Ne 24 için aylık hammadde gideri: 105.312 x 1,6769$=176.597,7$

NE 30 İçin Hammadde Maliyeti(Karde Dokuma)
Makine Parametreleri:
Üretilecek İğlik Numarası : Ne30=Nm 50,79 (Nm=1.693Ne)
İğ Sayısı :1120 adet
İğ Devri :19.000 d/d
Büküm Miktarı :925 T/m
Makine Verimi :%96
P (kg/gün) = 1120 x 19.000x 60x24x0,96 =626,2 kg/gün
925 x 50,79 x 1000

5 makine de Ne 24 iplik üretildiği için; 626,2 x 5= 3.130,8 kg/gün üretilecektir.
Aylık Üretim Miktarı İse: 3130,8 x 30= 93.924 kg
Ne 30 için aylık hammadde gideri:93.924 x 1,6769$= 157.501,2$

NE 30 İçin Hammadde Maliyeti(Penye Örme)
Makine Parametreleri
Üretilecek İğlik Numarası : Ne30=Nm 50,79 (Nm=1.693Ne)
İğ Sayısı :1120 adet
İğ Devri :19.000d/d
Büküm Miktarı :800 T/m
Makine Verimi :%96
P (kg/gün) = 1120 x 19000 x 60 x 24 x 0,96 =724 kg/gün
800 x 50,79 x 1000
5 makine de Ne 30 iplik üretildiği için; 724 x 4= 2.896 kg/gün üretilecektir.
Aylık Üretim Miktarı İse: 2896 x 30= 86.880 kg
Ne 30 için aylık hammadde gideri: 86880 x 2.0068= 174.350,8 $

NE 36 İçin Hammadde Maliyeti(Penye Örme)
Makine Parametreleri
Üretilecek İğlik Numarası : Ne36=Nm60,948 (Nm=1.693Ne)
İğ Sayısı :1120 adet
İğ Devri :19.000 d/d
Büküm Miktarı :850 T/m
Makine Verimi :%96
P (kg/gün) = 1120 x 19.000x 60x 24 x 0,96 =568 kg/gün
850 x 60,948 x 1000
6 makine de Ne 36 iplik üretildiği için; 568 x 6=3407 kg/gün üretilecektir.
Aylık Üretim Miktarı İse: 3407 x 30= 102.212 kg
Ne 36 için aylık hammadde gideri: 102.212 x 2,0068 = 205.119 $

6.2. İşçilik Giderlerinin Hesaplanması:
Departman İşgücü Gereksinimi
Paketleme 15
Bakım 30
Üretim 140
Ek İşgücü 17
Yönetim Ve İdari Personel 20
Toplam 222
Tablo 4-İşgücü Gereksinim Tablosu

Gider Noktası Birim Personel Gideri Personel Sayısı Toplam
Aylık İşçi Gideri
(prim+sigorta dahil) 338$ 202 68.276$
Diğer İşçi Giderleri(%35) 118,3$ - 23.896,6$
Yönetim Kadro Gideri 1.245$ 20 24.900$
Diğer Yönetim Giderleri(%35) 435,75$ - 8.715$

Toplam Personel Gideri
125.787,6$
Tablo 5-Personel Gider Tablosu
6.3. Genel İşletme Giderlerinin Hesaplanması
Amortisman Giderlerinin Hesaplanması:
Amortismanın
Türü Amortismanın Toplam Tutarı Amortisman Nisbeti(%) Aylık Amortisman Tutarı
Bina ve Arsa Amortismanı 1.444.440$ 5 6.018,5$
Makine,Yardımcı ve Servis Ekipmanları 11.832.115$ 10 98.601$
Elektrik ve Klima Sistemleri 1.823.000$ 10 15.192$
Toplam Amortisman Gideri 119.811,5$
Tablo 6-Amortisman Gider Tablosu
Enerji Giderlerinin Hesaplanması:
Tüm Ünitelerin Toplam Enerji Tüketimi(aylık) 1.391.181 KWH
Enerjinin Birim Fiyatı 0,065$
Toplam Enerji Maliyeti(aylık) 90.426,7$
Tablo 7-Enerji Gider Tablosu

Diğer İşletme Giderlerinin Hesaplanması:
Tamir Ve Diğer İşletme Giderleri 16.667$
Yedek Parça(İğ Mili) 18.547$
İşletme Sermayesi Ve Yatırım Sigortası(%0.175) 2.610$
Toplam 37.824$
Tablo8-Diğer İşletme Giderleri

Toplam GİM:
Enerji Giderlerinin 90.426,7$
Amortisman Giderlerinin 119.811,5$
Diğer İşletme Giderlerinin 37.824$
Toplam 248.062,2$
Tablo 9-GİM
6.4. Tiplere İğ-saatine Göre GİM’in Dağıtılması:Her iğin eşit saat çalışmasından dolayı her tip için iğ sayını doğrudan iğ saati olarak alabiliriz dolayısıyla toplam iğ-saati de işletmenin toplam iğ sayısı olan 25.760 alabiliriz.
Hammadde Gideri 233.102,5 $
İşçilik Gideri 33.158 $
GİM 43.141,6 $
Toplam Gider 309.402,1 $
Toplam Üretim 139.008 Kg
Birim Maliyet 2,23 $/Kg

Ne 20 Karde İçin:
GİM= 4480 x248.062,2$
25.760
=43.141,6$

İşçilik Gideri= (125.787,6$/527.336)x139.008=33.158 $

Hammadde Gideri 176.597,7 $
İşçilik Gideri 25.121 $
GİM 43.141,6$
Toplam Gider 244.861 $
Toplam Üretim 105.312 Kg
Birim Maliyet 2.33 $/Kg
Ne 24 Karde İpliği İçin:

GİM= 4480 x248.062,2$
25.760
=43.141,6$

İşçilik Gideri=(125.787,6$/ 527.336) x 105.312 =25.121 $
Hammadde Gideri 157.501,2 $
İşçilik Gideri 22.404 $
GİM 53.927$
Toplam Gider 233.832,2$
Toplam Üretim 93.924 Kg
Birim Maliyet 2.49 $

Ne 30 Karde İpliği İçin:

GİM= 5600 x248.062,2$
25.760
=53.927$

İşçilik Gideri=(125.787,6$/527.336) x 93.924 =22.404 $

Ne 30 Penye İpliği İçin:
Hammadde Gideri 174.350,8 $
İşçilik Gideri 20.724 $
GİM 43.141,6 $
Toplam Gider 238.216,4 $
Toplam Üretim 86.880 Kg
Birim Maliyet 2.74 $

GİM= 4480 x248.062,2$
25.760
=43.141,6$

İşçilik Gideri=(125.787,6$/ 527.336) x 86.880=20.724 $

Hammadde Gideri 205.119,0 $
İşçilik Gideri 24.381 $
GİM 64.712$
Toplam Gider 294.212
Toplam Üretim 102.212 $
Birim Maliyet 2.88 $

Ne 36 Penye İpliği İçin:

GİM = 6720 x248.062,2$
25.760
=64.712$

İşçilik Gideri =(125.787,6$/ 527.336)x102.212 =24.381 $

Tablo 10-Fabrika Ait Ayrıntılı Amortisman Tabloları
Makine Makine Sayısı Birim Fiyat Toplam Fiyat
Pamuk İçin Harman-Hallaç Hattı (Trutzschler) 2 Hat 369.002 $ 738.005 $
Trutzschler DK-903 Tarak 22 92.500 $ 2.035.000 $
Rieter RSB-D30 Cer Makinesi(autoleveller) 6 1.648.000 $
Rieter Çift Çıkışlı Cer Makinesi 10
Rieter Unilap 2
Rieter E62 Tarama Makinesi 10
Howa Penyöz(Üstten Üfleycili) 7 144.530 $ 1.011.710 $
Ring İplik Makinesi(Autodoffer) 23 148.960 $ 3.426.080 $
Bobin Makinesi 23 93.200 $ 2.143.600 $
Manuel Fitil Transport 1 150.000 $ 150.000 $
Yangın Sistemi 1 50.000 $ 50.000$
Toplam 11.202.395$

Yardımcı Ekipmanlar Adet Birim Fiyat Toplam Fiyat
Tarak Kovaları(38″x48″) 120 160 $ 19.200 $
Tarama Kovaları(24″x48″) 350 85 $ 29.750 $
Cer Kovaları(20″x48″) 1100 53 $ 58.300 $
Tanımlayıcı Band 20″ 400 1.2 $ 480 $
Tanımlayıcı Band 24″ 50 1.8 $ 90 $
Fitil Ve Ring Bobinleri 36.000 $
Plastik Kafes 400 6 $ 2.400 $
Trolley 10.000 $
Kova Taşıyıcı 80 200 $ 16.000 $
Forklift 1 27.000 $ 27.000 $
El Arabası 3 1.000 $ 3.000 $
Toplam 202.220$

Servis Ve Bakım Ekipmanları Makine Sayısı Birim Fiyat Toplam Fiyat
Portatif Perdah(parlatıcı) Makinesi ve yardımcı ekipmanı 1 20.000 $ 20.000 $
Tarak Bakım Ekipmanı 1 set 60.000 $ 60.000 $
İğ Yağlayıcı 1 4.000 $ 4.000 $
Temizleyici Silindir Temizleme Makinesi 1 3.000 $ 3.000 $
Vakum Temizleyici 5 3.000 $ 15.000 $
Pnömatik Temizleyici 6 500 3.000 $
Tartı Ayarlayıcı 3 2.000 $ 6.000 $
Apolet Makinesi 2 2.000 $ 4.000 $
Autosorter 1 2.500 $ 2.500 $
Uster Tester 1 45.000 $ 45.000$
Strenght Tester 1 45.000 $ 45.000$
Fiber Testing 1 45.000 $ 45.000 $
Classidata 1 25.000 $ 25.000 $
Ayar Cihazları(Erection Charges) 15.000 $
Toplam 427.500 $

Klima Ve Elektrik Sistemi Ekipmanları
Elektrik Sisteminin Kurulması(Transformatörler,Giriş Çıkış Panelleri,Kapasitör..vs) 350.000 $
Kablolar 125.000 $
Komprosör,Kurutucu Ve Boru Hattı 180.000 $
Klima Sistemi 767.000 $
Soğutucu(chillers) 176.000 $
Klima Sistemi İçin Boru Ve Tesisat Kurulumu 125.000 $
Atölye,Yangın Musluğu Ve Diğer Ekipmanlar 100.000$
Toplam 1.823.000 $

Arsa Ve Bina Yatırımı
Arazi Maliyeti 200.000 $
Arazi Etüd Gideri 40.000 $
Servislerle Beraber Fabrika Binası(192mx62m)
11.712 m2 (m2 ‘si 120 $) 1.405.440 $
Diğerleri 40.000 $
Toplam 1.445.440 $

MATERYAL VE YÖNTEM
İplikçilikte yatırım için nominal kapasite olarak nitelendirilmekte olan 25.000 iğ kapasiteye sahip güncel bir iplik işletme modellenerek ,bu işletmeye ait hammadde gideri döküntüler göz önüne alınmak suretiyle hesaplanmıştır,İşçilik gideri tiplerin aylık toplam üretim miktarlarına bağlı olarak dağıtılmıştır,GİM ise iğ-saati baz alınarak dağıtılmıştır.
Hesaplamalar Birim Maliyet Hesaplama Yöntemi baz alınarak yapılmıştır.

SONUÇLAR

Farklı tiplerdeki ipliklerin maliyetlerindeki farklılıkların sebeplerini şöyle sıralayabiliriz.
Penye ve Karde iplikleri arasındaki temel fiyat farkı hammadde maliyetlerinden kaynaklanmaktadır.Penye iplik üretimindeki döküntünün fazlalığı bunun temel sebebidir.Örneğimizde 1.5 $ olan hammadde fiyatımız döküntüleri hesaba kattığımızda penye iplik için hammadde fiyatı yaklaşık 2 $ ‘a çıkarken ,Karde iplikte 1.7 $ civarında kalmıştır.
Diğer bir neden büküm miktarına bağlı olan üretim süresidir:Farklı tiplerdeki ipliklerimizin büküm gereksinimleri de farklı olmaktadır.Bu yüzden ince bir ipliğe daha fazla büküm verirken üretimimiz düşecektir,bunun sonucu olarak üretilmekte olan tipe ait iğ saati artarak, birim maliyeti artacaktır.(bu tipin GİM’den aldığı payın artması demektir)

Son makinenin teknolojik seviyesine bağlı olarak iş gücü gereksinimleri maliyeti etkileyecektir. Teknolojik seviyesi yüksek bir makinede üretilen tipin işçilik gereksinimi daha düşük olacağı için işçilik maliyeti daha az olacaktır.

KAYNAKLAR
1. http://www.geocities.com/vijayakumar777
2. http://www.angelfire.com/dc/ahmetkizil/
3. http://www.diyalog.com.tr
4. http://www.ydk.gov.tr
5. http://www.enerji.gov.tr
6. CANOĞULLARI,Metin,Ernst &Young,2002, Mali Tabloların Analizi
7. TENEKECİ,Erhan,Pamuk İplikçiliğinde Maliyet Hesapları,1995,Bursa
8.AYDIN,Önder,Pamuk İplikçiliğinde Maliyet Hesapları,1995,Bursa
9.KURAL , M.Turan , Tekstilde Maliyet Hesapları Ders Notları,1990
10.LAZOL,İbrahim,Maliyet Muhasebesi
11.ATAY,Servan,2002,Türkiye Madencilik Sektöründe Maliyet Endeksi Oluşturulması

Aksaray Kamyon Fabrikası
Mercedes-Benz TürK A.Ş.’nin Aksaray ilindeki kamyon fabrikası 1986 yılında üretime başladı. Aradan geçen sürede bu fabrikada üretilen 35.000 adedi aşkın çeşitli tonajlarda kamyon öncelikle iç pazarda satıldı.
Günümüzde 600 çalışanı olan Aksaray Kamyon Fabrikası’nda
• Hafif sınıf kamyonlar ATEGO 1215 C ve ATEGO 1517 C,
• Ağır sınıf kamyonlar AXOR 2523 C, AXOR 2523 K, AXOR 2528 C, AXOR
3028 K/B, AXOR 2628 CL
• Çekiciler AXOR 1835 LS ve AXOR 1840 LS
• 1,5t, 2,5t, ve 5,Ot sınıflarında Unimog araçları üretiliyor.
Bu araçların yanısıra Almanya’da üretilen belediye tipi otobüslerin şasileri de 1991 yılından bu yana bu fabrikada üretilerek ihraç ediliyor.
1994 yılında Türk otomotiv ana sanayiinde ISO 9002 kalite belgesini alan ilk üretim tesisi olan Mercedes-Benz Türk Aksaray Kamyon Fabrikası, 2000 yılında da TÜV Südwest Almanya tarafından VDA 6.1′e göre sertifikalandırılarak kalite yönetim sistemini kanıtlamış oldu.
1998 yılında yeni kamyon stratejisini uygulamaya koyan Mercedes-Benz Türk, bu kapsamda Aksaray Fabrikası’nda yaklaşık 150 Milyon DM tutarında bir yatırım gerçekleştirdi. Yeni kamyon stratejisi, şirketin otobüs stratejisine paralel olarak kamyon ihracatını da önemli bir hedef olarak gündeme getiriyor. Ürün paletinin ATEGO ve AXOR kamyonlarla tamamen yenilenmesini öngören bu strateji kapsamında son iki yılda Aksaray Fabrikasında kalitenin arttırılmasına ve üretim kapasitesinin yılda 8.000 adetten 10.000 adede yükseltilmesine yönelik yatırımlar yapıldı. Kullanım alanının 45.000m2′den 60.000m2′ye çıkarılması, katodik daldırma sistemine uygun astar boya havuzunun kurulması, kaynak robotlarının devreye girmesi, bu yatırımların en önemlilerini oluşturuyor.
Almanya’daki kamyon fabrikası ile aynı kalitede araç üretir hale gelen Mercedes-Benz Türk Aksaray Fabrikası, 2001 yılı içinde Orta ve Doğu Avrupa Ülkelerine ihracatı başlattı.
Diğer taraftan ürünlerin ve ürün kalitesinin eşitlenmesiyle Mercedes-Benz Türk’ün yan sanayicileri Almanya’daki kamyon fabrikalarına da parça verme olanağına kavuştular.
Mercedes-Benz Türk, ürettiği ve ithal ettiği araçları, satış öncesinde amaca en uygun araçların seçimi için danışmanlık, satış sonrasında ise servis ve yedek parça hizmetiyle bütünleştirir.
4. İŞLETME PAZAR YAPISI VE REKABET POLİTİKALARI
Müşterilerimizin memnuniyetini korumak onların beklentilerini bilmekle mümkündür. Bu beklentilere ulaşmak ise müşterilerimizle sürekli iletişimde bulunmayı gerekli kılmaktadır. Hedefimiz, müşterilerimizin beklentilerinin de ötesinde bir kaliteyi, hizmet süreçlerimizde gerçekleştirmektir.
PAZARLAMA MERKEZİ
Tem Otoyolu Hadımköy Ç.k.ş. 34900 Büyükçekmece, İSTANBUL
Tel” (O 212) 858 09 90 Pbx
Fax:(0212)8580980
5. İŞLETME PAZARLAMA İŞLEVİ VE TALEP YAPISI
5.1. Satın Alma Politikaları ve Geliştirilmesi
İşletmede satın alma işlevi, bölüm sorumlusu tarafından malın niteliklerine, maliyetine ve müşterileri tercihlerine göre yapılmaktadır.
5.2. Satıcı Özellikleri, Satıcı Eğitimi
Satın alma bölümü sorumlusunun, satıcı seçiminde güvenilirlik ve uzun süredir ilişkide bulunulan insanlar öncelik taşımaktadır. Ayrıca müşterilerin arzu ve isteklerine göre satıcılar yönlendirilmektedir.
6. İŞLETME PAZARLAMA İŞLEVİ VE TALEP YAPISI
Ürün değişiklikleri
Bu internet sitesinde yer alan ürün bilgileri, çizimler ve resimler, dünyanın çeşitli ülkelerinde bulunan DaimlerChrysler internet sitelerine yönelik genel kullanım amacıyla hazırlanmış olabilir. Bu nedenle bazı ülkelerde bulunmayan, yerel piyasa ihtiyaçlarını karşılamaya veya ülke düzenlemelerini sağlamaya yönelik bilgiler ve/veya aksesuarlar ülkelere göre farklılık gösterebilir ve değişik spesifikasyonlar ile elde edilebilir. internet sitesinde gösterilen herhangi bir araç modeli, renk, seçenek veya aksesuar ile bilgi almak istiyorsanız bölgenizdeki bayi ile temasa geçiniz.
Fiyatlar
Bütün fiyatlar öngörülen perakende satış fiyatlarıdır. Fiyatlar yayın tarihinde geçerlidir ve haber verilmeden değiştirilebilir.
Markalar
Aksi belirtilmedikçe, Mercedes-Benz Türk A.Ş. internet sitesinde yer alan tüm markalar, model isimleri, şirket logoları ve amblemleri marka haklarına tabidir.
İleriye yönelik ifadeler
Bu internet sitesi Mercedes-Benz Türk A.Ş. tarafından ileriye yönelik yapılmış açıklamalar ve ifadeler içermektedir. Bu sitede “öngörmek”, “inanmak”, “hesaplamak”, “ummak”, “planlamak”, ve “tasarlamak” gibi ileriye yönelik ifadeler, Mercedes-Benz Türk A.Ş.’nin ifade tarihindeki geleceğe yönelik görüşlerini yansıtmaktadır, risklere ve belirsizliklere maruzdur. Genel ekonomik ve ticari şartlardaki değişiklikler, rakip veya yeni ürünlerin ve servislerin piyasaya sürülmesi, ticari stratejik kararlardaki değişiklikler fiili sonuçların burada öngörülenlerden önemli ölçüde farklı olmasına sebep olabilir. Mercedes-Benz Türk A.Ş.’ nin gelecekle ilgili öngörüler ve terminler içeren bu ifadeleri güncelleme zorunluluğu yoktur.
Sorumluluğun sınırlandırılması
Mercedes-Benz Türk A.Ş. bu internet sitesinde verilen bilgilerin doğruluklarını, yanlış veya eksik bilgi içermediklerini garanti etmemektedir ve bu bilgilerdeki hatalar nedeniyle sorumlu değildir. Güncel ve geçerli bilgiler için bölgenizdeki bayi ile temasa geçiniz.Bu internet sitesi, Mercedes-Benz Türk A.Ş.1 nin kontrolünde olmayan dış siteler ile bağlantılar içerir. Bu bağlantılar kullanıcıların kolaylığı için sağlanmaktadır ve bağlantılı herhangi bir sitenin içeriği Mercedes-Benz Türk A.Ş. tarafından onaylanmamıştır. Bu siteler ile ilgili sorumluluk kullanıcıya aittir.
Telif hakkı
Mercedes-Benz Türk A.Ş. bu internet sitesinde yer alan bütün ürün ve hizmetleri, bilgileri ve aörsel unsurları önceden bildirimde bulunmaksızın değiştirme hakkını saklı tutar. Metinler resimler çizimler ses animasyon, video dosyaları telif hakkına tabidir. Bu düzenlemeler ticari kullanım amacıyla kopya’ edilemez, değiştirilemez, dağıtılamaz veya diğer sitelere gönderilemez.
Kalite Anlayışımız:
- Eksiksiz teslimat, hatasız işçilik
- Güvenilir ve uzun ömürlü ürünler
- Arıza nedeniyle servis dışı kalma süresinin kısalığı
- Satışta, müşteri hizmetlerinde, serviste uzmanlık, müşteri şikayetleri yönetimi
- Müşteri yararı, teknoloji, güvenlik, çevre
- Kullanılmış aracım yüksek satış değeri, düşük bakım ve onarım masrafları, az yakıt harcaması
- Bireysel ve cazip finansman modelleri
- Teslim tarihlerine uyulması
Hedeflerimiz:
- Kendi kalite hedeflerimize erişmek
- Müşterilerimizin taleplerini yerine getirmek
- Yüksek kaliteli otobüslerin üretimin farklılıklarına rağmen başarmak
- İş ilişkilerini uluslararası düzeye getirmek
- Ürün sorumluluğu, risklerin azaltılması Yeni standart ve yönergeler “Araç tipinin onayı
7. İŞLETME ÇALIŞMA KOŞULLARI VE İNSAN KAYNAKLARI
Mercedes-Benz Türk İnsan Kaynakları
Şirketimiz Mercedes-Benz Türk, gerek yurtdışı bağlantıları gerekse Türkiye’deki liderlik konumu nedeniyle çağdaş ve stratejik insan Kaynaklan uygulamalarına, şirket çalışanları ve stajyerlerin eğitimine ve Türk toplumuna hizmet sunmaya özellikle önem vermektedir. Bu kapsamda amacımız en yetkin adayları işe alarak, en yüksek standartlara göre eğitmek ve ihtiyaçları olan bilgi ve becerileri geliştirmelerine destek olmaktır.
Bu stratejinin hayata geçirilmesi, çalışanlarımıza en iyi fırsatların ve yüksek seviyede iş sunulmasına bağlıdır.
Hedefimiz, çalışanlarımız tarafından benimsenmiş uluslararası standartlarda insan Kaynakları politikalarını uygulayarak, daha iyi bir geleceğe ulaşabilmektir. Bu doğrultuda çalışanlarımızın yeterliliklerinin ve performanslarının en iyi şekilde değerlendirilmesini sağlayan sistemler oluşturulmuştur.
Eğitim stratejimizi çalışanlarımıza, müşterilerimize ve organizasyonumuza müşterek fayda sağlayacak ilkelere dayandırdık:
• Sürekli öğrenme
• Mevcut ve gelecekteki mesleki ve bireysel gelişim ihtiyaçlarına odaklı öğrenme
• Bireyin kendi gelişimi ile ilgili sorumluluk almasını teşvik
• Birbirinden öğrenme
• iş başında öğrenme
• Teknoloji destekli öğrenme
Mercedes-Benz Türk ekibinin bir parçası olabilmek için, adayların yurtiçi veya yurtdışı yüksekokul mezuniyetlerinin yanısıra çok iyi derecede Almanca ve/veya İngilizce bilgisine sahip olmaları gerekmektedir. Pozisyonların gerektirdiği yetkinliklerle birlikte aşağıda anılan özelliklere de sahip olmak, adaylardan ayrıca beklenmektedir:
• Müşteri odaklılık
• Sürekli öğrenme güdüsü
• Takım çalışmasına yatkınlık
• İletişim yeteneği
• İç motivasyon
• Yaratıcılık
• Özgüven
• Şirkete ve topluma katma değer sağlama istek ve yeteneği
Başvuru formunuzun insan kaynakları uzmanlarımıza ulaşması ile birlikte seçme/yerleştirme sürecimize adım atmış olursunuz. Başvurunuz ilk adımda uzmanlarımız tarafından incelenecek ve mevcut boş pozisyonlar çerçevesinde değerlendirilecektir.
Gizlilik
İnternet sitemizi ziyaret ederken kendinizi güvende hissetmeniz için kişisel bilgilerinizin korunması ve saklanması hususu en önemli ilkelerimizden biridir, internet sitemizi ziyaretiniz sırasında toplanan kişisel bilgileriniz, geçerli yasal izinler çerçevesinde işlem görmektedir.

Kişisel bilgilerin toplanması ve saklanması
Mercedes-Benz Türk A.Ş. internet sitesini ziyaretiniz esnasında, internet servis sağlayıcısı aracılığıyla, internet servis sağlayıcınız, sitemize ulaştığınız internet sitesinin ismi, ziyaret tarihiniz ve süresi bilgileri otomatik olarak kaydedilir. Ziyaretçilerin tercihlerinin takip edilmesi ve buna bağlı olarak internet sitesinin geliştirilmesi amacıyla bilgi belirteci “cookie” atılabilir, ilave kişisel bilgileriniz ancak kendi isteğinizle vermeniz halinde ve onayınızla saklanır.
Kişisel bilgilerin kullanılması
Kişisel bilgileriniz internet sitesinin geliştirilmesi ve daha etkin hizmet verebilmek amacıyla pazarlama, pazar araştırması, müşteri memnuniyeti gibi çalışmalarda ihtiyaç duyulduğu ölçüde kullanılacaktır. Mercedes-Benz Türk A.Ş. bu bilgileri aynı amaçlar doğrultusunda yetkili satıcılarına aktarabilir. Bilgileriniz, ürünler ve hizmetler hakkında sizi bilgilendirmek ve gerektiğinde görüşünüzü almak amacıyla kullanılabilir. Size ulaşılmasını tercih etmemeniz durumunda, belirtmeniz halinde kişisel bilgilerinizin kullanılmasını engelleyebilirsiniz.
Güvenlik
Saklanan bilgilerinizin yanlışlıkla veya kasten kötüye kullanılmasını, tahrip edilmesini veya yetkisiz kişilerin eline geçmesini önlemek amacıyla yeni teknolojilere göre sürekli güncellenen ve iyileştirilen teknik ve kurumsal güvenlik tedbirleri alınmaktadır. İnternetin yapısı gereği bilgileriniz internet üzerinde yeterli güvenlik önlemleri olmaksızın dolaşabilir ve yetkili olmayan kişiler tarafından kullanılmasından Mercedes-Benz Türk A.Ş.sorumlu değildir. Yasal zorunluluklar haricinde, kişisel bilgilerinizin onayınız dışında kullanılması ve paylaşılması söz konusu olmayacaktır. Bilgilerinize sadece, gerekli tecrübeye ve erişim yetkisine sahip, gizliliğe saygı gösterilmesi ve kurallara riayet edilmesi hususunda yükümlü kılınmış Mercedes-Benz Türk A.Ş. çalışanları ulaşabilmektedir.
8. İŞLETMENİN FİNANSAL VE KÂRLILIK ANALİZİ
8.1. Rasyoları
A. Net Kâr Rasyosu
Formül : NKR = Net kâr / Satışlar
= 150.000.000 / 1.580.000.000
= 0,085 = %8,5
B. Brüt Satış Kârı Rasyosu
Formül : BSKR = Brüt Satış kârı / Net Satışlar
= 1.500.000.000 / 1.500.000
= 0,63 = %63
C. Faaliyet Kârı Rasyonu
Formül : FKR = Faaliyet Kârı / Net Satışlar
= 2.200.000.000 / 720.000
= 0,30 = %30
8.2. Finansal analiz yöntemleri ve Kontrolü
Finansal analizde defter tutmanın sonucunda ortaya çıkan mali tablolar olarak bilanço ve gelir tablosunun analizidir. Bu tabloların analizi onların içerdiği muhasebe bilgilerine dayanan bazı hesaplamaların yapılması veya yeni bazı tabloların düzenlenmesi şeklinde yapılır. Bunun içinde finansal analiz tekniklerinden faydalanılır.
8.3. İşletmenin Bilanço Durumu
AKTİF DURUMU

AKTİF 2001 (000 Euro)
1. DÖNEN VARLIKLAR
Hazır değerler 10.000
Menkul kıymetler 90.000
Ticari alacaklar 100.000
Stoklar 350.000
Dönen varlıklar toplamı 800.000
II.DURAN VARLIKLAR
Ticari alacaklar 200.000
Mali duran varlıklar 200.000
Maddi duran varlıklar 250.000
Diğer duran varlıklar 50.000
Duran varlıklar toplamı 350.000
AKTİF TOPLAMI 2.400.000

PASİF DURUMU
PASİF 2001 (000 Euro)
1. KISA VADELİ YAB. KAYNAK
Ticari borçlar 180.000
Ödenen vergiler 220.000
K.V.Y.Kaynak toplamı 200.000
II. UZUN VAD. YAB. KAYNAK
Mali borçlar 500.000
Ticari borçlar 200.000
Alınan avanslar 200.000
Diğ. Uz. Vad. Yab. Kaynaklar 100.000
Uz. V:Y. Kaynaklar toplamı 1.600.000
III. ÖZKAYNAKLAR
Ödenmiş sermaye 500.000
Kâr yedekleri 100.000
Dönem net kârı 150.000
Öz kaynaklar toplamı 50.000
PASİF TOPLAMI 2.400.000

9. İŞLETMENİN ÇEVRE FAKTÖRLERİNİN ANALİZİ
Mercedes-Benz araçlarında kullanılan yüksek teknolojinin yönetimi, diyagnoz gibi özel ekipmanlarla ve bu konuda sürekli eğitilen yetkili servislerce gerçekleşir.
Mercedes-Benz koleksiyonuyla hem kendinizi hem de sevdiklerinizi sevindirebilir, zengin araç aksesuarı çeşitleriyle kişiliğinizi aracınıza yansıtabilirsiniz.
Yaşadığınız herhangi bir arıza durumu karşısında, 365 gün / 24 saat boyunca yanınızda olacağız.
Aldığınız her yeni otomobilinizle birlikte 2 (+2) yıl süreli Mobilo Hizmet Paketi’nden yararlanma hakkına sahip oluyorsunuz.
Belli dönemlerde hazırladığımız servis kampanyalarıyla size birçok avantajlar sunuyoruz. Bizler, her bir önerinizi veya şikayetinizi bize sunulmuş birer armağan olarak kabul ediyoruz.
Şirket, yurtiçinde sattığı araçların ekonomik ve verimli kullanımını sağlamak için teorik ve pratik eğitim, garanti ve tamir-bakım hizmetleri verir.
Bu hizmetler yurtdışı satışları için de geçerlidir. Mercedes-Benz markasının dünya çapında mevcut servisleri, Mercedes-Benz Türk’ün ihraç ettiği tüm araçların hizmetindedir.
Kesintisiz yedek parça teminini sağlamak amacıyla Mercedes-Benz Türk, yeni yedek parça deposunu İstanbul/Hoşdere’de 2000 yılında hizmete sunmuştur. 21.000 m2 kapalı alanda hizmet veren Merkezi Yedek Parça Deposunda yaklaşık 50.000 kalem kayıtlı yedek parça bulunmaktadır. Türkiye çapında hizmet veren acil servis ağıyla Mercedes-Benz Türk, Hoşdere stokunda bulunan orijinal yedek parçaları 24 saat içinde ülkenin her yerine ulaştırmaktadır.
Kesintisiz yedek parça teminini sağlamak amacıyla, Mercedes-Benz Türk, yedek parça deposunu İstanbul/Hadımköy’de 2000 yılında hizmete sunmuştur. 20.736m2 + 10.000m2 (Genişleme Alanlı -İstanbul/Hadımköy) alanda hizmet veren Merkezi Yedek Parça Deposu’nda yaklaşık 58.000 kalem kayıtlı yedek parça bulunmaktadır.
Türkiye çapında hizmet veren acil servis ağıyla Mercedes-Benz Türk, stokunda bulunan orijinal yedek parçaları, 24 saat içinde ülkenin her yerine ulaştırılmaktadır.
Yetkili servislere yönelik eğitim, kuruluş aşamasından itibaren danışmanlık hizmeti ile başlar, ihtiyaca göre gerekli teknik, yönetimsel, eğitim ve doküman desteği ile hizmet kalitesinin sürekli öngörülen seviyede kalması sağlanır.
Ve size bir yıldız daha hediye ediyoruz.

B)Belge türleri
Muhasebe işlemlerinin dayanağı olan belgeleri şu şekilde ayırıma tabi tutmak mümkündür:
Ba) Oluşumuna göre muhasebe belgeleri
Bb) İşletmedeki değişik işlevlerine göre muhasebe belgeleri
Bc) Çeşitli yasalara göre düzenlenen muhasebe belgeleri
Ba) Oluşumuna göre muhasebe belgeleri
Belgeler oluşumlarına göre; doğal belgeler ve yapay belgeler olmak üzere ikiye ayrılır
1)Doğal muhasebe belgeleri: Ticari işlemler sonucunda kendiliğinden oluşan muhasebe belgelerine doğal belgeler denilmektedir. İşletmede kullanılan belgelerin büyük bir bölümünü doğal belgeler oluşturmaktadır. Doğal belgelerin türleri de çoktur. Bu nedenle doğal belgeleri düzenlendikleri işlemlere göre aşağıdaki gibi sınıflandırabiliriz:
Alışlara ait belgeler: Mal ve hizmet satın alınması ile ilgili belgelerdir. Bu belgelerin başında fatura gelir. Ancak, bazı durmlarda örneğin müstahsilden satın alınan mallar için fatura alınması mümkün olmayabilir. Bu tür mal alımları için fatura yerine geçen bir belge türü olan müstahsil makbuzu düzenlenir.

Satışlara ait belgeler: Mal ve hizmet satışlarını belgelendirmek için düzenlenen belgelerdir. Bu belgelerin de başında fatura gelmektedir. Satış faturası genellikle toptan satışlar için düzenlenmektedir. İşletmede gerçekleşen perakende satışlar için fatura yerine geçen perakende satış vesikaları düzenlenir.

Giderlere ait belgeler: Elektrik, su, telefon, seyahat, ücret gibi giderler yapıldıkça alınan belgelerdir. Bu belgelerin de başında fatura gelmektedir. Ancak, avukat, mali müşavir gibi serbest meslek erbabına yaptırılan işler için bunlara yapılan ödemeler sırasında alınan serbest meslek makbuzu da bir gider belgesidir. Ayrıca, hamala, gündelikçi gibi belge düzenlemesi mümkün olmayan kişilere yaptırılan işler için işletme tarafından düzenlenen gider pusulası diğer bir gider belgesidir. Bunların dışında, mükelleflerin işyerlerinde kullanılmak ve tüketilmek üzere satın aldıkları kanuni haddi aşmayan mal ve hizmet alımları için düzenlenen perakende satış fişi veya yazar kasa fişleri de gider belgesi olarak kabul edilmektedir.

Tahsil ve ödeme belgeleri: Kayıtlarda yer alan bir alacağın para veya para yerine geçen araçlarla tahsil edilmesi veya bir borcun yine para veya para yerine geçen araçlarla ödenmesi için düzenlenen belgelerdir. İşletme alacağını karşı taraftan; nakit veya çek olarak tahsil ederken kasa tahsil makbuzu düzenler; alacağına karşılık senet almış ise senet giriş bordrosu düzenler. Defter tutan tüccarlar arasında, bir taraf için tahsil makbuzu karşı taraf için ödeme makbuzudur. Ancak bazı durumlarda parayı veya çeki tahsil eden tarafın defter tutmaması nedeniyle tahsil makbuzu düzenlemesi mümkün değildir. Bu gibi hallerde tüccarın boçları için ödeme yaparken nakit veya çek ile yaptığı ödemeler için kasa ödeme makbuzu düzenleyerek, ödemeyi yaptığı tarafa imzalatıp muhafaza etmesi gerekir. Ödemenin senet ile yapılması halinde senet çıkış bordrosu düzenlenir.

Mahsup belgeleri: Hesaba geçirme belgeleri olarak da adlandırılan bu belgeler, para ve para yerine geçen ödeme araçları tarafından kullanılmaktadır. Örneğin , bir bankanın bir işletmeyi neden belirterek boçlandırması halinde bu işlem için bir borç dekontu düzenlenir. Diğer yandan, bankanın işletmeyi yine bir neden belirterek alacaklandırması halinde bu kez alacak dekontu duzenlenir.

Diğer doğal belgeler: Bu tür belgeler yukarıda sayılan gruplarda yer almayan belgelerdir. Bu belgelere şu örnekler verilebilir: vergi daireleri, sosyal sigortalar, ticaret ve sanayi odaları, PTT ve diğer resmi dairelere yapılan ödemeler sonucu alınan makbuz ve belgeler, takdir komisyonu kararları, mahkeme kararları, muhabere evrakı, zözleşmeler, taahhüt ve kefalet yazıları vb…

2)Yapay muhasebe belgeleri: Doğal belge düzenlenmesi zorunlu olmayan işlemler için işletme içinde düzenlenen, muhasebe kaydına eses alınan belgelerdir. Yapay belgeler, doğal belgelere göre türce ve sayıca daha azdır. Çünkü kural olarak, doğal belgesi olmayan işlemler için yapay belge düzenlenir. Yapay belgeleri düzenlendikleri işlemleri esas alarak aşağıdaki gibi sınıflandırabiliriz.

Giderlere ilişkin yapay belgeler: Bazı giderler için belge alınması çok zor veya imkansızsız olabilir. İşte ilgili dolmuş ücreti, vapur ücreti, tren ücreti gibi giderler bunlara örnek olarak verilebilir. Ancak yine de bu gibi hallerde, gideri yapan kişi, bunların açıklamalı bir listesini yaparak imzalar. Bu belgeye gider listesi adı verilmektedir. Bu gider listesi, giderlere ilişkin bir yapay belgedir. Giderlere ilişkin diğer bir yapay belge türü de, işte ilgili olmak şartıyla verilen harcırahlar (yolculuklar) için düzenlenen harcırah beyannamesidir.

Envanterle ilgili yapay belgeler: Dönem sonu envanter çalışmalarına dayanak olmak üzere düzenlenen belgelerdir. Bu tür belgelere şu örnekleri verebiliriz: Mal sayım cetvelleri, amortisman hesaplama tabloları, yeniden değerleme tabloları, gelecek yıllara ve aylara ait giderlerin hesaplama çalışmaları, gelecek yıllara ve aylara ait gelirlerin hasaplama çalışmaları, gider ve gelir tahakkuklarını hesaplama çalışmaları vb…

Maliyet muhasebesi belgeleri: İşletmede gerçekleşen her türlü stok hareketlerini izlemek için düzenlenen belgeler, birer yapay belgedir. Bu belgelere şu örnekleri verebiliriz: Hammadde ve malzeme istek fişi, hammadde ve malzeme teslim alma fişi, depodan üretime hammadde ve malzeme çıkış fişi, üretim raporları, ambar fişi, hammadde ve malzeme fişi vb…

Bb) İşletmedeki değişik işlevlerine göre muhasebe belgeleri

İşletmedeki işlevlerine göre muhasebe belgeleri dört gruba ayrılmaktadır
1) Alışlara ait belgeler: Alış faturaları, perakende satış belgeleri gibi,
2) Satışlara ait belgeler: Satış faturaları, perakende satış belgeleri gibi,
3) Giderlere ait belgeler: Serbest meslek makbuzları, gider pusulası, ücret bordrosu gibi,
4) Genel nitelikli belgeler: Ticari mektuplar, kira kontratoları, banka hesap özetleri gibi
Bc) Çeşitli yasalara göre düzenlenen muhasebe belgeleri

Ülkemiz uygulamasında ispat edici muhasebe belgelerinin önemli bir bölümü Vergi Usul Kanununda , Türk Ticaret Kanununda ve sermaye piyasası kanunu çerçevesinde çıkarılan sermaye piyasası kurulu tebliğlerinde düzenlenmiş bulunmaktadır. Bu kanunlar çerçevesinde düzenlenen başlıca muhasebe belgeleri şunlardır:
1) Vergi Usul Kanununda düzenlenen belgeler: Fatura, sevk irsaliyesi, perakende satış belgeleri, gider pusulası, müstahsil makbuzu, serbest meslek makbuzu, ücret bordrosu, yolcu listeleri, günlük müşteri listeleri, muhabere evrakı ve diğer belgeler.
2) Türk Ticaret Kanununda düzenlenen belgeler: Poliçe, bono, çek, hisse senedi, tahvil, emtiasenetleri, ordino, konşimento, manifesto, hamule senedi, taşıma senedi.
3) Sermaye piyasası mevzuatında düzenlenen belgeler: Sermaye piyasası mevzuatında, Vergi Usul Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu çerçevesinde düzenlenen tüm belgeler ispat edici belgeler olarak aynen kabul edilmiş ancak kamuyu aydınlatma ilkesi çerçevesinde sermaye piyasası faaliyetlerinin özelliği gereği hisse senetleri,tahviller gibi belgeler yeniden düzenlenmiş, bunların yanında aracı kurumlar ve diğer bazı sermaye piyasası yardımcı kurumları için bu kurumlara özgü işlem ve kayıtlarda geçerli olacak yeni bazı belgeler oluşturulmuştur. Bu belgelerden özellikle aracı kurumların düzenleyecekleri bazı belgeler şunlardır: menkul kıymet hareket listesi, menkul kıymet dökümü, işlem sonuç formu, emanet giriş fişi, emanet çıkış fişi, menkul kıymet bordrosu, seans takip formu, işlem dağıtım listesi, emir takip formu, kredili işlem-açığa satış ve ödünç işlemleri izleme formları, repo işlem dekontları, aracılık sözleşmeleri.

C) Belgeleme ilkeleri
Güvenilir bir muhasebe kaydının yapılması bakımından bu konudaki literatürde ve uygulamada aşağıda belirtilen bazı ilkeler benimsenmiştir.
1) Her kayıt bir belgeye dayandırılmalıdır.
2) Karışıklığı ve mükerrerliği önlemek için bir kaydın dayandığı belge kesin olarak belirlenmelidir.
3) Belgeler üzerinde yazılı bilgiler okunmaz hale getirilmemeli, gerekli düzeltme parafe edilerek gösterilmelidir.
4) Muhasebe kaydından sonra belge üzerine işaret konularak belgenin kayda geçmemesi ve
mükerrer olarak kayda geçmesi önlenmelidir.
5) Aynı işlemin fazla olması halinde toplu bir belge düzenlenerek rasyonel çalışma düzeni
sağlanmalıdır.
6) Belgeler ile ilgili işlemlerde kolaylık sağlanması ve hataların önlenebilmesi için belgeler
farklı renklerde bastırılmalı, seri ve sıra numarası dahilinde teselsül ettirilerek, tasnifli ve kolayca erişilebilecek şekilde arşivlenmelidir.
7) Tüm belgeler düzenleyen, kontrol eden ve onaylayan yetkili kimseler tarafından imza ve
parafe edilmelidir.

1. MUHASEBEDE KULLANILAN BAŞLICA BELGELER, ÖZELLİKLERİ VE ÖRNEKLERİ

Ülkemizde muhasebe belgeleri ve bu belgelerin düzenlenme koşul ve esasları başta
vergi kanunlarında özellikle Vergi Usul Kanununda olmak üzere Türk Ticaret Kanununda ve sermaye piyasası mevzuatında ayrıntılı bir şekilde düzenlenmiş bulunmaktadır. Şimdi bunları inceleyelim.
A)Vergi Usul Kanununda yer alan belgeler
1) Fatura
Faturanın tanımı:
Fatura satılan emtia veya yapılan iş karşılığında müşterinin borçlandığı meblağı göstermek üzere, emtiayı satan veya işi yapan tüccar tarafından düzenlenerek müşteriye verilen bir belgedir.

Faturanın şekli:
Faturada en az aşağıdaki bilgilerin bulunması gerekir.
1) Faturanın düzenlenme tarihi, seri ve sıra numarası
2) Faturayı düzenleyenin adı, varsa ticaret ünvanı, iş adresi, bağlı olduğu vergi dairesi ve hesap numarası
3) Müşterinin adı, ticaret ünvanı, adresi, varsa vergi dairesi ve hesap numarası
4) Malın veya işin nevi, miktarı, fiyatı ve tutarı
5) Satılan malların teslim tarihi ve irsaliye numarası. (Malın alıcıya teslim edilmek üzere satıcı tarafından taşındığı veya taşıttırıldığı hallerde satıcının, teslim edilen malın alıcı tarafından taşınması veya taşıttırılması halinde alıcının, taşınan veya taşıttırılan mallar için sevk irsaliyesi düzenlemesi ve taşıtta bulundurması şarttır)

Malın, bir mükellefin birden çok iş yerleri ile şubeleri arasında taşındığı veya satılmak
üzere bir komisyoncuya veya diğer bir aracıya gönderildiği hallerde de malın gönderen tarafından sevk irsaliyesine bağlanması gereklidir. İrsaliyelerde fiyat ve bedel ile ilgili bilgiler hariç olmak üzere faturanın şekli ile ilgili düzenlemelere ve faturanın nizamında belirtilen düzenlemelere uyulur. İrsaliyelerde ve faturanın nizamında belirtilen düzenlemelere uyulur. İrsaliyelerde malın nereye ve kime gönderildiği ayrıca belirtilir.

Fatura normal olarak malın teslimi sırasında düzenlenir. Bazı hallerde teslimden bir süre sonra düzenlenmesi de mümkündür. Ancak faturanın malın teslimi veya hizmetin yapıldığı tarihten itibaren en geç on gün içinde düzenlenmesi gerekir. Satılan malın teslim
tarihinden sonra veya teslimi sırasında düzenlenmiş olsa dahi, faturada malın teslim tarihi ve irsaliye numarası yer alacak ve ayrıca sevk irsaliyesi de düzenlenecektir.

Fatura nizamı:
Faturanın düzenlenmesinde aşağıdaki kurallara uyulur.
1) Faturalar sıra numarası dahilinde teselsül ettirilir. Aynı işletmenin çeşitli şube ve kısımlarında her biri aynı numara ile başlamak üzere ayrı ayrı fatura kullanıdığı takdirde bu faturaları şube ve kısımlarına göre şube ve kısmın isimlerinin yazılması veya özel işaretle seri tefriki yapılması mecburidir.
2) Faturalar mürekkeple, makine ile veya kopya kurşun kalemi ile doldurulur.
3) Faturalar en az bir asıl ve bir örnek olarak düzenlenir. Birden fazla örnek düzenlendiği takdirde her birine kaçıncı örnek olduğu işaret edilir.
4) Faturaların baş tarafına iş sahibinin veya namına imzaya mezun olanların imzası bulunur.
5) Fatura, malın teslimi veya hizmetin yapıldığı tarihten itibaren azami on gün içinde düzenlenir. Bu süre içinde düzenlenmeyen faturalar hiç düzenlenmemiş sayılır.
6) Fatura düzenlemek zorunda olanlar, müşterinin adı ve soyadı ile bağlı olduğu vergi dairesi ve hesap numarasının doğruluğundan sorumludur. Fatura düzenleyenin istemesi halinde müşteri kimliğini ve vergi dairesi hesap numarasını gösterir belgeyi ibraz etmek zorundadır.
Ancak nihai tüketiciye satış veya işler için düzenlenecek faturalarda, müşterinin belge ibrazı ve fatura düzenleyenin sorumluluğu yoktur. Öte yandan vergiden muaf esnafın vergi dairesi ve hesap numarası bulunmayacağından sadece soyadı, adı ve adresinin doğruluğu yeterli olacaktır.
Fatura ve makbuzlardan damga vergisi mükellefiyeti kaldırılmış olduğundan bu belgelere pul yapıştırılmayacaktır.
Faturalara damga pulu yapıştırma mükellefiyeti kalktığından kaşe ve imzanın eski alışkanlıkla alta ve iste yapılması tartışılması yapılmaktadır. Fatura bedeli karşılığı yapılan ödeme için makbuz alınmadıkça fatura ödenmiş sayılmaz. Yani kaşenin faturanın altına basılarak imzalanması o faturanın kapalı olup ödendiği anamını taşımaz.

Fatura kullanma mecburiyeti:
Birinci ve ikinci sınıf tüccarlar, kazancı basit usulde tespit edilenler ile defter tutmak mecburiyetinde olan çiftçiler:
1) Birinci ve ikinci sınıf tüccarlara
2) Serbest meslek erbabına
3) Kazançları basit usulde tespit olunan tüccarlara
4) Defter tutmak mecburiyetinde olan çiftçilere
5) Vergiden muaf esnafa
Sattıkları emtia veya yaptıkları işler için fatura vermek ve bunlar da fatura istemek ve almak becburiyetindedirler.
Ancak, yukarıdakiler dışında kalanların birinci ve ikinci sınıf tüccarlardan veya defter tutmak zorunda olan çiftçilerden satın aldıkları emtia veya onlara yaptırdıkları iş bedelinin 30.000.000.- lirayı geçmesi veya bedeli 30.000.000.- liradan az olsa bile, istemeleri halinde emtiayı satan veya işi yapanın fatura vermesi gerekmektedir.
Öte yandan, 167 sıra numaralı Vergi Usul Kanunu genel tebliğinde 1. ve 2. sınıf tüccarlarla dafter tutmak mecburiyetinde olan çifçilerin yukarıda beş madde halinde sayılan kimselere sattıkları emtia veya yaptıkları işler için, satılan emtianın veya yapılan işin bedeli ne olursa olsun fatura vermelerinin emtiayı satın alan veya hizmeti yaptıran bu kimselerin de fatura istemelerinin ve almalarının zorunluğu olduğu ve bunlar için parekende satış fişlerinin geçerli olmayacağı belirtilmiştir.
Ancak, mükelleflerin ticari faaliyetlerine ilişkin olarak iş yerlerinde kullanılmak ve tüketilmek amacıyla satın aldıkları (Kırtasiye, büro ve temizlik malzemeleri gibi) ve bedeli fatura düzenleme mecburiyetini belirleyen kanuni haddi aşmayan diğer bir anlatımla, perakende satış fişi veya yazar kasa fişi düzenleme sınırları içinde kalan mal ve hizmet bedelleri için düzenlenen perakende satış veya yazar kasa fişlerinin gider belgesi olarak kabul edilmesi maliye bakanlığınca da uygun görülmüştür.
İşletmenin tüketimi dışında satışa konu olacak mal ve hizmetlerin alımlarında ise bedeli ne olursa olsun fatura düzenlenmesi ve defterlere faturalara dayanılarak kayıt yaptırırılması gerekmektedir.

Fatura tasdiki:

Maliye bakanlığıfatura, müstühsil makbuzu, serbest meslek makbuzu gider pusulası, perakende satış vesikaları (perakende satış fişleri, makinalı kasaların kayıt ruloları, giriş ve yolcu taşıma biletleri), sevk irsaliyesi, taşıma irsaliyesi, yolcu listesi ve günlük müşteri listeleri için 01.01.1985 tarihinden itibaren tasdik zorunluluğu koymuştur. Ayrıca 01.03.1985’ten itibaren fatura ve sayılan diğer belgelerin anlaşmalı matbaalarda bastırılabileceği esası getirilmiştir. Bu takdirde, tasdike gerek yoktur. Ancak, anlaşmalı matbaalara bastırılmayan faturalar için, tasdik mecburiyeti devam etmektedir.
V.U.K nun mükerrer 257.md. 24.06.1994 gün ve 4008 sayılı yasanın 7. maddesi ile eklenen üçüncü fıkra hükmüne göre, Maliye bakanlığıbelge tasdik işlemini noterlere, kanunla kurulmuş mesleki kuruluşlara ve diğer mercilere yaptırabilecektir.

2) Sevk irsaliyesi

Fatura bulunsun veya bulunmasın mal harekatının mutlaka sevk irsaliyesine bağlanması mecburiyeti getirilmiştir.
Satılan malın teslim tarihinden sonra veya teslimi anında düzenlenmiş olsa dahi faturada malın teslim tarihi ve irsaliye numarası yer alacak ve ayrıca sevk irsaliyesi de düzenlenecektir.
Malın alıcıya teslim edilmek üzere satıcı tarafından taşındığı veya taşıttırıldığı hallerde satıcının, teslim edilen malın alıcı tarafından taşınması veya taşıttırılması halinde alıcının, taşınan veya taşıttırılan mallar için sevk irsaliyesi düzenlenmesi ve taşıtta bulundurulması şarttır.
Malın bir mükellefin birden çok iş yerleri ve şubeleri arasında taşındığı veya satılmak üzere bir komisyoncu veya diğer bir aracıya gönderildiği hallerde de malı gönderen tarafından sevk irsaliyesine bağlanması gereklidir.
Sevk irsaliyelerinde, fiyat ve bedel hariç olmak üzere faturadaki bilgiler bulunur. İrsaliyelerde malın nereye ve kime gönderildiği ayrıca belirtilir.
Ancak nihai tüketicilerin tüketim amacıyla perakende olarak satın aldıkları malları kendilerinin taşıması veya taşıttırması halinde bu mallara aldıkları malları kendilerinin taşıması veya taşıttırması halinde bu mallara ait fatura veya perakende satış fişinin bulunması şartıyla sevk irsaliyesi aranmayacaktır.
Aynı müessesenin muhtelif şube veya kısımlarnından her biri.ayrı ayrı irsaliye kullandığı takdirde bu irsaliyelere şube veya kısımlarına göre şube veya kısmın, isimlerinin yazılması veya özel işaretlerle seri tefriki yapılması zorunludur.
İrsaliyelerin tükenmez kalemle, daktilo ile veya bilgisayarla doldurularak en az bir asıl iki örnek olarak düzenlenecek ve örneklere kaçıncı örnek olduğunun matbu olarak işaret edilmesi gerekir. İşaretleme 1.,2.,3., gibi rakam verilerek veya A,B,C, gibi harflendirilerek yapılabilir.
Bu uygulama 01.01.1991 den itibaren başlamıştır
En az üç nüsha olarak düzenlenecek sevk irsaliyesinin iki nüshası mutlaka emtiayı taşıyan taşıtta bulundurulacaktır. Yoklama ve denetimlerde iki nüshası da ibraz edilecek, yoklama veya denetim elemanı bir nüshasına adını, soyadını ve ünvanını yazarak mühürledikten sonra ilgiliye verecek, diğeri ise Maliye bakanlığıGelirler Genel Müdürlüğü vergi istihbarat şubesinde defterdarlıkça gönderilecektir.
En az üç nüsha olarak düzenlenmeyen sevk irsaliyesi hiç düzenlenmemiş sayılacaktır.
İrsaliyelerde gönderilen malın nevi ve miktarı ile satıcının veya malı sevk edenin; adı, soyadı, varsa ticaret ünvanı, adresi bağlı bulunduğu vergi dairesi ve hesap numarasının (mükellefin diğer işyerine veya satılmak üzere bir alıcıya gönderildiği hallerde malın kime ve nereye gönderildiğinin) bulunması ve bunların satıcı tarafından imzalanması icap etmektedir.
Öte yandan, alım-satımın çeşitli şekillerine göre irsaliye ile ilgili olarak yapılacak işlemler aşağıda ayrı ayrı açıklanmıştır:

a) Alıcıların kimler olacağı ve ne miktarda mal alacakları belli olmayan ve alıcılara
iş yerlerinde teslim edilmek üzere, satıcı tarafından kendi nakil vasıtısı ile mal gönderilmesi halinde; nakil vasıtasına yüklenen tüm mallar için tek bir sevk irsaliyesi düzenlenmesi ve düzenlenen sevk irsaliyesinin müşterinin adı ve adresi bölümüne muhtelif müşteriler ibaresi ile nakil vasıtısının plaka numarası ve sürücünün veya araçta bulunan yetkili kimsenin adının yazılması mümkündür. Bu tür sevk irsaliyesi ile alıcılara gönderilen ve alıcının talepettiği miktarda teslim edilen malların faturaları malın teslimi anında düzenlenecek ve bu faturalara sevk irsaliyesinin numarası kayıt edilecektir. Ayrıca, her satış için sevk irsaliyesi düzenlenmeyecek, ancak, faturaya işyerinde teslim edildiğine ilişkin şerh verilecektir.
Bu şekilde düzenlenmiş sevk irsaliyesi ile sevk edilen mallar için on günlük süre beklenilmeksizin faturanın malın teslimi anında düzenlenmesi zorunludur. Perakende satışlarda ise perakende satış fişinin malın teslimi anında düzenlenmesi esastır.
Bir işyeri ve deposu bulunmadan pazar takibi veya köy-köy kendi namına taşıtıyla emtia satan kimselerin yukarıda belirtildiği şekilde sevk irsaliyesi düzenlemeleri ve taşıtlarında bulundurmaları, malın teslimi anında ise fatura veya perakende satış fişi düzenlemeleri gerekmektedir.
Diğer taraftan, faturanın malın teslimi anında düzenlenmesi şartıyla önceden tek bir sevk irsaliyesi düzenlenebilmesi imkanı tanınan mükelleflerin, faturayı anında düzenlemeyip daha sonra on günlük süre içinde düzenlemek istemeleri halinde, belirtilen kolaylıktan yararlanmaları mümkün bulunmamaktadır. Bu takdirde genel esaslara göre malın sevki anında her alıcı için ayrı birer sevk irsaliyesi düzenlenmesi gerekmektedir.

b) Mükelleflerin faaliyetlerine ilişkin olarak işyerlerinde kullanılmak ve tüketilmek
amacıyla satın aldıkları (Kırtasiye, büro ve temizlik malzemeleri, yemek, ekmek gibi) ufak hacimli ve değeri 5.000.000.- lirayı aşmayan malları taşımaları veya taşıttırmaları halinde bu mallara ait faturanın taşıma esnasında taşıtta bulundurulması ve faturanın üzerine “Bu mallar için sevk irsaliyesi düzenlenmemiştir” şerhinin verilmesi şartıyla ayrıca sevk irsaliyesi aranmayacaktır.

c) Satılan mallara ilişkin faturaların malın tesliminden önce düzenlendiği ve malın
daha sonra sevkedildiği durumlarda, faturayı düzenleyenler faturada malın daha sonra sevk edileceğini belirteceklerdir. Faturada bulunması gereken malın teslim tarihi ve irsaliye numarası ise malın tesliminden sonra alıcı ve satıcı kendilerinde kalan sevk irsaliyesinden faydalanarak faturaya şerh verecekler, fatura ve sevk irsaliyesi arasındaki uyumu sağlayacaklardır.

d) Bazı mükelleflerin başka mükelleflere teslim edilmek üzere üçüncü şahıslara
talimat verecek mal sevkettirmesi durumunda sevk irsaliyesi aşağıdaki örnekte açıklandığı şekilde düznelenecektir

Örnek: Toptancı (a) müşterisi olan perakendeci (c) ye teslim edilmek üzere imalatçı (b) ye talilmat vererek kendi adına mal sevkiyatı yapılmasını istemektedir. Bu örnekte (c) ye karşı eses satıcı (a) dır.(b) ise (a) ya karşı satıcı durumundadır. Ancak, malı (a) yerine (c) ye teslim etmektedir.
Buna göre malın alcıcı (c) ye teslim edilmek üzere (b) tarafından taşındığı veya taşıttırıldığı durumda (b), bir nüshası kendinde kalacak ve diğer nüshası (c) ye gönderilecek şekilde sevk irsaliyesi düzenleyecek ayrıca kendinde kalan nüshasının bir fotokopisini de (a) ya gönderecektir. Sevk irsaliyesinin müşteriler bölümüne ise “(a) adını (c) ye teslim edilmek üzere” ibaresini yazacaktır.
Daha sonra, (b) tarafından (a) ya ve (a) tarafından da (c) ye düzenlenecek satış faturalarına, (b) tarafından düzenlenmiş sevk irsaliyesinin tarih ve numarası yazılmak suretiyle, malın alım-satımına ilişkin belgeler düzenlenmiş olacaktır.

e) Mükelleflerin, yarı mamül veya mamül mallarını, bazı işlemler yapılmak üzere,
diğer mükelleflere göndermeleri ve bu mükelleflerden malları geri getirmeleri durumunda götürülen ve geri getirilen mallar için gidiş ve geliş taşımaları sırasında ayrı ayrı sevk irsaliyesi düzenlemeliri zorunludur.
Malların göturülmesinde düzenlenecek sevk irsaliyelerinin müşteriler bölümüne işlemi yapacak kimsenin adı ve soyadı, varsa ticaret ünvanı, vergi dairesi ve hesap numarası ile, yapılacak işin türü (örneğin; “boyatılmak, tamir ettirilmek, parça değiştirmek üzere” şeklinde bir ibare) yazılacak, işlem gördükten sonra malın tekrar taşınmasında düzenlenecek sevk irsaliyelerinin müşteriler bölümüne ise, işlem türü ile işlemi yapana ilişkin bilgiler yazılacaktır.
Söz konusu malların işlemi yapacak mükellefler tarafındın taşınması veya taşıttırılması halinde sevk irsaliyesinin, yukarıda belirtilen eseslara göre bu kimseler tarafından düzenleneceği tabiidir.

f) Numune üzerine veya tecrübe ve muayene şartıyla satım yapılmak üzere mal
sevkiyatı yapılması halinde sevk edilen mallar için sevk irsaliyesi düzenlenmesi zorunludur. Bu tür sevkiyatlarda, malı satıcı taşıyor veya alıcı tarafından düzenlenecektir. Kabule bağlı olan ve bunun için yaızıl bir sözleşme bulunan bu tür satışlarda, fatura düzenlenmesindeki on günlük sürenin kabul tarihinden itibaren başlayacağı tabiidir.

g) Fatura, sevk irsaliyesi, perakende satış vesikaları (perakende satış fişi, ödeme
kaydedici cihaz satış fişi, giriş ve yolcu taşıma bileti), gider pusulası, müstahsil makbuzu ile serbest meslek makbuzunu yalnız birinci ve ikinci sınıf tüccarlarla defter tutmak mecburiyetinde olan çifçiler ve serbest meslek erbabının düzenlemesi mecburi olup bunları dışında kalan ve kazançları götürü usulde tespit olunan tüccarlar ile götürü usulde vergilendirilen serbest meslek erbabı ve vergiden muaf esnaf arasındaki mal hareketi sevk irsaliyesi yönünden aşağıdaki esaslara göre belgelendirilecektir.
Gerçek usulde vergilendirilen mükelleflerden, götürü usulde vergilendirilen mükellefler ve vergiden muaf esnaf tarafından satın alınan malın alıcı tarafından taşınmasında sevk irsaliyesi aranmayacak, ancak fatura malın satıldığı anda satıcı tarafından düzenlenecektir. Satıcı tarafından satış anında düzenlenecek faturaya alıcı tarafından taşındığı şerhi konulacak ve taşımalar sırasında yetkililerce istenildiğinde ibraz edilecektir.
Götürü usulde vergilendirilen mükellef veya vergiden muaf esnaftan, gerçek usulde vergilendirilen mükellefler tarafından satın alınan malın alıcı tarafından taşınmasında ise sevk irsaliyesi alıcı tarafından düzenlenecektir.
Diğer taraftan, hamule senedi ve konşimentoların, taşıma ücretini ve taşıma irsaliyesinde bulunması gereken diğer bilgileri ihtiva etmesi halinde bunları taşıma irsaliyesi olarak da kabulü maliye bakanlığınca uygun görülmüştür.
3) İrsaliyeli fatura:

İsteyen mükellefler, fatura ve sevk irsayiyesini ayrı ayrı belgeler olarak değil irsaliyeli
fatura adı altında tek belge olarak düzenleyebilirler.

İrsaliyeli faturanın düzenlenmesi, mükellefin isteğine bağlıdır. Bu usulü seçen mükellefler, aşağıda belirtilen esaslara uygun olarak irsaliyeli fatura düzenleyebilirler.

(1) Bu usulü seçen mükellefler, irsaliyeli fatura düzenlemelerinin yanısıra, fatura ve sevk irsaliyesini ayrı ayrı kullanabileceklerdir.

(2) İrsaliyeli fatura uygulamasını seçen mükelleflerden mal satın alan mükelleflerin, bu malları taşımaları veya taşıttırmaları esnasında irsaliyeli fatura bulunması halinde, ayrıca sevk irsaliyesi düzenleme yükümlülükleri yoktur.

(3) İrsaliyeli fatura anlaşmalı matbaalarda fatura ölçülerinde bastırılacaktır. Ayrıca, irsaliyeli faturanın altında, “ Bu belgenin sevk edilen malla birlikte bulunması halinde ayrıca irsaliye aranmaz” ibaresi bulunacaktır.

(4) Malı satan mükellefler, irsaliyeli faturayı en az bir asıl iki örnek olarak düzenleyeceklerdir. En az üç nüsha olarak düzenlenmeyen irseliyeli faturalar hiç düzenlenmemiş sayılır.

(5) İrsaliyeli faturanın iki nüshası mutlaka malı taşıyan araçta bulundurulacak, yoklama ve denetimlerde iki nüshası da ibraz edilecektir. Denetim elemanları, kendilerine ibraz edilen irsaliyeli faturanın bir nüshasına adını, soyadını ve ünvanını yazdıktan sonra tarih belirterek mühürleyip imzalayacak ve ilgiliye iade edecekler, diğer nüshasını da Maliye bakanlığıGelirler Genel Müdürlüğü vergi istihbarat şubesine gönderilmek üzere defterdarlıklara tevdi edeceklerdir.

(6) İrsaliyeli faturada, faturayı düzenleyenin adı, ticaret ünvanı, iş adresi, bağlı olduğu vergi dairesi ve hesap numarası, malın nevi, miktarı, fiyatı ve tutarı ile nereye ve kime gönderildiği, müşterinin adı, ticaret ünvanı, adresi varsa vergi dairesi ve hesap numarası, faturanın seri ve müteselsil sıra numarası, düzenleme tarihi ve saati ile anlaşmalı matbaaya ilişkin bilgilere yer verilecektir. Bu bilgilerin eksik olması halinde irsaliyeli fatura hiç düzenlenmemiş sayılacaktır.

(7) İşlerinin gereği irsaliyeli fatura uygulamasından yararlanmak isteyen mükellefler, irsaliyeli fatura uygulamasına geçecekleri hesap döneminden önce anlaşmalı matbaalara irsaliyeli faturayı bastırmaları gerekmektedir. İrsaliyeli fatura uygulamasından hesap dönemi itibariyle yararlanılacak, bu uygulamadan ancak hesap dönemi sonunda vazgeçilebilecektir.
4) Taşıma irsaliyesi
Taşıma irsaliyesi, ücret karşılığında eşya taşıyanlar tarafından düzenlenir. Taşımanın kara, deniz, demir veya hava yolu ile yapılması sonucu etkilemez. Bütün bu hallerde, taşıma irsaliyesi düzenlenmesi gerekir.
Kendisine ait vasıta ile kendi eşyasını taşıyanların taşıma irsaliyesi düzenlemesi gerekmez. Çünkü, taşıma irsaliyesi, mal sirkülasyonunun izlenmesi ile ilgili değil, ücret karşılığında eşya taşıyanların izlenmesi ile ilgili bir belgedir.
Taşıma, nakliye komisyoncuları ve acenteleri vasıtası ile yaptırıldığı hallerde, bunların da taşıma irsaliyesi düzenleme zorunluluğu vardır.
Taşınan eşyanın ticari veya gayri ticari nitelikte olmasının önemi yoktur. Ücret karşılığında taşınan eşya ticari mal da olsa, ev eşyası gibi ticari olmayan nitelikte de olsa taşıma irsaliyesi düzenlemesi gereklidir.
Taşıma irsaliyesinde bulunacak bilgiler şunlardır:
1) Sürücünün adı, soyadı, aracının plaka numarası
2) Taşıma irsaliyesini düzneleyenin adı, soyadı, ticaret ünvanı, vergi dairesi hesap numarası
3) Taşınacak malın, taşımayı ücret karşılığında yapacak olanca teslim alındığı tarih
4) Malın cinsi ve miktari (malın cinsinin açıkça belli olmadığı hallerde, sadece balya, kasa, sandık gibi ambalaj nevinin kaydedilmesi ile yetinilir)
5) Malın kimin tarafından tevdi edildiği
6) Alınan taşıma ücret tutarı

Taşıma irsaliyeleri üç örnek düzenlenir. Bir örneği eşyayı taşıttırana, bir örneği eşyayı
taşıyan aracın sürücüsüne veya kaptanına verilir. Bir örneği de taşımayı yapan nezdinde saklanır. Taşıma irsaliyesinin götürü usulde vergiye tabi olanlar tarafından da düzenlenmesi zorunludur.
Öte yandan, taşıma irsaliyeleri Vergi Usul Kanunu uyarınca vergi mükellefleri tarfından kullanılan belgelerin basım ve dağıtımı hakkında yönetmelik ile tesbit edilen 28*20 cm ebadı yanı sıra, 03.04.1986 tarihinden itibaren 14*20 cm ebadında da anlaşmalı matbaalara bastırılarak kullanılabilecektir.
Uygulamada nakliyat ambarlarına nakledilmek üzere getirilen malların ambara giriş tarihi ile sevk tarihleri arasında farklılık bulunduğu, ayrıca birden fazla şahsa ait bulunan malların genellikle tek bir taşıtla taşındığı, bu nedenle malın ambara giriş tarihinde taşıma irsaliyesi düzenlenmesinin fiilen mümkün olmadığı görüldüğünden bu durumlarda nakliyat ambarlarının malın ambara girişi sırasında aşağıdaki belgeyi düzenlemeliri maliye bakanlığınca uygun görülmüştür.
Nakliyat ambarları, daha sonra nakledilmek üzere ambara teslim edilen mallar için aşağıdaki bilgileri ihtiva eden tüteselsil seri ve sıra numarası dahilinde teselsül ettirilen üç nüsha ambar tesellüm fişi düzenleyeceklerdir. Bu şekilde fiş düzenlenmesi halinde fişin bir nüshası malı taşıttırana, bir nüshası malı taşıyan aracın sürücüsüne verilir ve bir nüshası da nakliyat ambarlarında saklanır. Fişin taşıttıran nezdinde kalan nüshası taşıma irsaliyesi örneği yerine geçer.
Ambar tesellüm fişinde en az aşağıdaki bilgiler bulunur:
1) Makbuzu düzenleyen taşıma ambarının adı, soyadı varsa ticaret ünvanı adresi, vergi dairesi ve hesap numarası
2) Malı tevdi edenin adı, soyadı, varsa ticaret ünvanı, adresi, vergi dairesi ve hesap numarası,
3) Malın ambara giriş tarihi
4) Malın nevi ve miktarı
5) Malın nereye ve kime gönderildiği (alıcının adı ve soyadı)
6) Alınan taşıma ücreti
7) Makbuzun düzenlenme tarihi
Malı tevdi eden tarfından düzenlenen sevk irsaliyesinin müteselsil seri ve numarası

Buna göre, ambar tesellüm fişiyle ambara tevdi edilen mallardan birden fazla kişiye ait
olanların tek bir taşıt veya birden fazla taşıtla taşınması suretiyle ambarlardan çıkışı sırasında malları taşınan şahısların ve alıcıların ad ve soyadları ayrı ayrı sütunlarda gösterilen ve taşıma irsaliyesinde bulunması zorunlu olan diğer bilgileri de ihtiva eden liste şeklinde düzenlenecek, bir taşıma irsaliyesi kullanılacaktır. Ayrıca liste şeklinde düzenlenecek taşıma irsaliyesine tesellüm fişlerinin bir örneği ile, malı taşınan tarafından düzenlenen sevk irsaliyesinin de eklenmesi zorunludur.
Bir taşıtla sadece bir kişiye ait malın ambar girişi yapılmadan taşınması halinde ise ambar tesellüm fişi düzenlenmesine gerek bulunmayıp, sadece taşıma irsaliyesi ve malı taşınan veya malı taşıttıran tarafından sevk irsaliyesi düzenlenmesi gerekir.
Ambar tesellüm fişlerinde; yukarıda sayılan asgari bilgiler yanında ayrıca, tesellüm fişinin müteselsil seri ve sıra numarası, müşterinin, komisyoncunun veya aracının adı, soyadı, ticaret ünvanı, adresi varsa vergi dairesi ve hesap numarasına ilişkin bilgiler de bulunacaktır.
Diğer taraftan, gerek ambar tesellüm fişleri ve gerekse toplu şekilde düzenlenen taşıma irsaliyesinin “Vergi usul kanunu uyarınca vergi mükellefleri tarafından kullanılan belgelerin basım ve dağıtımı hakkında yönetmelik” ile Vergi Usul Kanunu genel tebliğlerinde belirtilen esaslara uyulmak şartıyla anlaşmalı matbaalara bastırılarak veya noter tasdikli olarak kullanılması gerekmektedir.
01.01.1991 den itibaren uygulamada tesellüm fişlerinde bulunması zorunlu olan bilgiler yeniden belirlenmiştir.
Bu açıklamalara göre, sevk irsaliyesi ve ambar tesellüm fişi ayrı ayrı düzenlenmesi gereken belgeler olduğundan, nakliyat ambarları tarafından yapılan mal sevkiyatında her iki belgede de kanunen bulunması gereken bilgilerin tam olarak yer alması zorunludur.
Ancak, 01.01.1991 tarihinden itibaren, müşteriler tarafından ambara teslim edilmesi amacıyla malın sevki sırasında düzenlenen sevk irsaliyesinin ambar tesellüm fişine eklenmesi ve birlikte bulundurulması halinde, sevk irsaliyesindeki bazı bilgilerin, ambar tarafından teslim alınması sırasında düzenlenen ambar tesellüm fişinde tam olarak yer alması aranmayacaktır.
Buna göre, sevk irsaliyesi ile ambar tesellüm fişinin birlikte bulunması halinde, ambar tesellüm fişlerinde;
1) Makbuzu düzenleyen taşıma ambarı işletmecisinin adı, soyadı, varsa ticaret ünvanı, adresi, vergi dairesi ve hesap numarası
2) Malı tevdi edenin adı, soyadı varsa ticaret ünvanı
3) Malın ambara giriş tarihi
4) Malın nevi ve miktarı
5) Malın nereye ve kime gönderildiği (alıcının adı ve adresi)
6) Alınınan taşıma ücreti
7) Makbuzun düzenlenme tarihi
Malı tevdi eden tarafından düzenlenen sevk irsaliyesinin müteselsil seri ve sıra numarasının bulunması yeterli sayılacaktır.

5) Yolcu listeleri
Yolcu listeleri, şehirlerarası yolcu taşıyan müesseselerce her sefer için ayrı ayrı olmak üzere, seri ve sıra numaraları ile teselsül edecek şekilde düzenlenecektir. Oturma yerleri planlı olarak gösterilecek, yolcu adedi belirtilecektir.
01.01.1991 den itibaren yolcu listeleri en az üç nüsha olarak düzenlenecek, bir hüshası işyerinde kalacak, iki nüshası taşıttı bulundurulacaktır.
Yolcu taşıma biletlerinin komisyoncu ve acentalar tarafından kesilmesi halinde, yolcu listesi dört nüsha olarak düzenlenir. Bir fazla örnek, komisyoncu veya acenta içindir. Bu listelerde işletmenin adı, ünvanı, vergi dairesi, hesap numarası, taşıtın plaka numarası, sefer tarihi ve hareket saati, yolcu sayısı, toplam hasılat gösterilir.
Şehirler arası yolcu taşıma işiyle uğraşan otobüs işletmecileri kullanacakları yolcu taşıma biletleri ve yolcu listelerini bağlı bulundukları vergi dairesinin bulunduğu ildeki anlaşmalı matbaalara bastıracaklardır.
Ancak, bir otobüs firmasının veya firmalarının biletlerinin komisyoncular tarafından satılması halinde, yolcu taşıma biletleri ve yolcu listelerini otobüs komisyoncuları kendi vergi dairelerinin bulunduğu ildeki anlaşmalı matbaalara kendi adlarına bastıracaklar ve bu şekilde bastırılacak biletlerin dış yüzü üzerinde, hangi firmanın biletinin olduğunu belirtir, ilgili firmanın, adı ve soyadı varsa ünvanı gibi bilgiler ile amblemi yer alacaktır.
Otobüs komisyoncuları, bu şekilde bastıracakları yolcu taşıma biletlerini, biribirini takip eden müteselsil seri ve sıra numarası dahilinde teselsül ettireceklerdir. Otobüs firmaları ise hizmet bedeli olarak komisyoncu adına düzenleyecekleri faturalarda satılan bilet miktar ve tutarını ayrıca göstereceklerdir.
Öte yandan, bir işletmenin kendi otobüsüyle yaptığı taşıma işi yanısıra, bağımsız otobüs sahiplerine de taşıma yaptırması halinde, bağımsız otobüs sahipleri tarafından işletmeye yapılan taşıma hizmeti karşılığında fatura düzenlenecektir.
Ancak, yolcu taşıma bileti ve yolcu listesinin gerek işletmeye bağlı otobüslere gerekse bağımsız otobüs sahiplerine yaptırılan taşımalarda işletme tarafından düzenleneceği tabiidir.
Bağımsız otobüs sahiplerinden maksat kendi otobüsüyle bir firmanın yolcularını taşıyan şahıslardır.

6) Günlük müşteri listeleri
Günlük müşteri listeleri, otel, motel, pansiyon gibi konaklama yerleri işletenlerce
tutulur. Odalar, bölmeler ve yatak durumu planlı olarak gösterilir. Müteselsil seri ve sıra numaraları taşır. İşletmede bulundurularak, istendiği anda ibraz edilir.
Bu listelerde:
1) Mükellefin adı, soyadı varsa ünvanı ve adresi,
2) Oda numaraları belirtilmek suretiyle müşterinin adı, soyadı ve oda ücreti
3) Düzenleme tarihi bulunur.
Otel işletmelirinin bünyelerinde, özel jetonlarla çalışabilen oyun makinaları ile çeşitli
talih oyunları düzenlemeleri halinde, bu işletmelirin sözü edilen faaliyetlerine ilişkin düzenleyecekleri belgeler aşağıdaki şekilde olacaktır.
Anılan işletmelerin, talih oyunları için müşterilerine satmış oldukları jeton karşılığında fatura veya perakende satış fişi (ödeme kaydedici cihaz kullanılması halinde bu makinaların fişleri) vermeleri mecburidir.
Öte yandan, oyun sonucu müşterilere dağıtılacak ikramiyeler ile müşteriler tarafından iade edilecek jeton bedelleri ise Vergi Usul Kanunu hükümlerine uygun olarak düzenlenecek gider pusulası ile belgelendirilecektir.
7) Muhabere evrakı
Tüccarların her nevi ticari muameleleri dolayısıyle yazdıkları ve aldıkları, mektup,
telgraf, hesap hülasaları, muhabere evrakını teşkil eder ve bir dosyada saklanır.
Gider yazılan muhabere ücretinin tevsiki için de muhabere evrakının ibraz edilmesi şarttır.

Diğer belgeler
Tüccarlar evvelce açıklananlar dışında kalan ve bir hüküm ifade eden veya icabında
bir hakkın ispatında delil olarak kullanılabilen mukavelename, kefaletname, mahkeme ilamları gibi hukuki vesikalarla ihbarname, karar örnekleri, vergi makbuzlari gibi vergi evrakını dosyada muhafaza etmeye mecburdurlar.
Zirai kazancın götürü gider usulüne göre tesbiti sırasında beyan olunan hasılattan indirilmek üzere gerçek giderleri nazara alınan mükellefler, bu giderleri tevsik edecek belgeleri saklayacaklardır.
G.V.K. na göre sair kazanç ve iratları üzerinden vergilendirilecek mükellefler vergi matrahının tesbitinde nazara alınacak giderlerini isbat edecek vesikaları muhafaza etmek mecburiyetindedirler.

9) Adisyon
01.08.1988 gününden itibaren bazı hizmet işletmelerinde adisyon kullanılması
zorunluluğu getirilmiştir. Konu ile ilgili olarak 185 ve 222 sayılı Vergi Usul Kanunu genel tebliğlerinde gerekli açıklamalar yer almış bulunmaktadır.
185 sıra numaralı Vergi Usul Kanunu genel tebliğine göre, sadece masada servis
yapılan, kurumlar vergisine tabi olan kurumlar tarafından çalıştırılan veya bilanço esasında defter tutan işletmeler ile işletme hesabı esasına göre defter tutmakla beraber alkollü içki servis yapılan işletmelerde adisyon kullanılması zorunlu bulunmaktadır.
Ayrıca anılan genel tebliğde belirlenen işletmelere ilave olarak, kurumlar vergisi veya gerçek usulde gelir vergisi mükellefi olup şehirlerarası karayolları üzerinde hizmet veren işletmelere de 200 sıra numaralı Vergi Usul Kanunu genel tebliği ile adisyon kullanma zorunluluğu getirilmiştir.
222 sayılı tebliğle de adisyon kullanımı konusunda yeni düzenlemeler yapılmıştır. Buna göre;
1) Belediyelerden veya turizm bakanlığından alınan belgeler ile sınıfı belirlenen hizmet işletmelerinden 1. Sınıf veya daha üst sınıfa giren ve alkollü içki servisi yapılan lokanta, gazino ve benzeri işletmeler;
2) Tarihi mekan veya binalarda faaliyet gösterdiğinden sınıf tesbiti yapılmayan lokantalarla turizm bakanlığından özel belge almış yeme-içme tesisleri ve eğlence yerlerinden alkollü içki servisi yapılan işletmeler;
Adisyon kullanmak mecburiyetindedirler.

Alkollü içki servisi yapılmayan lokanta ve benzeri işletmelerin sınıfı ne olursa olsun
adisyon kullanma mecburiyetleri bulunmaktadır.
Adisyon, sunulan hizmetin ve emtianın cins ve miktarını göstermek amacıyla düzenlenen bir belgedir. Adisyonlar anlaşmalı matbaalara bastırılarak kullanılacaktır. Adisyonlarda belirli bir ölçü aranmayacak, işletmeler kendi ihtiyaçlarına göre ölçüleri belirleyeceklerdir.
Adisyonlar, müşteriden sipariş alınırken düzenlenecek ve müşterinin masasında, daha sonraki siparişler işlenmek üzere bırakılacaktır.
Müşteri masasına bırakılan adisyonlara ayrıca düzenlenme saatleri yazılacaktır.
Hizmetin tamamlanmasından sonra adisyon müşteriye ibraz edilecek ve bu adisyona dayanılarak hesap ödenecektir. Ayrıca, müşterinin talebi beklenmeksizin derhal fatura, fatura vermeyi gerektirmeyen hallerde de perakende satış fişi düzenlenerek adisyonun birinci örneği ile birlikte müşteriye verilecektir.
Adisyonda en az aşağıdaki bilgiler bulunacaktır:
1) Mükellefin adı, varsa ticaret ünvanı, iş adresi, vergi dairesi ve hesap numarası
2) Hizmetin ve emtianın cinsi, miktarı
3) Adisyonun düzenlenme tarihi ve seri sıra numarası
4) Adisyonun basıldığı matbaa ile ilgili bilgiler
Adisyonlar, kopyalı en az iki örnek olarak düzenlenecektir. ilk örneği, fatura ve
perakende satış fişi ile birlikte müşteriye verilecek, ikinci örneği ise işletmede kalacaktır.
Adisyonlar en az yukarıda belirtkilen bilgileri taşıyacak şekilde defterdarlıklarca anlaşma yapılmış matbaalarda ilgili mevzuat esaslarına göre bastırılacaktır.
Anlaşmalı matbaalara bastırılmamış adisyonlar ile tarih yazılmamış ve müşteri masasına bırakılmamış adisyonlar hiç düzenlenmemiş sayılacaktır.
209 sayılı Vergi Usul Kanunu genel tebliği ile 01.09.1991 gününden itibaren yeni bir uygulama başlamıştır. Buna göre:
- Ödeme kaydedici cihaz kullanmayan kahvehaneler adisyon tipi perakende satış fişi kullancaklardır. Örneği belli edilen bu fişte tüketilen içecek veya yapılan hizmet ayrıntılı olarak gösterilecektir.
- Ödeme kaydedici cihaz kullanan kahvehanelerin hasılatı ödeme kaydedici cihaz fişleri ile belgelendirilecektir.

10) Reçeteler
01.06.1989 gününden itibaren özel muaynehane, özel poliklinik, özel hastahane sahibi
veya buralarda çalışan hekimlerce özel muayenehane ve tedaviler için düzenlenen reçeteler de Vergi Usul Kanunu uyarınca düzenlenmesi zorunlu belgeler kapsamına alınmıştır.
Öte yandan serbest meslek makbuzu dışında düzenlenecek reçete en az üç örnek olacak, ikisi müşteriye verilecek bir örneği muayenehanede kalacaktır.
Müşteri iki örneği de ilaç alacağı eczaneye ibraz edecek, eczane bir örneğini maliye bakanlığına aylık dönemler itibariyle göndereceği bilgi formunun dayanağı olarak saklayacaktır.
Konu, bakanlıkça 191-192 nolu tebliğlerde ayrıntılı olarak açıklanmıştır.
11) Döviz alım ve satım belgesi
226 Sayılı Vergi Usul Kanunu tebliği ile, 1 Mayıs 1994 gününüden itibaren geçerli
olmak üzere, Türk parası Kıymetini koruma hakkında 32 sayılı kararda tanımlanan yetkili müesseselerce düzenlenen döviz alım ve satım belgeleri, Vergi Usul Kanununca düzenlenen belgeler kapsamına alınmıştır.
Yetkili müesseseler döviz alış ve satışlarında Vergi Usul Kanunu uyarınca, aşağıda belirlenen bilgileri taşıyan döviz alım ve satım belgelerini düzenlemek ve kullanmak zorundadırlar.
Düzenlenecek döviz alam ve döviz satım belgelerinde, T.C. Merkez bankasınca yayımlanan genelgelere göre bulunması zorunluluğu getirilen bilgilere ilave olarak, belgeyi düzenleyen yetkili müessesenin iş adresi, bağlı olduğu vergi dairesi ve hesap numarasının da bulunması zorunludur.
Döviz alım ve satım belgeleri en az iki örnek olarak düzenlenecektir. bu belgelerin ikiden fazla örnek olarak düzenlenmesi halinde her birinin kaçıncı örnek olduğu belirlenecektir.
Döviz alam ve satım belgelerinin yukarıda sayılan bilgileri taşıması şartıyla bilgisayar kullanmak suretiyle düzenlenmesi de mümkün bulunmaktadır.
Döviz alım ve satım belgeleri, (Bilgisayarla düzenlenenler dahil) defterdarlıklarla anlaşmalı bulunan matbaalara bastırılmak veya noterlere tasdik ettirilmek suretiyle kullanılacak ve bu belgelerde belirli bir ölçü aranılmayacaktır.
12) Perakende satış vesikaları
Birinci ve ikinci sınıf tüccarlar, kazancı basit uslude tespit edilenlerle, defter tutmak mecburiyetinde olan çiftçilerin fatura vermek mecburiyetinde olmadıkları satışları ve yaptıkları işlerin bedelleri perakende satış vesikaları ile belgelendirilir. Bunlar, tüketiciye yapılan ve tutarı 30.000.000.- lirayı geçmeyen satışlardır.

a) Perakende satış fişleri:
Perakende satış fişlerinde işletme veya mükellefin adı, düzenlenme tarihi, alınan para
tutarı gösterilecek biçimde iki örnek olarak düzenlenir ve bir örneği imzalanarak müşteriye verilir.
Perakende satış fişlerinde satılan malın cins ve miktarının belirtilmesine gerek yoktur. Bu fişler seri ve sıra numarası ile teselsül ettirilir.
Perakende satış fişlerinin (3100 sayılı kanuna göre verilen yazar kasa fişleri hariç) düzenlenmesi sırasında, toplam bedelin ayrıca yazı ile de belirtilmesi ve rakamla yazılan toplamın her iki tarafının çift çizgi ile kapatılması zorunludur.

b) Makinalı kasaların kayıt ruloları:
Makinalı kasaların kayıt rulosuna günlük perakende satışlar tek tek kaydedilmiş olduğundan bu rulolar perakende satışların belgelendirilmesi için kullanılır.
“3100 sayılı KDV mükelleflerinin ödeme kaydedici cihazları, kullanmak mecburiyeti hakkındaki kanun” a göre gerekli şartları taşıyan ödeme cihazlarının verdiği satış fişlerinde en az şu bilgiler bulunmaktadır;
1) Fişi veren kişi ve işletmenin adı ve soyadı
2) Ünvanı adresi
3) Vergi dairesi ve hesap numarası
4) Satılan malın cinsi ve bedeli
5) Vergili olup olmadıkları ve bunlara ait toplamlar
6) Müteselsil fiş numarası
7) İşlem tarihi
Cihazın onaylandığını gösterir sembol ile cihaz sicil numarasıdır.

Makinalı kasaların kayıt ruloları için standart bir ebat tespit edilmesi söz konusu
olmadığından, makinenin cisnine göre kayıt rulosu kullanılabilir.
Cezai şartlar perakende satış fişinde olduğu gibidir.

c) Giriş ve yolcu taşıma biletleri:
Giriş ve yolcu taşıma biletleri, biletle girilen yerler ve yolcu taşıyan işletmelerde
perakende hasılatı belgelendirmek için düzenlenmektedir. Giriş ve yolcu taşıma biletlerinin de seri ve sıra numaraları ile teselsül ettirilmesi, işletme veya mükellef adını ve düzenleme tarihini içerecek biçimde kopyalı olarak iki örnek düzenlenmeleri gerekir.
13) Gider pusulası
Birinci ve ikinci sınıf tüccarlar, kazancı basit usulde tespit edilenlerle defter tutmak mecburiyetinde olan serbest meslek erbabının ve çiftçilerin: Vergiden muaf esnafa: yaptırdıkları işler veya onlardan satın aldıkları emtia için düzenleyerek işi yapana veya emtiayı satana imza etterecekleri gider pusulası vergiden muaf esnaf tarafından verilmiş fatura hükmündedir. Bu belge, birinci ve ikinci sınıf tüccarların, zati eşyalarını satan kimselerden satın aldıkları altın, mücevher gibi kıymetli eşya için de tanzim edilir.
Gider pusulası, işin mahiyeti, emtianın cins ve nevi ile miktar ve bedelini ve iş ücretini ve işi yaptıran veya emtiayı satın alan ile satanın adlarıyla ve soyadlarını (tüzel kişilerde ünvanlarını) ve adreslerini ve tarihi ihtiva eder. gİder pusulası iki nüsha olarak düzenlenir ve bir nüshası işi yapana veya malı satana verilir.
Gider pusulası seri ve sıra numaraları ile teselsül ettirilir.

14) Müstahsil makbuzu
Birinci ve ikinci sınıf tüccarlar ile defter tutmak zorunda olan çiftçiler, götürü usule tabi veya vergiden muaf çiftçilerden satın aldıkları malların bedelini ödedikleri sırada iki nüsha makbuz tanzim etmeye ve imzalatarak almaya mecburdurlar. Mal, tüccar veya çiftçi adına bir adamı veya matavassıt (aracı) tarafından alındığı takdirde makbuz bunlar tarafından tanzim ve imza olunur.
Çiftçiden avans üzerine yapılan mübayaalarda, makbuz, malın teslimi sırasında verilir.
Müstahsil makbuzunun tüccar veya alıcı çiftçi nezdinle kalan nüshası fatura yerine geçer.
Müstahsil makbuzunda en az aşağıda yazılı bilgiler bulunur:
1) Makbuzun tarihi
2) Malı satın alan tüccar veya çiftçinin adı, soyadı, ünvanı ve adresi
3) Malı satan çiftçinin soyadı, adı ve ikametgah adresi
4) Satın alınan malın cinsi, miktarı ve bedeli
Müstahsil makbuzu seri ve sıra numarası ile teselsül ettirilir.

15) Serbest meslek makbuzu
Serbest meslek erbabı, mesleki faaliyetlerine ilişkin her türlü tahsilatları için iki nüsha serbest meslek makbuzu düzenlemek, bir nüshasını müşteriye vermek, müşteriler de bu makbuzu istemek ve almak zorundadırlar.
Serbest meslek makbuzunda:
1) Makbuzu verenin soyadı, adı veya ünvanı, adresi, vergi dairesi ve hesap numarası,
2) Müşterini soyadı, adı veya ünvanı ve adresi
3) Alınan paranı miktarı
4) Paranın alındığı tarih
Yazılır ve serbest meslek erbabı tarafından imzalanır.

Serbest meslek makbuzları seri ve sıra numaraları ile teselsül ettirilir.
Serbest meslek makbuzu vermek mecburiyeti, gerçek usulde vergilendirilen serbest meslek erbabı içindir. Götürü usulde tabi olanların, birinci ve ikinci sınıf tüccarlarla, defter tutmak zorunda olan serbest meslek erbabı ve çiftçilere yaptıkları iş karşılığında aldıkları bedeller gider pusulasına bağlanır.
16) Ücret bordrosu
İşverenler her ay ödedikleri ücretler için ücret bordrosu düzenlemek zorundalar. Ancak, gelir vergisi kanununa göre vergiden muaf olan ücretlerle diğer ücret üzerinden vergiye tabi hizmet erbabına yapılan ücret ödemeleri için bordro düzenlenmez.

Ücret bordrolarında en az aşağıdaki bilgiler bulunur.

1) Hizmet erbabının soyadı, adı; ücretin alındığına dair imzası veya mührü (ücretin ödenmesinde ayrıca makbuz düzenlenmişse imza veya mühüre gerek yoktur)
2) Varsa vergi karnesinin tarih ve numarası
3) Birim ücreti (Aylık, haftalık, gündelik, saat veya parça başı ücreti)
4) Çalışma süresi veya ücretin ilgili olduğu süre
5) Ücret üzerinden hesaplanan vergilerin tutarı

Bordronun hangi aya ait olduğu baş tarafından gösterilir. Bir aya ait bordro ertesi ayın
yirminci gününe kadar hazırlanıp tarihlenerek, işletme sahibi veya müdürü ile bordroyu tanzim eden memur tarafından imzalanır.
İşverenler ücret bordrolarını yukarıdaki esaslara uymak şartıyla diledikleri şekilde tanzim edebilirler.
Genel, katma, özel bütçeli daire ve müesseselerle belediyelerin ve 3659 sayılı kanuna tabi müesseselerin ücret ödemelerinde kullandıkları vesikalar ücret bordrosu yerine geçer.

Gelir vergisi dört bölümden oluşmaktadır;

1) Çalışanları tanıtıcı bölüm:
Bu bölümde, çalışanların adları-soyadları, sigorta sicil numaralarına ilişkin bilgiler yer
almaktadır.
2) Tahakkuk bölümü:
Çalışanların ilgili ay içinde hak ettiği normal çalışma ücreti ile birlikte fazla çalışma
ücret ve sosyal yardımlar gibi ek ücretlerin yer aldığı bölümdür. Tahakkuk eden ücretler toplamına brüt ücret denilmektedir.
Çalışanlar ücretlerini aylık, haftalık veya gündelik şeklinde alabilirler. Bir ay otuz gün olarak kabul edilmektedir 1475 sayılı iş kanununa göre, çalışma süresi haftada en çok 45 saattir. İş kanunu Cumartesi ve Pazar günleri işyerinin kapatılması ve haftanın diğer günlerinde 9 saat çalışılması suretiyle haftalık çalışmanın tamamlanmasına imkan tanımaktadır. Böylece haftalık çalışma süresini tamamlayanlar Cumartesi ve Pazar günleri çalışmasalar da ücrete hak kazanmaktadırlar.
Cumartesi ve Pazar günleri çalışılmayan işyerlerinde hafta içinde 9 saati geçen çalışmalar hafta içi fazla çalışma; Cumartesi ve Pazar günleri de çalışılması halinde hafta sonu fazla çalışma olarak adlandırılmaktadır. Hafta içi fazla çalışma ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen kısmın %50 fazlası ile ödenir. Aylık ücretlerde, saat ücreti aylığın 225 saate bölünmesiyle hesaplanmaktadır.
Hafta sonu fazla mesai ücret ise işçinin hafta tatili günü için çalışmadan almaya hak kazandığı bir günlük tutarındaki ücretini 1.5 gündeliği daha eklenerek hesaplanır. Böylece haftalık çalışma süresini tamamladıktan sonra hafta tatilinde çalışan işçiye toplam 2.5 gündelik ücret ödenmesi gerekmektedir.

3) Kesintiler bölümü:
Brüt ücret toplamından yasalar uyarınca yapılması gereken kesintiler ile çalışanların işletmeye boçlarına karşılık yapılan kesintilerin yer aldığı bölümüdür. İşverenler yasalar uyarınca şu kesintileri yapmak zorundalar: SSK pirimi, tasarrufu teşvik fonu, gelir ve damga vergisi.

Belgelirin saklanması ve ibrazı:
Vergi Usul Kanunu gereği defter tutmak zorunda olan mükelleflerin defter ve belgeleri
ilgili bulundukları yılı takip eden takvim yılındın başlayarak beş yıl süreyle saklanmaları zorunludur. Ayrıcı, defter tutmak zorunda olmayan ancak Vergi Usul Kanunun gereğince fatura, gider pusulası ve müstahsil makbuzu almak zorunda olarların aldıkları bu belgeleri tarih sırası ile tanzim tarihlerini takip eden takvim yılından başlayarak beş yıl süreyle saklamaları zorunludur.

Vergi Usul Kanunu gereği düzenlenmesi zorunlu olan tüm belgelerin saklama süresi içerisinde yetkili makam ve memurların talebi üzerine ibraz etme zorunluluğu bulunmaktadır.
B) Türk ticaret kunununda yer alan belgeler
1) Emre yazılı senet ( Bono):
Bono, bir kimsenin belirli bir tutardaki parayı, belirli bir tarihte diğer bir kimseye yada
onun emrettiği kişiye kayıtsız ve şartsız olarak ödeyeceğine dair taahhüdünü içeren bir kambiyo senedidir.
Bonoda iki taraf vardir; ödeme taahhüdünde bulunan esas boçlu (keşedeci) ve ödeme yapılacak taraf yani alacaklı (lehdar)
Bonu daima emre yazılı olarak düzenlenir. Nama ya da hamiline yazılı olarak düzenlenmez.
T.T.K. madde 688 de bonoda yer alması gereken unsurlar belirtilmiştir. Buna göre bonoda en az şu bilgilerin bulunması gereklidir.
1) Senet metninde bono ya da emre muharrer senet kelimesi;
Senet metninde bono yada emre hunarrer senet kelimesi yer almalıdır. Eğer, senet
Türkçeden başka bir dilde yazılmışsa o dilde bononun karşılığı olan kelimenin yazılması gerekmektedir.
2) Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödemek vaadi;
Ödeme taahhüdü kayıtsız ve şartsız olmalı ve borçlanılan tutarın bono üzerinde açıkça
belirtilmesi gerekir. Tutarın Türk Lirası veya yabancı para cinsinden belirtilmiş olması önemli değildir.
Senet bedeli hem yazı hem de rakam ile gösterilmiş ve iki bedel arasında fark bulunuyorsa, yazı ile gösterilen bedel geçerlidir.
3) Vade;
Senette, borcun ne zaman ödeneceği de belirtilmelidir. Ancak vade, bonoda zorunlu
bir şekil şartı değildir. Vade gösterilmeyen bir bono görüldüğünde ödenir.
4) Ödeme yeri;
Bonoda ödeme (düzenleme) yerinin belirtilmesi zorunludur. Ödeme yeri
belirtilmemişse, keşide yeri ödeme yeri sayılır. Keşide yerinin de bulnmaması halinde keşidecinin adının yanında yazılı yer ödeme yeri olarak kabul edilecektir. Aksi halde, bono kambiyo senedi niteliğini kaybeder.
5) Kime veya kimin emrine ödenecek ise (lehdar) onun adı ve soyadı;
Senet üzerinde senet bedeli kime ya da kimin emrine ödenecek ise, onun ad ve
soyadının (ya da firma ünvanının) yazılı olması gerekmektedir.
6) Senedin tanzim edildiği gün ve yer;
Senedin tanzim edildiği günün ve yerin belirtilmesi gerekir. Aksi halde senet kambiyo
senet niteliğini kaybeder.
7) Senedi tanzim edenin imzası;
Senedi düzenleyenin el yazısı ile atılmış imzasının senedin ön yüzünde ve senet
metninin altında bulunması gereklidir.
2) Poliçe
Poliçe genellikle üç taraflı ilişkiyi düzenleyen bir senettir. Alacaklının borçlusundan
olan alacağını, kendisinin boçlu bulunduğu üçüncü bir şahısa devretme temeline dayanır. Poliçeyi düzenleyen kişi, diğer bir kişiye, poliçede ismen gösterilmiş olan kimseye belli bir tutarı ödeme emrini verir.
Poliçedeki taraflar;
Poliçeyi düzenleyerek ödeme emrini veren kişi (keşideci)
Poliçeyi ödeyecek olan kişi (muhatap)
Poliçede belirtilen miktarı tahsil edecek kişi (lehdar) olmaktadır.

Bazı durumlarda poliçe yalnız iki taraflı olabilir. Alacaklı alacağını sened bağlamak
üzere borçlusu üzerene kendi adına da poliçe keşide edebilir. Bu durumda keşideci aynı zamanda bedelin ödeneceği kimse, diğer bir deyişle lehdar olmaktadır.
Muhatap poliçeyi kabul edip etmemekte serbesttir. Kabul ettikten sonra senedin esas boçlusu durumuna geçer. Kabul, muhatabın poliçenin üzerine, kubul edilmiştir yazıp, imazalaması ile, poliçeyi vadesinde ödeyeceğini onaylamasıdır.
Poliçe lehdara muhatap tarafından kabul edildikten sonra verilebileceği gibi, kabule lehdar tarafından sunulmak üzere, doğrudan doğruya lehdara kabulden önce de verilebilir.
Türk Ticaret Kanununun 615. Maddesine göre bir poliçe:
1)Görüldüğünde
2) Görüldükten muayyen bir müddet sonra
3) Keşide öününden muayyen bir müddet sonra
4) Muayyen bir günde,
Ödemek üzere keşide edilebilir.
Poliçe bir kıymetli evrak niteliğinde olması nedeni ile bir takım şekil şartlarına tabidir. T.T.K nın 583. Maddesinde belirtilen şekil şartları şunlardır:
Poliçe
1) Senet metninde “Poliçe” kelimesi ve eğer senet Türkçeden başka bir dille yazılmışsa o dilde poliçe karşılığı olarak kullanılan kelimeyi,
2) Muayyen bir bedelin ödenmesi hususunda kayıtsız şartsız havaleyi,
3) Ödeyecek olan kimsenin (muhatabın) ad ve soyadını,
4) Vadeyi,
5) Ödeme yerini,
6) Kime veya kimin emrine ödenecek ise onun ad ve soyadını,
7) Keşide tarihi ve yerini,
Keşidecinin imzasını,
İhtiva eder.

3) Çek
Çek bir ödeme aracıdır. Bankada parası bulunan bir kimsenin bu parasının tamamını
veya bir kısmını diğer bir kimseye ödemek için çek düzenler.
Çekte üçlü bir ilişki söz konusudur.
1) Keşideci: Çeki düzenleyen ve bankaya çekte belirtilen parayı üçüncü bir kişiye ödemesi için talimat veren taraf.
2) Lehdar: Çeki elinde bulunduran ve çek üzerinde belirtilen tutarı tahsil edecek olan taraf.
3) Muhatap: Çekte muhatap bankadır. Keşideci tarafından düzenlenmiş çeki lehdara ödeyecek tarafı temsil etmektedir.

Bu üç taraf arasında işlem şu biçimde gerçekleşmektedir. Keşideci ile banka arasında bir çek anlaşması yapılmakta ve muhatap banka keşideciye karşı, çekin ibrazı halinde bir ödeme yükümlüğü altına girmektedir.
Çek hukuki niteliği itibariyle bir havaledir. Bu havalenin yazılı bir şekilde yapılması, belli şekil şartlarını, mücerret (nedene bağlı olmayan) ve kayıtsız şartsız bir ödeme yetkisini içermelidir.
T.T.K. madde 693 de çekte yer alması gereken unsurlar belirtilmiştir. Buna göre çekten en az şu bilgilerin bulunması gereklidir.

1) Çek kelimesi:
Çek metninde çek kelimesi ve eğer çek Türkçeden başka bir dille yazılmış ise o dilde
çek karşılığı olarak kullanılan kelime bulunmalıdır.
Çek kelimesi ya da yabancı dildeki karşılığı yer almıyorsa o belge çek niteliği kazanamaz. Bu durumda belge adi havale olarak nitelendirilir.
2) Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi talimatı:
Çek metninde belirli bir bedel yer almalıdır. Bu bedel Türk Lirası olarak yazılabileceği
gibi yabancı para olarak da yazılabilir. Bedelin yabancı para olarak yazılması halinde bu bedel çekin ibrazı tarihindeki efektif satış kuru üzerinden hesaplanarak Türk Lirası olarak ödenir.
Çekte bedelin yazı ile yada rakamla ifade edilmesi mümkündür. Bedelin hem rakam, hem de yazı ile ifade edilmesi ve aralarında farklılık olması halinde yazı ile belirtilen bedel esas alınmaktadır. Ancak bu kural, rakam ya da yazı üzerinde tahrifat yapılmamış çekler için geçerlidir. Diğer bir deyişle rakam ya da yazı üzerinden tahrifat yapılmış çekler için geçersizdir.
3) Ödeyecek kimsenin “Muhatabın” adı ve soyadı
T.T.K. uyarınca muhatap olarak yalnızca bankalar gösterilebilir. Bu nedenle, yasada
geçen “muhatabın adı soyadı” ifadesinden bankanın ünvanı anlaşılması gerekir.
4) Ödeme yeri
Çekin nerede ödeneceği belirli olmalıdır. Çekte özel olarak ödeme yeri
gösterilmemişse, muhatap bankanın belirtilen şubesinde ödenir.
5) Keşide günü ve yeri
Çekin keşide edildiği tarih; gün ay, yıl olarak yazılır. Aksi halde çek geçerli olmaz.
Ticari hayatta, vadeli çek olarak tabir edilen; ileriki bir tarihin keşide tarihi olarak konulan çeklerle sıklıkla karşılaşılmaktadır. Çekte vade söz konusu değildir. Yani, çek vadeli olarak düzenlenmiş olsada görüldüğünde ödenmesi gerekir. Nitekim, T.T.K. md. 707/2 de “keşide günü olarak gösterilen günden önce ödenmek için ibraz olunan bir çek ibraz gününde ödenir.” Denmiştir.
Kanunun bu hükmü dikkate alınarak, muhatap bankanın kendilerine ibraz edilen vadeli çekleri, karşılıkları varsa ve ödemeye engel bir durum yoksa ödemek zorundadır. Vadeli çekin karşılığı yoksa, 3167 sayılı çekle ödemelerin düzenlenmesi ve çek hamillerinin korunması hakkında kanun hükmüne göre karşılıksız çek işlemlerine tabi tutulmak zorundadır.
Çekte keşide yeri gösterilmelidir. Ancak, keşide yeri gösterilmemişse, keşidecinen imzasının yanında yazılı olan yer, keşide yeri olarak kabul edilir. Her ikisi de yazılmamışsa, çek geçersizdir.
6) Çeki düzenleyen kişinin (keşideci) imzası
Keşideci imzasını mutlaka elle atmalıdır. Aksi durimlar kabul edilmemektedir.
Eğer keşideci bir tüzel kişilik ise, tüzel kişiliğin yetkili temsilcileri çeki keşideci sıfatı
ile imzalar.
Keşideci bir ticari işletme ise, imzanın ticari işletmenin ünvanının altında yer alması zorunludur. Unvan altına atılmayan imzalar atılmamış sayılır ve çek geçersiz sayılır.
Çekte yer alması gereken unsurlardan bir veya bir kaçının bulunmaması halinde, çek niteliği gerçekleşmemiş sayılır ve muhatap banka tarafından ödenmez.
T.T.K. madde 708 e göre; bir çek keşide edildiği yerde ödenecek ise on gün, keşide edildiği yerden başka bir yerde ödenecek ise bir ay içinde ibraz edilmelidir. Ödeneceği ülkeden başka bir ülkede keşide edilen çek, keşide ile ödeme yeri aynı kıtada ise bir ay, başka kıtada ise üç ay içinde muhatap bankaya ibraz edilmelidir.
Avrupa ülkeleriyle Akdenizde kıyısı bulunan ülkeler aynı kıtada sayılır.
İbraz süreleri, çekte keşide günü olarak gösterilen tarihten itibaren işlemeye başlar. Sürenin hesaplanmasında, çekin keşide edildiği gün sayılmaz.
İbraz süresinin sonu tatile rastadığında, izleyen ilk iş günü ibraz süresinin sonu sayılacaktır.
İbraz süresinin geçmesinden sonra bankanın çeki ödemeyi reddetmesi halinde hamilin, keşideci ve diğer çek borçlularına karşı başvuru hakkı yoktur.
Çek, hiçbir vergi, resim ve harca tabi değildir.
4) Hisse senedi
Hisse senetleri, anonim şirketler ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler
tarafından çıkarılan ve belirli ortaklık sermayesine katılma payını temsil eden, yasal şekil şartlarına uygun olarak düzenlenmiş kıymetli evraktır.
Bir hisse senedinin T.T.K. ya göre aşağıdaki bilgileri kapsaması gerekir:
- Şirketin ünvanı
- Esas sermaye miktarı
- Tescil tarihi
- Hisse senedinin türü
- İtibari değeri
- Yetkili iki kişinin imzası
Hisse senetleri nama yazılı olabileceği gibi hamiline de yazılı olabilir. Nama yazılı
hisse senetleri hisse sahibinin adı, soyadı ve ikametgahının da yazılı olması gerekir. Hisse senedi, şirket sermayesinin belirli bir kısmını temsil eder, sahibine her türlü ortaklık haklarından yararlanma imkanı sağlar. Bu haklar;
- Şirket karından pay alma hakkı
- Şirket yönetimine katılma hakkı
- Oy kullanma hakkı
- Rüçhan hakkı
- Tasfiyeden pay alma hakkı
- Şirketin faaliyetleri hakkında bilgi edinme hakkı.

5) Tahvil
Anonim şirketlerin ve devletin ödünç para bulmak için itibari kıymetleri eşit ve
ibareleri aynı olmak üzere çıkardıkları borç senetlerine tahvil denir.
Tahvil, hamilinin bir şirkete kullandırdığı yabancı sermaye tutarını göstermektedir. Tahvil sahibi, tahvili çıkaran kuruluşun uzun vadeli alacaklısıdır. Şirketlerin çıkardıkları tahvillerin süresi iki yıldan az yedi yıldan uzun olamaz.
Tahvil sahibi, şirketin varlığı üzerinde alacağından başka hiçbir hakka sahip değildir. İşletme kar etse de zarar etse de tahvil sahibine tahvilin üzerinde yazan oranda faizi ödemek zorundadır.
Tahvillerin T.T.K. ya göre aşağıdaki bilgileri kapsaması gerekir;
- Şirketin unvanı, faaliyet konusu, merkezi, süresi
- Esas sermaye miktarı
- Esas sözleşme ve esas sözleşmedeki değişikliklerin tarihleri ve ilan tarihleri
- İtibari değeri
- Faiz tutarı
- İtfa süresi ve zamanı
- Nam ya da hamiline yazılı olduğu
- Ana para ve faizlerin ödeme şartları ve itfa planı
- Tahvil çıkarılmasına dair genel kurul kararının tescil ve ilan tarihleri
- Şirketin menkul ve gayrimenkullerinin rehnedilmiş veya teminat olarak gösterilmiş olup olmadığı
- Şirketin iki yetkilisinin imzası

Türk Ticaret Kanununa göre belgelerin saklanması:

Türk Ticaret Kanununa göre tutulan defterler ve bu defterlere yapılan kayıtların dayanağı olan belgelerin, son kayıt tarihinden itibaren on yıl geçinceye kadar saklanması zorunludur.

Yararlanılan kaynaklar

Genel muhasebe: Dr. Yusuf SÜRMEN

Genel muhasebe: Doç.Dr. Nuran CÖMERT
Yard.Doç.Dr. Gürbüz GÖKÇEN
Yard.Doç.Dr. Cemal İBİŞ

Hazırlayan : Tezcan ESEN

Eski Mısırlılar ve Trigonometri
İnceleyebildiğimiz kaynaklar; Mısır Matematiğinde seked veya sekd kelimelerinin, bir açının cotangent’ına denk anlam ifade etmesinden hareket ederek, trigonometrinin, başlangıcını eski Mısırlılar’a kadar götürmenin gerektiğini belirtir. Bu konuda Aydın Sayılı Mısırlılar’da ve Mezopotamyalılar’da Matematik, Astronomi ve Tıp adlı eserinde şunları yazar: Mısır’da seked dışında, bu konuda herhangi bir gelişmeye şahit olmuyoruz. Seked’e benzeyen ya da onunla aynı olan bir kavramla, “Mezopotamya Matematiğinde” de karşılaşılmakta olduğu ve trigonometrinin başlangıcını Mısırlılar’a götürmek isabetli düşünce sayılmaz. “Mısır Geometrisinin”, “Doğru Geometrisi” olarak vasıf taşıdığını belirterek, müşterik Gandz’a atfen de Mısır’da “Açı Geometrisinin” mevcut olmadığını belirtir

Türk-İslam Dünyasında Trigonometri sayısı
          İçinde bulunduğumuz yüzyılda yapılan bilimsel araştırmalar. göstermiştir ki; trigonometriye ait temel bilgiler, 8. ile 16. yüzyıl Türk-İslam Dünyası matematikçileri tarafından ortaya konulmuş ve belli bir noktaya kadar da geliştirilmiştir. Bunun nedenini, şu şekilde açıklamak mümkündür.
          Bilindiği gibi, 8. ile 16. yüzyılda Türk-İslam Dünyası’nın hemen her yöresinde astronomi (gökbilim) çalışmaları ve bunun sonucu olarak da, yoğun bir rasathane (gözlemevi) kurma çalışmaları vardı. Bu rasathanelerdeki bilimsel çalışmalarda, astronomiye yardımcı olarak, trigonometri kullanılmaktaydı.
          Astronominin temelini teşkil eden küresel astronomi, doğrudan doğruya, küresel trigonometrinin astronomiye uygulanmasından doğmuştur. Gezegen ve uydu ile yıldızların gökküresindeki yerleri (koordinatları) ve hareketleri ile ilgili hesaplamalar; küresel üçgenin, küresel trigonometriye uygulanmasıyla elde edilebilmektedir. Dolayısıyla, o devir Türk-İslam Dünyası’nda, Trigonometri müstakil bir bilim haline gelmiş ve oldukça gelişmiştir.
          8. ile 16. yüzyıl Türk-İslam Dünyası matematik ve astronomi bilginlerinin hazırlamış oldukları “Ziyc” adlı eserin hepsinde, bugünkü trigonometrinin temel bilgileri, ilk olarak ortaya konulmuştur. Gene bu devir Türk-İslam Dünyası bilginleri, Batlamyos’un (Claidius ptolemeios 85-160) ünlü eseri, değişik tarihlerde değişik matematik ve astronomi bilginleri tarafından mıcıstı (al-magesti) adıyla şerh edilmiştir. Bu şerhlerde de, yer yer trigonometri bilgileri zenginleştirilip geliştirildi.
          Batı’da objektif olarak hazırlanmış, matematik tarihi ve astronomi tarihi ile ilgili eserlerde, bu hükümlerin açık olarak belirtildiğini görmek mümkündür

Takiyüddin’in Ondalık Kesirleri Trigonometri ve Astronomiye Uygulaması
Remzi Demir
Yrd. Doç. Dr. A.Ü. Bilim Tarihi Anabilim Dalı
Bilindiği gibi, Türk bilim tarihine ilişkin araştırmaların yetersiz olması, Türklerin tarihlerinin hiçbir döneminde bilgin yetiştirmedikleri gibi yanlış bir anlayışın doğmasına ve yayılmasına neden olmuştur; “Türklerin kalem ehli değil ama kılıç ehli oldukları” biçiminde özetlenen bu anlayış, son yıllarda özellikle El-Hârezm”, Abdülhamid ibn Türk, Fârâb”, ibn Sinâ, Uluğ Bey ve Ali Kuşçu gibi bilginlerin yapıtları üzerinde yapılan araştırmalar sonucunda sarsılmışsa da yıkılmamıştır. Bu yazının konusu olan ve XVI. yüzyılda ıstanbul Gözlemevi’ni kurarak gözlemler yapan Taküyiddin ibn Maruf (1521-1585) yukarıdaki bilginler kadar da tanınmamaktadır; ancak matematik, astronomi ve optik konularında yazmış olduğu yapıtlar incelendiğinde onlardan hiç de aşağı kalmadığı görülmektedir.
Ondalık kesirleri, Uluğ Bey’in Semerkant Gözlemevi’nde müdürlük yapan Gıyâsüddin Cemşid el-Kâş”‘nin Aritmetiğin Anahtarı (1427) adlı yapıtından öğrenmiş olan Takiyüddin’e göre, el-Kâş”‘nin bu konudaki bilgisi, kesirli sayıların işlemleriyle sınırlı kalmıştır; oysa ondalık kesirlerin, trigonometri ve astronomi gibi bilimin diğer dallarına da uygulanarak genelleştirilmesi gerekir.
Acaba Takiyüddin’in ondalık kesirleri trigonometri ve astronomiye uygulamak istemesinin gerekçesi nedir? Osmanlıların kullanmış oldukları hesaplama yöntemlerini, yani Hint Hesabı denilen onluk yöntemle Müneccim Hesabı denilen altmışlık yöntemi tanıtmak maksadıyla yazmış olduğu Aritmetikten Beklediklerimiz adlı çok değerli yapıtında Takiyüddin, ondalık kesirleri altmışlık kesirlerin bir alternatifi olarak gösterdikten sonra, dokuz başlık altında, ondalık kesirli sayıların iki katının ve yarısının alınması, toplanması, çıkarılması, çarpılması, bölünmesi, karekökünün alınması, altmışlık kesirlerin ondalık kesirlere
ve ondalık kesirlerin altmışlık kesirlere dönüştürülmesi işlemlerinin nasıl yapılacağını birer örnekle açıklamıştır. Ancak Takiyüddin’in tam sayı ile kesrini birbirinden ayırmak için bir simge kullanmadığı veya geliştirmediği görülmektedir; örneğin, 532.876 sayısını, “5 Yüzler 3 Onlar 2 Birler 8 Ondabirler 7 Yüzdebirler 6 Bindebirler” biçiminde veya “532876 Bindebirler” biçiminde sözel olarak ifade etmekle yetinmiştir.
Takiyüddin, bu yapıtında göksel konumların belirlenmesinde kullanılan altmışlık yöntemin hesaplama açısından elverişli olmadığını bildirir; çünkü altmışlık yöntemde, kesir basamakları çok olan sayılarla çarpma ve bölme işlemlerini yapmak çok vakit alan sıkıcı ve güç bir iştir; bugün kullandığımız onluk çarpım tablosuna benzeyen altmışlık kerrat cetveli bile bu güçlüğün giderilmesi için yeterli değildir. Oysa onluk yöntemde, kesir basamakları ne kadar çok olursa olsun, çarpma ve bölme işlemleri kolaylıkla yapılabileceği için, Ay ve Güneş’in yanında gözle görülebilen Merkür, Venüs, Mars, Jupiter ve Satürn’ün gökyüzündeki devinimlerini gösterir tabloları düzenlemek ve kullanmak eskisi kadar güç olmayacaktır.
Bu önerisiyle gökbilimcilerinin en önemli güçlüklerinden birini gidermeyi amaçlayan Takiyüddin, açıları veya yayları ondalık kesirlerle gösterirken, bunların trigonometrik fonksiyonlarını altmışlık kesirlerle gösteremeyeceğini anlamış ve ondalık kesirleri trigonometriye uygulamak için Gökler Bilgisinin Sınırı adlı yapıtında birim dairenin yarıçapını 60 veya 1 olarak değil de, 10 olarak aldıktan sonra kesirleri de ondalık kesirlerle göstermiştir. Zâtü’l-Ceyb olarak bilinen bir gözlem aletini tanıtırken, “Bir cetvelin yüzeyini altmışlı sinüse göre, diğerini ise bilginlere ve gözlem sonuçlarının hesaplanmasına uygun düşecek şekilde kolaylaştırıp, yararlılığını ve olgunluğunu arttırdığım onlu sinüse göre taksim ettim.” demesi bu anlama gelir.
Takiyüddin, ondalık kesirlerin trigonometri ve astronomiye nasıl uygulanabileceğini kuramsal olarak gösterdikten sonra, 1580 yılında bitirmiş olduğu Sultanın Onluk Yönteme Göre Düzenlenen Tablolarının Yorumu adlı kataloğunda uygulamaya geçmiştir. ıstanbul Gözlemevi’nde yaklaşık beş sene boyunca yapılmış gözlemlere göre düzenlenen bu katalog, diğer kataloglarda olduğu gibi kuramsal bilgiler içermez; yalnızca ortaçağ ıslam Dünyası’nda Batlamyus adıyla tanınan Ptolemaios’un kurmuş olduğu Yermerkezli sistemin ilkelerine uygun olarak belirlenmiş gezegen konumlarını gösterir tablolara yer verir.
Takiyüddin, 1584 yılında ıstanbul’da tamamlamış olduğu ınciler Topluluğu adlı başka bir yapıtında, son adımı atmış ve birim dairenin yarıçapını 10 birim almak ve kesirleri, ondalık kesirlerle göstermek koşuluyla bir Sinüs -Kosinüs Tablosu ile bir Tanjant – Kotanjant Tablosu hesaplayarak matematikçilerin ve gökbilimcilerin kullanımına sunmuştur. Eğer Takiyüddin bu tabloları hazırlarken birim uzunluğu 10 birim olarak değil de, 1 birim olarak benimsenmiş olsaydı, bugün kullanmakta olduğumuz sisteme ulaşmış olacaktı.
Batı’da ondalık kesirleri kuramsal olarak tanıtan ilk müstakil yapıt, Hollandalı matematikçi Simon Stevin (1548-1620) tarafından Felemenkçe olarak yazılan ve 1585′de Leiden’de yayımlanan De Thiende’dir (Ondalık). 32 sayfalık bu kitapçıkta, Stevin, sayıların ondalık kesirlerini gösterirken hantal da olsa simgelerden yararlanma yoluna gitmiş ve ondalık kesirleri, uzunluk, ağırlık ve hacim gibi büyüklüklerin ölçülmesi işlemlerine uygulamıştır. Ancak, De Thiende’de ondalık kesirlerin trigonometri ve astronomiye uygulandığına dair herhangi bir bulgu yoktur. Bu durum, Takiyüddin’in yapmış olduğu araştırmaların matematik ve astronomi tarihi açısından çok önemli olduğunu göstermektedir.
İLİM SEMASININ YILDIZLARI:
MÜSLÜMAN ALİMLER
 
Geçen yarım asrı şöyle bir süzersek, insanlık tarihinde görülmemiş yeniliklere, teknolojik gelişmelere, yeni keşiflere sıkça rastlarız. Bilim ve teknoloji bizlere her gün yeni birşeyler sunarak hayatımızı kolaylaştırmaya ve baş döndürücü bir hızda katlanarak ilerlemeye devam ediyor. Bugün cep telefonumuzun birkaç tuşuna basarak kıtalararası görüşmeler yapabiliyor, internet ve televizyon vasıtasıyla her türlü bilgiye ulaşabiliyoruz. Bir düğmeye basarak evlerimizi aydınlatıyor, çamaşır ve bulaşıklarımızı yıkıyor, türlü ulaşım araçları kullanarak yaşadığımız dünyamızı ufaltıyoruz. Bilgisayar hemen hepimizin yaşantısına girmiş durumda. Velhâsıl hayatımızın hemen her safhasında ilmi gelişmeleri ve onun getirilerini yaşamaktayız.
Elbette ilmin bugünkü seviyesine gelmesi birden olmadı. Asırlarca süren çalışmalar, birikimler, fikirler üst üste yığıldı, birleştirildi, olgunlaştırıldı.
İlk insan olan Adem Aleyhisselâm ile ilim de başlamış oldu.
Âyet-i kerime’de şöyle buyuruluyor:
“Ve Allah Âdem’e bütün isimleri öğretti.” (Bakara: 31)
Bütün Peygamber Aleyhimüsselâm Efendilerimiz beşeriyete mânen olduğu gibi madden de yön vermişler, insanoğlunun hayatinin her safhasına ışık tutacak bilgileri onlara aktarmışlar, dolayısıyla ilk muallimler olmuşlardır.
Resulullah (s.a.v) Efendimiz ise bütün ilimlerin menbaıdır, ilim ve irfan kaynağıdır. Hadis-i şerif’lerinde şöyle buyuruyorlar: “Rabbim bana sual sordu. Ben ona cevap veremedim. Keyfiyetsiz bir tarzda elini her iki omzumun arasına koydu, ben o elin serinliğini kalbimde hissettim. Böylece, beni geçmiş ve geleceklerin ilmine varis kıldı.”
Bütün ilimler o kaynaktan geliyor. Binaenaleyh o kaynaktan gelen ilim esastır.
 
BÜTÜN İLİMLERİN ÖZÜ
İlim iki türlüdür, satır ilmi ve sadır ilmi. Hadis-i şerif’lerinde Resulullah (s.a.v) Efendimiz şöyle buyuruyorlar:
“İlim ikidir. Biri dilde olup (ki bu zâhiri ilimdir) Allah-u Teâlâ’nın kulları üzerine hüccetidir. Bir de kalpte olan (marifet ilmi) vardır. Asıl gayeye ulaşmak için faydalı olan da budur.” (Tirmizi)
Asıl gayeden maksat Hazret-i Allah’a ulaşmaktır.
Sadır ilmi batinîdir, o bilgiyle hakikatte Allah-u Teâlâ’ya O’ndan başka bir delil olmadığını bilmektir; satir ilmi ise zâhiridir, Allah-u Teâlâ’nın kâinattaki sanatını görmektir. Sadır ilmi Hazret-i Allah’tan Habib-i Ekrem (s.a.v) Efendimiz’e, oradan da dilediği kimseye ulaştırılır.
Kalpte olan marifet ilmini tahsil edebilmek için tasavvuf elzemdir. Bu bakımdan tasavvuf İslâmi ilimlerin özü ve kaynağıdır. Çünkü bâtın temelleri sağlamlaştırılmadan, zâhir binasını yükseltmek mümkün değildir.
Tasavvuf kişinin kendi hakikatını kavrayabilmesi için kurulmuş bir ilim-irfan mektebidir. Bu mektepteki tahsil ile bütün ilimlerin özüne inilmiş olunur.
“Nefsini bilen Rabbini bilir” Hadis-i şerif’inin mânâsı yakînen müşahede edilmeye başlanır. Bu noktada Yunus Emre Hazretleri “İlim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir, sen kendini bilmezsin, bu nice okumaktır? Okumanın mânası, kişi Hakk’ı bilmektir! Çün okuyup bilmezsen, ha bir kuru emektir!” buyurarak asıl gayenin Hazret-i Allah’ı bilmek olduğunu, bu gayeye ulaştırmaya yarar sağlamayan çalışmaların ve ilimlerin faydasız olduğunu işaret buyurmuşlardır. İşte bu yüzden tasavvuf bütün ilimlerin özüdür. Gaye varlık perdelerini yırtmak, benlik putlarını parçalamak ve hakiki Var’ı bulmaktır. Bunun için asıl gayeye faydalı olan ilim budur. Resul-i Ekrem (s.a.v) Efendimiz Hadis-i şerif’lerinde:
“Allah’tan faydalı bir ilim isteyiniz. Faydasız ilimden de Allah’a sığınınız.” buyurmuşlardir. (Ibn-i Mâce)
 
İLMİN FAZİLETİ
İnsanoğlunun cehalet ve sefalet çukurundan saadet ve selâmet zirvesine yükselmesi için yegâne vasıta ilim ve irfandır. Hadis-i şerif’lerinde Resul-i Ekrem (s.a.v) Efendimiz şöyle buyuruyorlar:
“İlim ve irfan müminin kaybolmuş bir malıdır. Nerede bulursa alır.” (Tirmizi)
İlim dinin hayatı, İslâm’ın canlılığı, imanın direğidir. İslâmiyet’te din ile ilim daima birlikte olmuşlardır. Allah-u Teâlâ’nın ilâhi hükümleri ilimle içiçedir.
İlmin değer ve ehemmiyeti hakkında Resul-i Ekrem (s.a.v) Efendimiz Hadis-i şerif’lerinde:
“İlim öğrenmek her müslüman üzerine farzdır.” (C. Sağir)
“Bir saat ilim öğrenmek bir geceyi ibadetle geçirmekten, bir gün ilim öğrenmek de üç ay oruç tutmaktan daha hayırlıdır.” buyurmuşlardır. (Deylemî)
Bu düstur ile hareket eden müslümanlar ilim dünyasına birbirinden değerli şahsiyetler yetiştirmişlerdir.
 
ZAHİRİ İLMİN TEMEL TAŞLARI
Zahiri ilimlerin temellerini atma şerefi müslümanlara nasip olmuştur.
Hazret-i Allah’ın lütfettiği iman nuru ile müslümanlar, Avrupalı devletler cehaletler içinde yüzerken cihanın dört bir yanına medeniyet bayraklarını gururla dikmişlerdir. Bir yandan İslâm nurunu etraflarına yaymakta, öbür taraftan yeni ve bilinmeyen birçok ilmin temellerini atmakta, eski ilimlerde de büyük ilerlemeler kaydetmekteydiler.
Müslümanlar eski medeniyetlerin bilgilerinden de istifade etmişler, bu bilgileri İslâm süzgecinden geçirerek faydalı olanları almışlar, İslâm ile bütünleşmeyen hiçbir bilgiyi kabul etmemişler ve değer vermemişlerdir. Ancak asıl büyük hizmetleri yepyeni keşif, icat ve çalışmalarla ilim dünyasına kazandırdıklarıdır. Ayrıca deney ve gözlem metodunu ilk olarak müslümanlar kullanmışlardır. İlme verilen ehemmiyet nedeniyle ilim adamları birden çok ilim dalında ihtisas sahibi oluyorlardı.
Müslümanlar ilimde öyle büyük gelişmeler kaydedip, öyle mesafe almışlardı ki, günümüzde batılılar ‘Bugün istifade ettiğimiz şeylerin hiçbirini hıristiyanlara da, kiliseye de borçlu değiliz’ demişler, metamatik, fizik, astronomi, kimya gibi birçok ilmin temellerinin müslümanlar tarafından atıldığını söylemek zorunda kalmışlardır.
 
İLİM KANDİLLERİ
MÜSLÜMAN ALİMLER
İşte ilim tarihine isimlerini altın harflerle kazımış müslüman ilim adamlarından bazi misaller:
Günümüzden 1000 küsur sene evvel yaşamış İslâm’ın en büyük âlimlerinden biri sayılan Beyrûnî, batılı ilim adamları dünyanın yuvarlaklığını savunmalarına karşılık mahkemelere çıkartılıp zorla fikirlerinden döndürülüp, bazıları diri diri yakılıyorken onlardan 600 küsur sene önce dünyanın yuvarlaklığını ve döndüğünü savunuyordu. Trigonometri’yi ayrı bir ilim haline getirmiştir. Dünyanın çapını ve çevresini ölçmeyi başarmıştır. Yerçekiminden ilk olarak bahseden yine odur. Şu sözü bir âlimde bulunması gereken hassaları özleştirip önümüze koyuyor:
“Anlattıklarım arasında gerçek dışı olanlar varsa Allah’a tevbe ederim. Râzı olacağı şeylere sarılmak hususunda da, Allah’tan yardım dilerim. Bâtıl olan şeyleri öğrenip onlardan korunmak için de Allah’tan doğru yola götürmesini isterim. İyilik O’nun elindedir.”
Cabir bin Hayyan, modern kimyanın babası sayılır. Bundan 1200 yıl önce atom bombası fikrini ortaya atmıştır. “Atom parçalanabilir. Parçalanınca da öylesine bir güç meydana gelir ki, Bağdat’ın altını üstüne getirebilir. Bu, Allah’ın kudret nişanıdır.” demiştir.
Fârâbî, havanın titreşimlerinden ibaret olan sesin fizikî ilk açıklamasını yapmıştır.
Cezeri, günümüzden 9 asır önce su ve basınç gücünden faydalanarak otomatik saatler, robotlar icat etmiştir. Dolayısıyla sibernetiğin ilk kurucularından sayılır.
Akşemseddin Hazretleri, hastalıkların mikroplardan meydana geldiğini ispat eden Pasteur’dan 400 sene önce mikroplardan söz etmiştir.
Fatih Sultan Mehmed Han Hazretleri İstanbul kuşatması esnasında Galata Kulesi önündeki düşman donanmasını vurmak istiyordu. Bu ise topların Beyoğlu sırtlarından ateşlenmesi ile mümkün olabilirdi. Ancak bunun neticesinde Galatalıların evleri yıkılabilirdi. Halbuki Osmanlılar ile Galatalılar arasında bir dostluk anlaşması vardı. Bunun neticesinde Fatih Hazretleri, ince hesap ve düzenlemeler neticesinde gülle aşırabilen toplar yapmayı plânladı. Plânını bizzat kendisi çizdi. Böylece büyük bir kumandan olmasının yanında tarihe havan topunu icad eden bir ilim adamı olarak da geçti.
İbn-i Haldun, sosyolojinin kurucusu sayılır. Zamanına gelinceye kadar hikâye gözüyle bakılan tarihi bir ilim haline getirmiştir.
İbn-i Heysem, optik ilmin kurucusudur. Görme olayının gözden çıkan ışınlarla değil, dışarıdan gelen ışınlar yoluyla olduğunu ispat etti. Gözlüğü ilk defa keşfetme şerefi ona aittir.
Tıpta bir deha olan İbn-i Sina’nın eserleri Avrupa üniversitelerinde 600 sene temel kitap olarak okutulmuştur.
Gıyasüddin Cemşid, ondalık sistemi kullanan ilk matematikçi olmuştur.
Ayrıca Ali Kuşçu, Battânî, Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretleri, Ömer Hayyam, Uluğ Bey ve daha ismini zikredemediğimiz birçok alimler birbirinden kıymetli eserler vermişler, kendilerinden yüzyıllarca sonra yaşayan insanlara dahi ışık tutmuşlardır.
Buna en büyük âmil ise kendilerine Âyet-i kerime ve Hadis-i şerif’lerin nur ışığı altında yön vermeleri, ilmi kuru bir bilgi yığını olmaktan çıkarmaları olmuştur.
 
BUGÜNKÜ DURUMA NASIL GELDİK?
17. yüzyıla gelinceye kadar ilim cihetinde kendini gösteren muhteşem yükseliş, artık yerini gerileme ve düşüşe teslim ediyordu. Buna pek çok sebepler saymak mümkün.
Birinci ve en önemli sebep İslâm’ın özünün bırakılıp kabuğuna ve görünüşüne bağlanılmasıydı.
Ayrıca medeni hayattaki gerileme ve ekonomik çöküntü beraberinde ilim hayatındaki gerilemeyi de getirmişti. Medreselerin düzeni bozuldu, ehil olmayanlara makam ve rütbe verildi, torpil ve rüşvet içeri girdi. İdari sistemdeki çatlaklar ilme de yansıdı.
Resulullah (s.a.v) Efendimiz’in:
“İlme, öğrenip yaşayarak sahip çıkın. Onu sadece nakledenler olmayın.” (C. Sağir)
Hadis-i şerif’i mucibince hareket edilmez oldu, taklitçilik başladı, keşfedici ve yenilikçi olan ruh kaybedildi.
Bu gerileme günümüze kadar bu şekilde geldi.
 
NELER YAPILABİLİR?
Geçmişte yaşananlar bizlere numune olmalıdır. Önümüzde asr-iı saadet gibi bir model vardır. Bunu örnek alan müslümanlar Hazret-i Allah’ın emir ve nehiylerine bağlı kaldıkça yükselmişler, şeref ve itibara kavuşmuşlardır.
İlim ancak Allah adına okunmalıdır. Âyet-i kerime’de şöyle buyuruluyor:
“Yaratan Rabbinin adıyla oku!” (Alâk: 1)
Zamanımızda ise öğreten de, öğrenen de para derdinde. Halbuki büyük imam Ahmed bin Hanbel Hazretleri bakın ne diyor:
“Öğrettiği ilme karşılık dünyalık alandan ilim öğrenmeyiniz.”
Eğitim sistemimiz gençlere ezbercilikten ve doldur boşalttan öte bir şey sağlamıyor. Herkes geçim kaygısıyla üniversiteye kapak atmak derdinde. Bir gence ne olmak istiyorsun diye sorsanız, ya işletmeci, ya doktor, ya da mühendis diyecektir. Halbuki birçoğu olmak istediğinden değil, mecbur olduğundan dolayı bu potaya girmiştir, gerçekte bu mesleklerin işlevlerinden haberi bile yoktur.
Gençlerimizin şuurlanması, dini, ahlâki ve fikri olarak en iyi şekilde yetiştirilmesi için eğitim sistemimiz ezbercilikten ayıklanmalı, faydasız ilimler atılmalı, okumayı sevdirici ve özendirici tedbirler alınmalıdır. Öğrenciler kabiliyet ve kapasitelerine göre yönlendirilmelidir. Fen ve teknik ilerlemeleri takip etmek için yurtdışında okumalarına imkân tanımalı ve buna destek olunmalıdır.
Batının teknolojik gelişme ve icatları alınmalı, ancak bunu inanç, örf ve âdetlerimize sahip çıkarak gerçekleştirmelidir. Buna en güzel örnek Japonya’dır.
İlmin temellerini atmış, batılılara hocalık yapmış, asırlara damgalarını vurmuş olan ilim adamlarımızı tanımak, onların açtığı çığırdan yürümek, dinine, vatanına ve tarihine sahip çıkan bir nesil olmak günümüz müslümanlarının ortak ülküsü olmalıdır. “Alem aya biz yaya” tabusunu ancak bu şekilde yıkabiliriz. Çünkü müslüman asla gerici veya yobaz değil, daima ilerici ve mükemmelliyetçidir.
Cenâb-iı Hakk azmimizi ve gayretimizi rızâsında artırsın, hoşnut olacağı işleri yapmamızı ihsan ve ikram buyursun. Âmin.
“Resulüm! De ki: Rabbim ilmimi artır.” (Tâ-Hâ: 114)

Nasîrüddin el-Tûsî

Geometri, trigonometri ve astronomi başta olmak üzere bilimin ve felsefenin çeşitli alanlarında çalışmalar yapan, Nasîrüddin el-Tûsî (1201-1274) Tûs kentinde doğmuş ve yapıtları ile hem Doğu hem de Batı bilimini derinden etkilemiştir. Bir ara Hasan Sabbah’ın yönetimi altındaki İsmailîler tarafından Alamut Kalesi’ne kaçırılmış ve hapsedilmiştir. Hulagu 1256 yılında burayı ele geçirdiğinde, el-Tûsî’yi kurtarmış ve kendisine vezir yapmıştır.

El-Tûsî geometriyle ilgilenmiş ve Eukleides’in beşinci postülasını, yani koşutlar postülasını yeterince doyurucu bulmamış ve Eukleides’in ifadesi yerine başka bir ifade kullanmayı tercih etmiştir; el-Tûsî Postülası, olarak tanınan bu ifade şu şekildedir: “Bir D doğrusu üzerinde aynı yönde olmak üzere sıra ile işaretlenmiş P1, P2, P3, … noktalarından D ile aynı düzlemde bulunan diğer bir D’ doğrusuna dik olarak indirilen doğru parçalarının uzunlukları düzenli bir biçimde küçülür veya büyür.” El-Tûsî bu postülayı kanıtlamaya çalışmış, ancak bu girişiminde doğal olarak başarılı olamamışsa da, postülanın ne olduğunun aydınlığa çıkmasına ve Eukleides dışı geometrilerin kurulmasına zemin hazırlamıştır.

El-Tûsî de, Pythagoras Teoremi’ne ilişkin yeni bir kanıtlama geliştirmiştir. Buna göre, bir ABC diküçgeninin kenarlarıyla hipotenüsü üzerine birer kare çizilerek (Şekil-1)’de görülen şekil çıkarılır. Kanıtlanacak eşitlik,

CB2 = CA2 + AB2 veya a2 = b2 + c2′dir.

GAL üçgeninin alanı, ABC üçgeninin alanına eşit olduğundan, LA = BC = a’dır ve GAL = ABC = CAM olacağından, L, A, M, K noktaları, bir doğru üzerinde bulunur. Öte yandan, ACD’L paralel kenarının alanı, b2′ye ve bu da CMKD dikdörtgeninin alanına eşit olduğundan, CMKD dikdörtgeninin alanı da, b2′ye eşit olur. Buna benzer düşüncelerle, ABE’L paralel kenarının alanı c2′ye veya MBEK dikdörtgeninin alanına eşit olacağından, MBEK dikdörtgeninin alanı c2′ye eşit olur. Öte yandan, Alan (CMKD) + Alan (MBEK) = a2 olduğundan, a2 = b2 + c2 eşitliği sağlanmış olur.

Trigonometriyle ilgili çalışmaları ise çok daha önemlidir. Bilindiği gibi Eskiçağ’da Yunanlılar, açıları kirişlerle ölçüyorlardı ve kirişler, yeni trigonometrik eşitliklerin veya bağıntıların oluşturulması açısından çok verimli olmadıkları için, yoğun işlemlerin yapılmasını gerektiriyorlardı; kirişlerle işlem yapmanın bu mahsûrunu kavrayan Müslüman matematikçiler, kirişler yerine sinüs, kosinüs, tanjant, kotanjant, sekant ve kosekant gibi trigonometrik fonksiyonları kullanmak yoluyla işlemleri kolaylaştırdılar ve trigonometri alanında büyük gelişmelerin önünü açtılar.

El-Tûsî dönemine gelindiğinde,

sin (A+B)= sin A . cos B + sin B . cos A ve sin (A-B)= sin A . cos B – sin B . cos A eşitlikleri biliniyordu.

Kenar açı bağıntısını, yani Sinüs Teoremi’ni bulan matematikçi ise el-Tûsî olmuştur. İslâm Dünyası’nda Ebû’l-Vefâ gibi diğer bazı bilim adamlarının da bu teorem üzerinde çalıştıkları bilinmektedir.

Bilindiği gibi, Müslümanlar, başlangıçta trigonometriyi, astronomiye ilişkin araştırmaları ve hesaplamaları esnasında kullandıkları için, bu alandaki bilgi birikimlerini astronomiyle ilgili yapıtların başında sergilemeyi uygun bulmuşlar ve trigonometri üzerine bağımsız eserler yazmamışlardı. Alanın ilk bağımsız eseri, Nasîrüddin el-Tûsî’nin Şeklü’l-Kattâ (Kesenler Teoremi) adlı kitabıdır; bu kitapla birlikte, trigonometri astronomiden ayrılmış ve matematiğin bir dalı olarak görülmeye ve değerlendirilmeye başlanmıştır. Avrupa’da bu disiplinin bağımsız hale gelebilmesi için 15. yüzyıla kadar beklemek gerekmiştir.

Nasîrüddin el-Tûsî, Hülâgu’nun isteği ve desteği üzerine, Merâga’da çağını aşan bir gözlemevi kurmuş ve oldukça duyarlı gözlemlerin yapılmasına olanak sağlayan gözlem araçları yaptırmıştır. Batı’da bu ayarda bir gözlemevinin kurulması için 16. yüzyıldaki Tycho Brahe’nin gözlemevinin kurulmasını beklemek gerekecektir. Bu gözlemevinde duyarlı gözlemler yapılmış ve bu gözlemlere dayanarak Zîc-i İlhânî (İlhan’ın Zîci) adlı bir astronomi eseri yazılmıştır. Nasîrüddin el-Tûsî, Batlamyus’un Yermerkezli Dizgesi’ni eleştirmiş, yanlışlarını göstermiş, ve yine Yermerkezli başka bir dizgenin tasarımını vermiştir. Bu dizge başarılı olamamış, ancak Kopernik Dizgesi’ne giden yolu açmıştır.

Bilindiği gibi, Batlamyus tarafından geliştirilen ve taşıyıcı ve dışmerkezli düzenekler yardımıyla gezegenlerin ve yıldızların hareketlerini matematiksel olarak açıklamaya çalışan astronomik dizge, Ortaçağ İslâm Dünyası’nda hem fiziksel hem de matematiksel yönden eleştirilere maruz kalmıştır.

Birçok Müslüman düşünür ve araştırmacı, bu dizgede Batlamyus’un, taşıyıcı ve dış merkezli düzenekler kullanmak suretiyle, Yer’i Evren’in merkezinden kaydırmasını eleştirmiş ve Batlamyus’u, Aristoteles fiziğinin ilkelerine uymamakla suçlamıştır.

Diğer taraftan, Batlamyus Dizgesi’nin sadece fiziksel yönden değil, matematiksel yönden de yetersiz olduğunu gösteren bazı noktalar bulunmaktadır. Meselâ, Ay’ın ve Merkür’ün düzensiz hareketlerinin açıklanabilmesi için, Batlamyus’un dizgeye yeni daireler eklemesi ve bu yolla gözlem sonuçları ile işlem sonuçlarını uzlaştırmaya çalışması, böyle bir yetersizliğin sonucu olarak değerlendirilmiştir.

Nasîrüddin el-Tûsî de, bu doğrultuda çalışan Müslüman astronomların başında gelmektedir; Batlamyus Dizgesi’nin sorunlarını görmüş ve bu sorunları giderecek yeni bir düzenek önermiştir. Bu düzenek, biri diğerine içten teğet olan ve ters yönlerde, eşit hızlarla devinen iki daireden oluşmuştur; bu dairelerden dışta bulunanın çapı, içte bulunanının çapının iki katı olduğundan, küçük daire üzerinde bulunan bir nokta, büyük dairenin çapı boyunca hareket etmektedir. Bu sayede iki dairesel hareketin bileşiminden doğrusal hareketin oluşabileceğini kanıtlayan el-Tûsî, matematik alanındaki bu buluşunu astronomiye uyarlamış ve meselâ Ay’ın hareketini şöyle açıklamıştır:

Ay’ın, yani Şekil’deki B noktasının üzerinde dolandığı A merkezli taşıyıcı küre, çapı bu kürenin çapının iki katı olan bir küre ile çevrelenmiştir. İçte bulunan taşıyıcı kürenin hareketi, dışta bulunan kürenin hareketine eşit ve ters yöndedir; bu nedenle, düzenek devinime geçtiğinde, B noktası, yani Ay, büyük daire içerisinde CB doğrusu boyunca ileri ve geri gidecek ve sonuçta bir kapalı eğri oluşturacaktır. Böylece, “Tûsî Çifti” olarak adlandırılan bu matematiksel düzenek aracılığıyla, Nasîrüddin el-Tûsî, Batlamyus Dizgesi’nin aksine, Yer’i Evren’in merkezinden kaydırmadan, yani Aristoteles fiziğine karşı olan dış merkezli düzeneği kullanmadan gezegen hareketlerini açıklayabilmiştir.
Hârizmî

9. yüzyılda Hârizm’de Dünya’ya geldiği için Hârizmî adıyla tanınan ve büyük bir olasılıkla Türk olan Muhammed ibn Musa, Memun’un Bağdad’da kurduğu Bilgelik Evi’nde bulunmuş ve bu kurumun kütüphanesinde matematik ve astronomi alanlarında araştırmalar yapmıştır. Aritmetik ve cebirli ilgili iki yapıtı, matematik tarihinin gelişimini büyük ölçüde etkilemiştir.

Aritmetik kitabının Arapça aslı kayıptır; bu nedenle bu yapıt, De Numero Indorum (Hint Rakamları Hakkında) adıyla Bathlı Adelard tarafından yapılan Latince tercümesi sayesinde günümüze kadar ulaşabilmiş ve tanınabilmiştir. Hârizmî, bu yapıtında, on rakamlı konumsal Hint rakamlama sistemini ile hesaplama sistemini anlatmış ve Batılı matematikçiler, Romalılardan bu yana yürürlükte bulunan harf rakam ve hesap sistemi yerine Hint rakam ve hesap sistemini kullanmayı bu yapıttan öğrenmişlerdir.

Bu hesaplama sistemine, daha sonraları algorism denecektir; bu terim, ünlü matematikçinin isminden, yani el-Hârizmî’den türetilmiştir. On rakamdan oluşan rakamlama sistemi ise, Hârizmî tarafından tanıtıldığı için Arap Rakamları veya kökeni Hindistan olduğu için Hint-Arap Rakamları adı ile tanınacaktır.

Hârizmî’nin cebir konusundaki yapıtı ise, el-Kitâbü’l-Muhtasar fî Hisâbi’l-Cebr ve’l-Mukâbele (Cebir ve Mukâbele Hesabının Özeti) adını taşır ve bu konuda yazılmış ilk müstakil kitaptır. Buradaki cebir sözcüğü, aslında, bir denklemdeki negatif terimin eşitliğin öbür tarafına alınarak pozitif yapılması işlemini, mukâbele sözcüğü ise denklemde bulunan aynı cins terimlerin sadeleştirilmesi işlemini ifade etmektedir.

Hârizmî bu yapıtında, birinci ve ikinci dereceden denklemlerin çözümleri, binom çarpımları, çeşitli cebir problemleri ve miras hesabı gibi konuları incelemiştir.

Gerek Abdülhamid ibn Türk ve gerekse Hârezmî cebire ilişkin çalışmalarında, özellikle ikinci dereceden denklemler üzerinde durmuşlar ve birinci dereceden denklemlerin çözümünde “Yanlış Yolu İle Çözme Yöntemi”ni kullanırken, bugün ax2 + bx + c = 0 biçiminde gösterdiğimiz ve çözümünü x = – b + b2 – 4ac / 2a eşitliği ile bulduğumuz ikinci dereceden denklemlerin çözümünü ise, negatif nicelikleri bilmedikleri için, üç grupta toplamışlar ve her grup için “Kareye Tamamlama İşlemi”ne dayanan ayrı bir çözüm yöntemi önermişlerdir. Bu üç grup denklem ile çözüm yöntemleri şöyledir:

1) x2 + bx = c x = (b/2)2 + c – b/2

Birinci tip denklemin çözümü için, ilkin bir kenarı x olan bir kare çizilir. Bu karenin üst sağ köşesinden her iki yöne de b:2 kadar bir uzunluk eklenir ve bu uzunlukların ucundan şekil kareye tamamlanır; şimdi ortaya çıkan ikinci karede, bir kenarı x büyüklüğünde olan bir kare (x2), bir kenarı x ve diğer kenarı b:2 uzunluğunda olan iki dikdörtgen (x.b:2) ve bir de bir kenarı b:2 uzunluğunda olan bir kare (b:2)2 mevcuttur. Eşdeğişle, [x + (b:2)]2 = x2 + 2 (b:2 x) + (b:2)2 olur. [x + (b:2)]2 = x2 + bx + (b:2)2, x2 + bx =c [x + (b:2)]2 = c + (b:2)2 [x + (b:2)]2 = c + (b:2)2 x + b:2 = (b:2)2 + c x = (b:2)2 + c – b:2 2) x2 + c = bx x = b:2 + (b:2)2 – c

İkinci tip denklemin iki çözümü bulunmaktadır. Birinci çözümde ilkin bir kenarı x büyüklüğünde olanbir kare alınır (x2); sonra bu kareye bir c alanı ilave edilir ve bir kenarı x diğer kenarı b uzunluğunda olan bir dikdörtgen elde edilir. Şimdi b kenarının yarısından karşıya bir dikme uzatılır; bu durumda c alanı ile x2 alanı arasında (b:2 – x ) kadar bir mesafe ortaya çıkar; c alanının sağ alt köşesinden bu mesafe kadar dışa çıkıp bir (b:2 – x)2 oluşturulduğunda, (b:2 – x)2 = (b:2)2 – [ x (b:2 - x) + x . b:2] olur. (b:2 – x)2 = (b:2)2 – c (b:2 – x)2 = (b:2)2 – c b:2 – x = (b:2)2 – c x = b:2 – (b:2)2 – c sonucuna uluşılmış olur. İkinci çözüm ise şöyledir: (x – b:2)2 = (b:2)2 – c (x – b:2)2 = (b:2)2 – c x – b:2 = (b:2)2 – c x = b:2 + (b:2)2 – c

3) x 2 = bx + c x = (b:2)2 + c + b:2 Üçüncü tip denklemin çözümü için, ilkin bir kenarı x uzunluğunda olan bir kare çizilir ve bu karenin bir kenarından bir b uzunluğu alınır. Ulaşılan noktadan karşı kenara çizilecek doğrunun altında bir dikdörtgen oluşur (bx). Daha sonra b kenarının yarısı alınarak üstteki dikdötgene bitişik olmak koşuluyla bir kare çizilir [(b:2)2]. Şimdi bu küçük karenin ucundan (x-b) kadar uzatılır ve buradan yukarıya, karenin üst kenarına bir dikme çıkıldığında birbirlerine eşit ve bir kenarları (x-b) ve diğer kenarları ise (b:2) uzunluğunda olan iki dörtgen elde edilir. Bu durumda,

(x – b:2)2 = (b:2)2 + c olur. Sonra, (x – b:2)2 = (b:2)2 + c x – b:2 = (b:2)2 + c x = (b:2)2 + c + b:2 sonucuna ulaşılır.

Burada, cebir ile geometri arasında paralellik kurulmasının ilk örneğini görmekteyiz. Hârizmî’nin cebirle ilgili bu yapıtı, 12. yüzyılda Chesterlı Robert ve Cremonalı Gerard tarafından Latince’ye tercüme edilmiş ve bu sırada kitabın adında bulunan “el-cebr” kelimesi, “algebra” biçimine dönüştürüldüğünden, Batı dillerinde cebir teriminin karşılamak için bu terim kullanılmaya başlanmıştır. Hârizmî’nin bu kitabı, Batılı matematikçileri büyük ölçüde etkileyecek ve Avrupa’da cebirin yaygınlık kazanmasında büyük rol oynayacaktır.

Hârizmî, halife Mansûr zamanında Muhammed ibn İbrahim el-Fizârî’nin Sanskrit dilinden Arapça’ya tercüme ettiği el-Sindhind (Siddhanta) adlı zici Batlamyus’un Almagest’inden de yararlanarak düzeltmiş ve muhtemelen iki muhtelif zic halinde neşretmiştir. Kuramsal bilgiler de içeren bu zicler, sonradan Endülüslü astronom Meslemetü’l-Mecrîtî tarafından genişletilmiş ve bu versiyonu, Bathlı Adelard’ın ve daha sonra muhtemelen Dalmaçyalı Hermann’ın gayretleriyle iki kez Latince’ye tercüme edilmiştir.

Yapıtların en ilginç yönlerinden birisi, açıların, sinüs gibi trigonometrik fonksiyonlarla ifade edildiğini gösteren bir takım tablolar ihtiva etmesidir. Acaba Hârizmî, trigonometrik fonksiyonları biliyor muydu, yoksa bunlar daha sonra Meslemetü’l-Mecrîtî tarafından mı bu yapıtlara ilave edilmişti? Bunu bilmiyoruz. Ancak bazı bilim tarihçileri, sinüs ve kosinüsü ilk defa Hârizmî’nin kullandığını, tanjant ve kotanjantı ise Meslemetü’l-Mecrîtî’nin eklediğini düşünmektedirler. Gerçek ne olursa olsun, İslâm Dünyası’nın mahsulü olan trigonometrinin Batı’ya girişinde bu ziclerin önemli bir etkisi olduğu anlaşılmaktadır.

Bunların dışında Hârizmî’nin biri usturlabın yapımını ve diğeri ise kullanımını anlatan iki eseri daha mevcuttur. Fakat bu eserler bugün kayıptır.

Hârizmî, Batlamyus’un Coğrafya adlı yapıtını Kitâbu Sureti’l-Ard (Yer’in Biçimi Hakkında) adıyla Arapça’ya tercüme etmiş ve böylece Yunanlıların matematiksel coğrafyaya ilişkin bilgilerinin İslâm Dünyası’na girişinde önemli bir rol oynamıştır. Düzeltmeler ve eklemeler nedeniyle hüviyetini kısmen de olsa değiştiren bu yapıt, önemli yerlerin enlem ve boylamlarını bildiren çok sayıda tablo içermektedir. Bu tablolar incelendiğinde, Hârizmî’nin tıpkı Batlamyus gibi, Yer’i ekvatordan kuzeye doğru yedi iklime, yani yedi enlemsel bölgeye ayırdığı ve enlemleri bu esasa göre verdiği görülmektedir. Batlamyus tercümelerinden önce de bilinen bu yedi iklim sistemi, bu yapıttan sonra bütün Müslüman coğrafyacıları tarafından benimsenecek ve klasik dönem yapıtları bu sisteme göre tertip ve telif edilecektir.

Kitâbu Sureti’l-Ard’ın nüshalarından birinde mevcut olan dört haritadan en mühim olanı Nil’in kaynağını ve mecraını gösteren haritadır. Nil’in Batı Afrika’dan veya Cennet’ten doğmayıp, bir gölden çıktığını bildirmesi oldukça dikkat çekicidir; bu kuram daha sonra, Batlamyus-Hârizmî Kuramı ismiyle tanınacaktır. Haritalar arasında bir Dünya haritası yoktur; fakat enlem ve boylam verileri bize böyle bir haritayı çizmek için gerekli olan malzemeyi vermektedir. Afrika haritası için yapılan bir deneme, bu girişimin, ancak bir hayli düzeltme ile gerçekleştirilebileceğini göstermiştir.
Matematik
Bu dönem diğer alanlarda olduğu gibi matematik alanında da yeniden bir uyanışın gerçekleştiği ve özellikle trigonometri ve cebir alanlarında önemli çalışmaların yapıldığı bir dönemdir. Trigonometri, Regiomontanus, daha sonra da Rhaeticus ve Bartholomaeus Pitiscus`un çabalarıyla ve cebir ise Scipione del Ferro, Nicola Tartaglia, Geronimo Cardano ve Lodovice Ferrari tarafından yeniden hayata döndürülmüştür. Yapılan çalışmalar sonucunda geliştirilen işlem simgeleri, şu anda bizim kullandıklarımıza benzer denklemlerin ortaya çıkmasına olanak vermiş ve böylelikle, denklem kuramı biçimlenmeye başlamıştır. Rönesans matematiği özellikle Raffaello Bombelli, François Viète ve Simon Stevin ile doruk noktasına ulaşmıştır.

1585 yılında, Stevin, aşağı yukarı Takîyüddîn ile aynı anda ondalık kesirleri kullanmıştır.
Trigonometri – Geometri İlişkisi 1
Trigonometrinin geometri ile inşası
          Trigonometri nasıl başlamış olabilir diye düşündünüz mü hiç? Bu soruya kimse kesin bir cevap veremez elbet. Trigonometrinin temellerini atanlar bile yaptığının bu kadar geniş bir bilim dalı olacağını düşünmemiş de olabilirler. Ama trigonometrinin doğuşu için Mithat KUL hocamızın senaryosu çok hoş: “Adamın biri benzerlik öğrenmiş dik üçgenlerin benzerliği ile uğraşırken benzerlik oranı dediğimiz k değerini açıya bağlı olarak nasıl ifade edebilirim diye düşünmeye başlamış. Çünkü açı değiştikçe sabit olan k oranı da değişiyormuş. Bunun için k=sinA, k=cosA gibi ifadeler kullanmaya başlamış.” 
          Her bilim dalı ölçme – değerlendirme işlemlerini kolaylaştırmak için teknikler geliştirmektedir veya geliştirilmiş teknikleri kendi alanlarına uygulanabilir hale getirmektedir. Geometri bilim dalı da kıyas etme işlemleri için eşlik ve benzerlik dediğimiz bir tür kıyas tekniği geliştirmiş ve benzerlik işlemlerini de kolaylaştırmak için trigonometri denilen kıyas tekniği geliştirilmiştir. Trigonometri sayesinde geometriciler, inceledikleri şekillerin özeliklerini cebirsel işlemlerle ifade edilebilme imkanı bulmuşlardır. Geometriciler keşfettikleri kuralları hem kendilerine hem de diğer kişilere kabul ettirebilmek için trigonometriyi ispat aracı olarak kullanmaya başlamışlardır. Bunun nedeni bir şekle ait özeliği ortaya atıp çizimle ispat etmeye çalışmanın zor olması hatta bir tek çizimin yeterli olmamasından kaynaklanmaktadır. Geometricilerin bulduğu her teoremi çizim yoluyla ispat etmeleri için açının dar, dik ve geniş olmasına göre ve uzunlukların farklı durumlarına göre çizim yapması gerekmektedir. Bu kadar uzun bir işe girmek sabırları zorlamaktadır. Trigonometri burada yardım meleği gibi geometricilerin imdadına yetişir. Trigonometride açılara yön kavramı verilmiş olduğundan daha kısa ve cebirsel ispat imkanı sağlar. Bu geometriciler için vazgeçilmez kolaylıktır. 
          Trigonometrinin geometri ile inşa edilebileceğini göstermek amacıyla öncelikle trigonometrinin temel bilgilerini ele alalım;

Trigonometrik Oranların Tanımı

Sinüs = (karşı dik kenar) / (hipotenüs)
Kosinüs = (komşu dik kenar) / (hipotenüs)
Tanjant = (karşı dik kenar) / (komşu dik kenar)
Sekant = 1 / kosinüs
Kosekant = 1 / sinüs
Kotanjant = 1 / tanjant       Sinüs, kosinüs, tanjant,  trigonometrik oranları ve bu oranların çarpma işlemine göre terslerinden elde edilen diğer oranları ;

     Sin A = a/b , Cos A = c/b , Tan A = a/c , 
     Sec A = b/c , Cosec A = b/a , Cot A = c/a ,
     Sin C = c/b , Cos C = a/b , Tan C = c/a , 
     Sec C = b/a , Cosec C = b/c , Cot C = a/c

    Yukarıdaki tanımlamalardan aşağıdaki sonuçlar elde edilmektedir.

      Sonuçlar:
1.    ” Ölçüleri toplamı 90° olan iki açının sinüsü kosinüse, tanjantı cotanjantına, sekantı kosekantına eşittir.”  Yani,   sin x=cos(90-x), tanx=cot(90-x), secx=cosec(90-x) dir. Bu sonucu cins değiştirme olarak hatırlayalım.
2.    sin²x =(sinx)² olmak üzere; sin²x + cos²x = 1 dir. (pisagordan elde edilir)
3.    tanx.cotx=1, sinx.cosecx=1, cosx.cosecx=1
4.    tanx=sinx/cosx , cotx=cosx/sinx
Sinüs Alan Teoremi 
A(ABC)=1/2 a.b.sinC
             =1/2 a.c.sinB
             =1/2 b.c.sinA     Sinüs Alan Teoreminin ispatı
   

 yandaki şekilde sinB=|AH|/|AB| ise |AH|=|AB|.sinB olur. Bunu  A(ABC)=|BC|.|AH|/2 alan formülünde  yazılırsa A(ABC)=(a.c.sinB)/2 eşitliği elde edilecektir. Diğerleri aynı mantıkla gösterilir.
Kosinüs teoremi
a²=b²+c²-2bc.cosA
b²=a²+c²-2ac.cosB
c²=a²+b²-2ab.cosC Kosinüs teoreminin ispatı

 |AH|=h ve |BH|=x dersek |HC|=a-x ve cosB=x/c yani x=c.cosB olur. AHB ve AHC üçgenlerinde pisagor bağıntısı uygulanırsa  h²=x²+c²=b²+(b-x)² eşitliği buradan da  b²=a²+c²-2bx elde edilir. x yerine biraz önce elde edilen x=c.cosB eşitliği yerine yazılırsa b²=a²+c²-2ac.cosB elde edilir. Diğerleri aynı mantıkla gösterilir.
Sinüs Teoremi
a/sinA = b/sinB = c/sinC

     Sinüs teoreminin ispatı
 A(ABC) = 1/2 a.b.sinC = 1/2 a.c.sinB = 1/2 b.c.sinA bu eşitlikler a.b.c ile çarpılıp bölünür ve düzenlenirse sinüs teoremi elde edilmektedir.

     Not: 
     ABC üçgeninin çevrel çemberi çizilerek sinüs teoremini ispatlaya bilirsiniz. Eğer çevrel çember çizilerek ispat yapılırsa sinüs teoremine bir eşitlik daha kazandırmış olursunuz.
a/sinA = b/sinB = c/sinC =2R   (Geometride R çevrel çemberin yarıçap uzunluğudur.)

     Sinüs teoremini geometride kolayca kullanabilmek için üçgenin kenar uzunluklarını a=sinA, b=sinB, c=sinC olarak alabiliriz. (Yani orantı sabitini 1 alıyoruz.)
Yardımcı kural
Ölçüleri toplamı 180° olan iki açının sinüsleri eşittir.

sinx=sin(180-x)
sin0=sin180 Yardımcı kuralın ispatı
 
A(ABD) =A(ADC) dir.  x ve 180-x e göre sinüs alan yazılırsa; 
1/2 a.b.sinx = 1/2 a.c.sin(180-x)
sinx=sin(180-x) elde edilir. Burada x=0 yazılırsa sin0=sin180 olduğu görülür.
Yardımcı kuralı sinüs teoremi ile birlikte düşünelim:

Toplam – fark – yarım açı formülleri

sin(x+y)=sinx.cosy+siny.cosx
sin2x=2sinx.cosx
sin(x-y)=sinx.cosy-siny.cosx
sin0=cos90=sin180=0
cos180=-1
 
 
 
 
 
 
 
 

cos(x+y)=cosx.cosy-siny.sinx
cos2x=cos²x-sin²x
cos(x-y)=cosx.cosy+siny.sinx
cos0=sin90=1
cos(180-x)=-cosx
 
Toplam – fark – yarım açı formüllerinin ispatı
 
Yukarıdaki üçgende; sinüs teoremi uygulanarak düzenleme yapılırsa
sin(x+y)=sinx.cosy+siny.cosx elde ediliyor. Bu formüllerinde y yerine x yazılırsa sin2x=2sinx.cosx elde edilir.

Yukarıdaki üçgende mABC=x, mC=y alınarak, BDC ikizkenar üçgeni elde edilmiştir. |AD|=sin(x-y) alınırsa |AB|=sin2y , |BD|=sin(x+y) olacaktır. ABC üçgeninde sinüs teoremi uygulanıp sin2y=2siny.cosy eşitliği kullanılırsa |AC|=2six.cosy=sin(x-y)+sin(x+y) elde edilir. Biraz önce elde ettiğimiz toplam formülüne göre sin(x+y) açılımı yapılarak düzenlenirse sin(x-y)=sinx.cosy-siny.cosx eşitliği elde edilmektedir. Bu eşitlikte y=x alınıp cins değişikliği ve yardımcı kuralda elde ettiğimiz sonuçlar birlikte kullanılırsa sin0=sin180=cos90=0 olduğu görülmektedir. Yardımcı kural burada elde ettiğimiz fark formülüne göre açılırsa cos180=-1 bulunmaktadır.

Cins değişikliği yardımıyla cos(x+y) açılımını bulalım;
cos(x+y)=sin[90-(x+y)]= sin[(90-x)-y]=sin(90-x).cosy-siny.cos(90-x) =cosx.cosy-sinx.siny elde edilir. Bu formülde y yerine x yazılırsa cos2x=cos²x-sin²x yarım açı formülü elde edilecektir.
cos(x-y)=sin[(90-x)+y]=sin(90-x).cosy+siny.cos(90-x)=cosx.cosy+siny.sinx elde edilir. Bu fark formülünde y yerine x alınırsa cos(x-x)=cosx.cosx+sinx.sinx=cos²x + sin²x = 1 olur cins değişikliği de dikkate alınırsa cos0=sin90=1 olduğu görülür.
cos(180-x)=cos180.cosx+sin180.sinx= – cosx elde edilir.
Negatif açıların trigonometrik oranları
sin(-x)= – sinx
cos(-x)= cosx
tan(-x)= – tanx
cot(-x)= – cotx sin(-x)=sin[180-(180+x)]=sin180.cos(180+x)-sin(180+x).cos180
=+sin(180+x)=sin180.cosx+cos180.sinx= – sinx

cos(-x)=cos[180-(180+x)]=cos180.cos(180+x)+sin180.sin(180+x)
= – cos(180+x)= – cos180.cosx+sin180.sinx= + cosx

tan(-x)= sin(-x) / cos(-x) = -sinx / cosx = – tanx
 
Tanant ile ilgili açılımlar
tan(x+y)= tanx+tany  /  1-tanx.tany
tan2x=2tanx/(1-tan²x)
tan(x-y)= tanx-tany  /  1+tanx.tany
tan0=cot90=0
tan90=cot0= tanımsız tan(x+y)=sin(x+y) / cos (x+y) =(sinx.cosy+siny.cosx)/(cosx.cosy-siny.sinx) pay e payda cosx.cosy parantezine alınıp düzenlenirse tan(x+y)= tanx+tany  /  1-tanx.tany elde edilir. Burada da y yerine -y yazılırsa tan(x-y)= tanx-tany  /  1+tanx.tany elde edilir.
Dönüşüm ve ters dönüşüm  formülleri
sinx.cosy=1/2 [sin(x+y)+sin(x-y)]
sinx+siny=2.sin[(x+y)/2].cos[(x-y)/2]
Dönüşüm ve ters dönüşüm formüllerinin ispatı
sin(x+y)=sinx.cosy+siny.cosx ve sin(x-y)=sinx.cosy-siny.cosx açılımları taraf tarafa toplanıp düzenlenirse sinx.cosy=1/2 [sin(x+y)+sin(x-y)] elde edilir. Bu eşitlikte x yerine (x+y)/2 ve y yerine (x-y)/2 yazılıp düzenlenirse sinx+siny=2.sin[(x+y)/2].cos[(x-y)/2] elde edilir.
Diğer dönüşüm formüllerini bilmeye gerek yoktur cins değişikliği ve negatif açının trigonometrik oranı yardımıyla bu formüllere benzetme yapılır. 
Örneğin;
cos10.cos20=sin80.cos20
cos10+cos20=sin80+sin70 
cos10.cos100= – sin80.sin10 gibi basit cins değişiklikleri uygulanır.
          Buraya kadar trigonometrinin temellerini atmış bulunmaktayız. Dikkat ederseniz hiç bir bilgiyi kabul edilmeden geometri ile göstermiş olduk. 1995 yılında Bünyamin İnan’ın bulduğu bir teoremi burada vermek özellikle olimpiyata çalışan gençlerimiz için faydalı olacak,

Bünyamin İnan Teoremi

sinx.siny.sinz=sina.sinb.sinc İnan teoreminin ispatını ziyaretçimize bırakıyorum. Bu teoremin kullanılışı ile ilgili örnekleri geometri panosunda bulabilirsiniz. Geometri Asistanı bu teoremi kullanarak merak ettiğiniz soruların cevaplarını sizin yerinize buluyor. Size de cevabını bildiğiniz o soruları çözmek kalıyor.
Mustafa Yağcı Teoremi
Bu konu ile ilgili olarak Mustafa Yağcı bey geometri panosuna benzer bir çalışmasını göndermişti. Panomuzdan bu çalışmayı inceleyebilir ve daha genel bir çalışma yaparak panomuza kendi çalışmanızı gönderebilirsiniz.
       Diğer projede özel açıların trigonometrik değerlerinin bulunuşu üzerinde duracağım. Ayrıca trigonometri analitik ilişkisinin anlatıldığı başka bir proje üzerinde vakit buldukça çalışıyorum. Dönem ödevi hazırlayan arkadaşlara ışık tutacak buradaki çalışmayı daha da geliştirmeleri ümidiyle…
 

Mezopotamyalılar’da trigonometri
          İnceleyebildiğimiz kaynaklar; Mezopotamyalılar’da, temelinde geometri bulunan, bugünkü trigonometri cetvellerinin “ilkel ve fasılalı” bir örneği ile karşılaşılmakta olduğunu, ve Hipparchos’un trigonometri çalışmalarının, ilkel başlangıcının “Mezopotamya Matematiğine” kadar geri gitmesinin mümkün sayılabileceğini belirtmektedir. Aydın Sayılı, adı geçen eserinde bu konuda geniş bilgi verdikten sonra, “Trigonometri tarihinin, Embriyolojik Menşeinin Mezopotamyalılar’a kadar geri gittiğini ve Mezopotamyalılar’dan, Hipparchos’un bu yönden etkilenmiş olduklarını ileri sürebiliriz” der

SINUS, KOSINUS VE PI…

*
Simdi bu sinus meselesine gelelim.
Trigonometri okuyan nisbeten yasli kardeslerimiz,
agabeylerimiz burda bilirler ki,
eskiden trigonometri dersi okunurken sinus, kosinus kelimeleri yerine
ceyp, taceyp kelimeleri kullanilirdi.
35 sen once yazilmis lise kitaplarinda bunlar ceyp, taceyp olarak gecer.
Ceyp kelimesi Arapca bir kelimedir.
Ilk defa halife Me’mun zamanindaki musluman alimleri
mesafe olcerlerken bu kelimeyi kullanmislardir.
Su uzunlugu o zamanki insanlar cebe benzetmisler
ve buna bizim Turkce’de cep demek olan ceyp demislerdir.
Hesaplarinda kitaplarinda “ceyp asagi, ceyp yukari” diye bir suru hesaplar yapmislardir.
Simdi bu kitaplari hacli seferlerinden sonra
Avrupalilar almislar, bakmislar ki,
bunlar Akdeniz’in genisligini fevkalade dogru bir sekilde olcmusler.
Bunu nasil yaptiklarini ve bu hesaplari anlamadan lugati acmislar,
Arapcadaki ceyp kelimesinin Latince karsiligi olan sinus kelimesini kullanmislardir.
Avrupalilar buna sinus dedikleri icin,
biz de herseyimizi Avrupalilardan aktarmaya kalktigimizdan
bugun kendi mekteplerimizde kendi buldugumuz ilimlerin adlarini
onlarin anlamadan kullandiklari kelimelerle okutuyoruz.
Onun icin sinus, kosinus tabirlerini kullaniyoruz.
Halbuki bunlari bulanlar muslumanlardir.
Malin sahibi muslumanlardir.
Avrupali bizden bununu anlamadan almis, bizde anlamadan onlardan aliyoruz.
Bakin muslumanlarin yaptiklari sadece bunlardan ibaret degildir.
Muslumanlar bugunku cografyada bildigimiz arz daireleri arasindaki mesafeleri olcmuslerdir.
Halife Me’mun zamaninda, Harran ovasinda, bizim Turkiye’de bulunan bir kaza ile
Irak’ta bulunan diger sehir arasindaki mesafelerin fiilen olculmesi,
mesafelerde gunes bolgelerine ait yapilan hesaplarla tesbit edilmistir.
Arz dairelerinde arasindaki miktar bugunku bilgimize gore 111.000 kilometredir.
Daha halife Me’mun zamaninda 111.000 kilometre oldugu hesaplanarak ortaya konmustur.
Mesele bundan ibaret degildir.
Muslumanlar, bu ilimler arasinda sinusu, kosinusu v.s. bulduktan baska
bunlarin tablolarini da yapmislardir.
Sinus cetvelini bugun mekteplerde kullaniyoruz.
Hatta bu cetvellerin coklari tercume edilmistir.
Tercume edilen kitaplara bakarsak bunlar Ingiltere’de,
Fransa’da, Almanya’da basilmis kitaplardir.
Ve biz zavalli insanlar olarak bugun zannediyoruz ki,
bu kitaplarin icindeki hesaplari ilk defa yapan Avrupalilardir.
Halbuki ilk defa trigonometri cetvellerini muslumanlar hazirlamislardir.
Hem de oylesine bir hassasiyetle…
Buyuk musluman alimlerinden Horosanli Giyaseddin Cemsid,
“Risaletu’l – Muhittiyye” adli kitabinda bir derecenin sinusunu ilk defa hesaplamistir.
Simdi tekrar karsimiza Avrupaliyi, hususiyle mustesriki alip soralim ;
“Siz diyorsunuz ki, muslumanlar bu ilimleri Yunanlilardan ve Misirlilardan aldilar.
Nerde Misirlilarin sinus mefhumu, nerde Misirlilarin trigonik hesap mefhumu?
Boyle sey yok.
Ama Giyaseddin Cemsid,
bir derecenin sinusunu bakin ne hassasiyetle hesaplamistir :  0,017 452 404 437 238 571.
Takriben virgulden sonra 18 hane hassasiyetiyle sinus bir dereceyi hesapliyor.
Bugun bu hesabi elektronik makine ile yaptigimiz zaman hic bir rakami sasmiyor.
Giyaseddin Cemsid, trigonometri cetvelini bu hassasiyetle oturup yapmistir.
Nasil yapmis? onlarin bu isi nasil yaptiklarini dusundugumuz zaman akillar duruyor.
Oyle metodlar bulmuslar ki
onlarin metotlari karsisinda hayranliktan baska bir sey duymak mumkun degildir.
Keza bugun yine Avrupalilara pi adedinin kimin tarafindan bulundugunu sorsak,
efendim pi sayisini eski Yunanlilar bulmuslar derler.
Hayir pi sayisini ilk defa bulan ve pi sayisinin rakamlarini hassasiyetle hesaplayanlar
yine muslumanlardir.
Ve yine Giyaseddin Cemsid’in Risaletu’l -Muhittiyye adli kitabindan bu hesabi sizlere veriyorum.
Giyaseddin Cemsid pi sayisi icin su rakamlari veriyor : 3,141 592 635 589 743.
Virgulden sonra  yine 18 hane  hassasiyetiyle pi sayisini dogru olarak hesapliyor.
Bugun elektronik makinalarla hesaplattigimiz zaman bunun hic bir rakamini yerinden oynatamiyoruz.
Cunku asr-i saadet gelmistir.
Insanlarin ilmi muslumanlarin eline gecmis ve ilim, asil ilim olmaya baslamistir.
*

HİNTLİLERDE
İçinde bulunduğumuz yüzyılın bilimsel araştırmaları, Hint Dünyasının, özellikle 6., 7., 9. ve 12. yüzyıllarda matematik ve astronomide bilimsel bakımdan üstün düzeyde ilginç çalışmaların varlığını ortaya çıkarmıştır. Eserleriyle adları zamanımıza kadar gelebilen Hint bilginleri, bilim tarihinde kendilerini etkin bir biçimde göstermektedirler. Bunlardan; belirttiğimiz yüzyıllar içinde yaşamış olan, Hint matematikçilerinden; Brahmagupta (598 -660), Aryahatha (6. yüzyıl), Mahavira (9. yüzyıl) ve Bhaskara’nın (1114-1158) adlarını belirtebiliriz.
          Kaynaklar; Hintli matematikçilerin, özellikle trigonometri konusundaki bilgileri, müspet şekilde zenginleştirmiş olduklarını ve Mezopotamya temelli bilgileri, zamanın bilim dili olan Sanskritçe ve Pevlevice’den yapılan tercümeler yoluyla, 8. yüzyıl ortalarından itibaren İslam Dünyasına intikal etmiş olduğunu belirtir
Mısır
İnceleyebildiğimiz kaynaklar; Mısır Matematiğinde seked veya sekd kelimelerinin, bir açının cotangent’ına denk anlam ifade etmesinden hareket ederek, trigonometrinin, başlangıcını eski Mısırlılar’a kadar götürmenin gerektiğini belirtir. Bu konuda Aydın Sayılı Mısırlılar’da ve Mezopotamyalılar’da Matematik, Astronomi ve Tıp adlı eserinde şunları yazar: Mısır’da seked dışında, bu konuda herhangi bir gelişmeye şahit olmuyoruz. Seked’e benzeyen ya da onunla aynı olan bir kavramla, “Mezopotamya Matematiğinde” de karşılaşılmakta olduğu ve trigonometrinin başlangıcını Mısırlılar’a götürmek isabetli düşünce sayılmaz. “Mısır Geometrisinin”, “Doğru Geometrisi” olarak vasıf taşıdığını belirterek, müşterik Gandz’a atfen de Mısır’da “Açı Geometrisinin” mevcut olmadığını belirtir
Yunan
Trigonometride: “Herhangi bir üçgende, dik kenarların kareleri toplamı, hipotenüsün karesine eşittir” şeklinde temel bir teorem vardır. Bu teoremin adı Fisagor Teoremi olarak bilinir. Gerçekte; bu teoremin varlığı, Fisagor’dan ortalama 2000 yıl kadar önceleri, Eski Mısır ile Mezopotamyalılar Babil çağında bilinmekte idi. Mezopotamyalılar, bu teoremin, hem özel ve hem de genel şeklini biliyorlardı.
          Bilim tarihi eserleri; Tales’in (Miletos, M.Ö. 640 ?-548 ?) Fisagor (M.Ö. 569 ?-500 ?) ve Öklid’in (M.Ö. 330 ?-275 ?), Eski Mısır ve Babil yörelerini uzun yıllar dolaşmış olduklarını belirttikleri gibi, bu bilginlerin temel matematik bilgilerini, Mısır ve Babil’den elde etmiş olduklarını açıklar
Lol
EBU’L VEFA (Buzcan 940 – Bağdat 998), özellikle VI-VII. yy.’larda ortaya konmuş olan Hint Matematik modelleri ile Sabit bin Kurra ve El Battani’nin eserlerinin ışığı doğrultusunda, ortaya koyduğu yeni trigonometri bilgileri matematik için büyk bir önem taşır. Ebu’l Vefa’nın eserleri, Orta Çağ Doğu Matematikçileri arasında olduğu kadar, kendisinden sonraki yıllarda, bu konuda araştırma yapan Batı Matematikçileri arasında da kaynak eser olarak kullanılmıştır.
Özellikle küresel trigonometride sinüs konusunu   bilimsel bir düşünce içinde ilk inceleyen Ebu’l Vefa’dır. Tanjant çizgilerini düzenlediği gibi, trigonometriye Sekonder ve Cosekonder tanım ve kavramlarını da sokmuştur. Aynı zamanda trigonometrinin 6 esas eğrisi arasındaki trigonometrik oranları da ilk kez belirtmiştir. Bu oranlar, bugün trigonometride, grafiklerin tanımında aynen kullanılmaktadır. Zamanına kadar hiç bir Matematikçi’nin yapamadığı incelikte, trigonometrik çizelgeler düzenlemiştir. Astronomik gözlemler için gerekli olan sinüs ve tanjant değerlerini gösteren çizelgeler 15′er dakikalık aralarla hazırlanmıştır. Trigonometri’ye tanjant tanımını zıl (gölge) adı altında ilk kez kazandırıdı. Batı bilim dünyasında sinüs ve tanjant kavramlarının kullanılmasına öncülük eden Matematikçi olarak Alman John Müller belirtmektedir.
Trigonometri bilgileri ve dosyanın hazırlanması:
Flash`ta bir sahnedeki x ve y düzlemine ait sıfır değeri sol üst köşedir. Buradan sağa doğru x değeri aşağıya doğru y değeri pozitif olarak artar. Bu ek bilgiden sonra alttaki grafiye bir göz atalım:

Şimdi göz klibinin imleci takip edebilmesi için A açısının değerinin bilinmesi gereklidir. Biz burada a ve b kenar uzunluklarını bulabiliriz. Bu durumda A açının tanjant değerini bulma şansımız vardır.
Trigonometride bir dik üçgende bir açının tanjantını bulabilmek için karşı kenarı komşu kenara bölmek gerekir. Yani:
A tanjant= a / b `dir.
Buradaki b kenarı grafide de gördüğünüz gibi göz film klibinin x değerinden imlecin o anda bulunduğu x değerinin farkına eşittir. Flash`ta bu:
b=goz._x-_xmouse olarak ifade edilir.Aynı işlemi a kenarı içinde yapabiliriz.a=goz._y-_ymouse
ELEKTRONİK TABLOLAMA PROGRAMLARI
 
Elektronik hesap tabloları bilgisayar yeteneklerini tamamen kullanıcının istek ve ihtiyaçlarına göre kullanma olanağı veren programlardır. Hesap tabloları ile çalışırken, önceden saptanmış bir veri girişi ve iş akışı ile sınırlı kalınmaz. Ekranda sadece çok büyük bir tablo vardır. Kullanılan yazılıma göre iki yada üç boyutlu uygulama alanı içerisinde; satır-sütunlar arasında, sayfalar arasında yada dosyalar arasında sayısal ilişkiler kurulabilir, istenilen hesaplamalar yapılabilir yada veriler grafiğe dökülebilir.
Elektronik hesap tabloları denilince akla ilk gelen isimler; Lotus 1-2-3, Excel ve Qpro’dur. Şu anda en popüler olanı Microsoft firmasının bir ürünü olan Excel’dir.
Gıda işletmelerinde elektronik hesap programlarının kullanımları gittikçe yaygınlaşmakta, günümüz teknolojilerinin vermiş olduğu imkanlar doğrultusunda daha öncesinin yavaşlamış işlem karmaşasının yerini almaktadır. Dosyalar arası işlem kargaşasının yaratmış olduğu yaratıcılığın ortadan kalkması gibi problemler bilgisayarlar ile beraber ortadan kalkmıştır.

A. Elektronik Tablolama Programları ile Çalışma

 
B. Elektronik Tablolama Programları İşlev Fonksiyonları
 
Matematik ve trigonometri işlevleri
Matematik ve trigonometri işlevleriyle, bir sayıyı yuvarlama veya bir hücre aralığının toplama değerinin hesaplanması gibi basit hesaplamalar ya da başka bir hücre aralığındaki bir koşulu karşılayan bir hücre aralığının toplam değerinin hesaplanması gibi karmaşık hesaplamalar yapabilirsiniz.
 
Mühendislik işlevleri
Mühendislik çalışma sayfası işlevleri, mühendislik çözümlemesi yapar. Bu işlevlerden birçoğu üç tür içindedir:
Karmaşık sayılarla çalışmak için işlevler
Onlu, onaltılı, sekizli ve ikili sistemler gibi, farklı sayı sistemleri arasında değerleri dönüştürmek için işlevler
Farklı ölçüm sistemleri arasında değerleri dönüştürmek için işlevler
 
İstatistik işlevleri
İstatistik çalışma sayfası işlevleri, veri aralıklarında istatistik analizleri yapar. Örneğin, bir istatistik çalışma sayfası işlevi, çizginin değeri ve y kesişme noktası gibi, bir değer kümesi içinde çizilmiş bir düz çizgi hakkında veya düz çizgiyi oluşturan gerçek noktalar hakkında istatistik bilgileri sağlayabilir.
 
Birim Çevirmeleri
Bir sayıyı bir ölçü sisteminden diğerine çevirir. Örneğin, mil cinsinden bir mesafeler tablosunu kilometre cinsinden mesafeler tablosuna dönüştürmek için, ÇEVİR işlevini kullanabilirsiniz.
 
İstatistiksel Çözümleme Araçları
Çözümleme Araç Paketi eklentisi Microsoft Excel, karmaşık istatistiksel ve mühendislik çözümlemeleri geliştirdiğinizde adımları kaydetmek için kullanabileceğiniz — Çözümleme Araç Paketi adında — bir veri çözümlemesi kümesi sağlar. Her çözümlemenin verilerini ve parametrelerini siz sağlarsınız; araç, uygun istatistiksel veya mühendislik makro işlevlerini kullanır ve sonra sonuçları bir çıkış tablosunda görüntüler. Bazı araçlar, çıktı tablolarına ek olarak, grafikler de oluşturur.
Lol
Haritacılık Matematiğin uygulama alanıdır. Zaman içinde gelişen hesaplama araçlarından sırası ile Abaküs, çarpma tabloları, logaritma cetvelleri, sürgülü hesap cetvelleri, nomogram ve abaklar, kollu ve elektrikli hesap makinaları, çeşitli bilgisayarlar haritacıların diğer mesleklerden daha çok kullandıkları vazgeçilmez aletlerdir. Yine haritacılığın temel taşlarından geometri ve trigonometri her haritacının diğer mesleklere göre daha iyi at oynatabildiği konulardır. Hatta bazı ülkelerde haritacı için “Trigonometrici”, “Geometrici”, “Geometri Mühendisi” gibi kavramlar kullanılmaktadır. Haritacılık öğreniminde Ders programlarına bakılacak olunursa yoğun biçimde verilen klasik matematik dersleri yanında ayrıca Sayısal çözümleme, Pratik hesap, Düzlem ve Küresel trigonometri, Olasılık hesabı, En Küçük Kareler yöntemi ile Dengeleme vb dersler vardır.
Matematikçiler Ne Yapar?
İlkin matematikçilerin ne yapmadıklarını anlatalım. Matematikçilerin sayılarla çok az işleri vardır; alt alta yazılmış bir dolu sayıyı matematikçinin yanlışsız toplamasını beklemek, bir ressamın düzgün bir çizgi çizmesini veya bir operatörün bir hindiyi iyi kesmesini beklemek gibidir. Evet, halk arasında bilinen matematikçilerin iyi hesap yaptıklarıdır. Ama bu yanlış bir anlayıştır. Hatta matematiğin “sayılar teorisi” denen kısmında bile sayılarla çok uğraşılmaz. Bir makine 13 + 53 + 33 = 153 olduğunu kolaylıkla bulur. Hatta ve hatta sadece beş pozitif tamsayının (1,153,370,371,407) yukarıdaki eşitliği sağladığını bile keşfedebilir. Ama bu, matematikçilerin umurunda bile değildir. Bir sürü matematikçi her pozitif tamsayının, dörtten fazla olmayan kareye eşit olduğunu söyleyen bir teoremi sever. Her kelimesinin içinde beliren sonsuzluk, herhangi bir makineyi felce uğratır. Şu son yılların bilim-kurgu romantik objeleri olan dev beyinler, hesap makineleri, bilgisayarlar bile matematikçileri fazla ilgilendirmiyor. Matematik, sayılar veya bilgisayarlar değildir. Trigonometri kullanarak dağların yüksekliğini ölçmek, cebirdeki bileşik faiz hesapları veya integral hesaptaki atalet momenti hesapları da değildir. Tarihin herhangi bir yerinde, yukarıdaki sayılanlar belki önemli, basit olmayan araştırma konularıydı, ama problem çözülünce onun tekrarlanan uygulamaları matematik sayılmıyor. En az iki şey daha var matematiğin olmadığı; bunlardan ilkini hiçbir zaman olmadı, ikincisi de bir dahildi, şimdi dışına çıkarıldı. İlk dediğimiz fiziktir. Bazı insanlar matematiği teorik fizikle karıştırırlar. Örneğin Einstein için “büyük matematikçi” sıfatını kullanırlar. Einstein’in büyük insan olduğundan kimsenin kuşkusu yoktur. Ama matematikteki ustalığı, kemandaki ustalığından daha fazla değildir. Matematiği kullanarak evrenin kurallarını bulmaya çalışmış, diferansiyel geometriyi bu amaç için başarıyla kullanmıştır. Tabii ki relativite teorisi, diferansiyel geometri ile aynı şey değildir. Einstein, Schrödinger, Heisenberg, Fermi, Wigner, Feynman – hepsi büyük adam bunların fakat matematikçi değiller. Üstelik bunlardan bazıları matematiğe karşı oldukları gibi, matematikçi diye kategorize edilmeyi de hakaret sayarlar. Bir zamanlar matematik sayılan konular matematik olarak kalırlarsa da, bazen üzerlerinde öyle çok çalışılmış ve milyonlarca katkı yapılmış öyle açık konular vardır ki matematikçiler artık onların üzerinde ne vakit harcamak ihtiyacı, ne de isteği içindedirler. Meşhur eski Yunan problemleri olan bir açının üçe bölünmesi, bir dairenin kareleştirilmesi, küpün katlanması bu çeşit matematiktir. Amatör matematikçiler için dayanılmaz olan bu problemleri artık matematikçiler çözmeye uğraşmıyorlar. Belki işittiniz, matematikçilere göre bir daireyi kareleştirmek veya bir açıyı üçe bölmek imkansızdır. Yine belki işittiniz veya bir yerde okudunuz ki matematikçiler korkak, zayıf karakterli kişiler olup, eğer bir şeyi ispat edemiyorlarsa, imkansız deyip cahilliklerini kapatmaya çalışırlar. Belki de bu doğrudur, istiyorsanız da inanın böyle bir şeye, ama sizin de bu iddiadaki ispatınız yetersiz olacaktır. Belirtmeye çalıştığımız nokta küçük ama bilinen ve tarihsel önemi olan bir nokta, bir parantez açıp bunu düşünelim.

Rational Expectations
Expectations about the future are highly important to economic decisions made by households, firms and organizations. One among many examples is wage formation, where expectations about the inflation rate and the demand for labor in the future strongly affect the contracted wage level which, in turn, affects future inflation. Similarly, many other economic variables are to a large extent governed by expectations about future conditions.

Despite the major importance of expectations, economic analysis paid them only perfunctory attention for a long time. Twenty years ago, it was not unusual to assume arbitrarily specified or even static expectations, for example that the expected future price level was regarded as the same as todays price level. Or else adaptive expectations were assumed, such that the expected future price level was mechanically adjusted to the deviation between today’s price level and the price level expected earlier.

Instead, rational expectations are genuinely forward-looking. The rational expectations hypothesis means that agents exploit available information without making the systematic mistakes implied by earlier theories. Expectations are formed by constantly updating and reinterpreting this information. Sometimes the consequences of rational expectations formation are dramatic, as in the case of economic policy. The first precise formulation of the rational expectations hypothesis was introduced by John Muth in 1961. But it did not gain much prominence until the 1970s, when Lucas extended it to models of the aggregate economy. In a series of path-breaking articles, Lucas demonstrated the far-reaching consequences of rational expectations formation, particularly concerning the effects of economic policy and the evaluation of these effects using econometric methods, that is, statistical methods specifically adapted for examining economic relationships. Lucas also applied the hypothesis to several fields other than macroeconomics.

The Phillips Curve Example
The change in our understanding of the so-called Phillips curve is an excellent example of Lucas’s contributions. The Phillips curve displays a positive relation between inflation and employment. In the late 1960s, there was considerable empirical support for the Phillips curve; it was regarded as one of the more stable relations in economics. It was interpreted as an option for government authorities to increase employment by pursuing an expansionary policy which raises inflation. Milton Friedman and Edmund Phelps criticized this interpretation and claimed that the expectations of the general public would adjust to higher inflation and preclude a lasting increase in employment: Only the short-run Phillips curve is sloping, whereas the long-run curve is vertical. This criticism was not quite convincing, however, because Friedman and Phelps assumed adaptive expectations. Such expectations do in fact imply a permanent rise in employment if inflation is allowed to increase over time. In a study published in 1972, Lucas used the rational expectations hypothesis to provide the first theoretically satisfactory explanation for why the Phillips curve could be sloping in the short run but vertical in the long run. In other words, regardless of how it is pursued, stabilization policy cannot systematically affect long-run employment. Lucas formulated an ingenious theoretical model which generates time series such that inflation and employment indeed seem to be positively correlated. A statistician who studies these time series might easily conclude that employment could be increased by implementing an expansionary economic policy. Nevertheless, Lucas demonstrated that any endeavor, based on such policy, to exploit the Phillips curve and permanently increase employment would be futile and only give rise to higher inflation. This is because agents in the model adjust their expectations and hence price and wage formation to the new, expected policy. Experience during the 1970s and 1980s has shown that higher inflation does not appear to bring about a permanent increase in employment. This insight into the long-run effects of stabilization policy has become a commonly accepted view; it is now the foundation for monetary policy in a number of countries in their efforts to achieve and maintain a low and stable inflation rate.

The short-run sloping and long-run vertical Phillips curve illustrates the pitfalls of uncritically relying on statistically estimated so-called macro econometric models to draw conclusions about the effects of changes in economic policy. In a 1976 study, introducing what is now known as the “Lucas critique”, Lucas demonstrated that relations which had so far been regarded as “structural” in econometric analysis were in fact influenced by past policy. Two decades ago, virtually all macro econometric models contained relations which, on closer examination, could be shown to depend on the fiscal and monetary policy carried out during the estimation period. Obviously, then, the same relations cannot be used in simulations designed to predict the effect of another fiscal or monetary policy. Yet this was exactly how the models were often used.

The Lucas critique has had a profound influence on economic-policy recommendations. Shifts in economic policy often produce a completely different outcome if the agents adapt their expectations to the new policy stance. Nowadays, when evaluating the consequences of shifts in economic-policy regimes – for example, a new exchange rate system, a new monetary policy, a tax reform or new rules for unemployment benefits – it is more or less self-evident to consider changes in the behavior of economic agents due to revised.

How could researchers avoid the mistakes forewarned by the Lucas critique? Lucas’s own research provided the answer by calling for a new research program. The objective of the program was to formulate macro econometric models such that their relations are not sensitive to policy changes; otherwise, the models cannot contribute to a reliable assessment of economic-policy alternatives. It is easy to formulate this principle: the models should be “equilibrium models” with rational expectations. This means that all important variables should be determined within the model, on the basis of interaction among rational agents who have rational expectations and operate in a well-specified economic environment. In addition, the models should be formulated so that they only incorporate policy-independent parameters (those coefficients which describe the relations of the models). This, in turn, requires sound microeconomic foundations, i.e., the individual agents’ decision problems have to be completely accounted for in the model. The parameters are then estimated using econometric methods developed for this purpose. Interesting attempts to derive and estimate such models have subsequently been made in several different areas, such as the empirical analysis of investment, consumption and employment, as well as of asset pricing on financial markets. The program can be difficult to implement in practice however, and not all attempts have been successful.

A Large Following
Lucas formulated powerful and operational methods for drawing conclusions from models with rational expectations. These methods provided the means for rapid development of macroeconomic analysis and eventually became part of the standard toolbox. Without them, the outcome of the rational expectations hypothesis would have been limited to general insights into the importance of expectations instead of clear-cut statements in specific situations. Rational expectations have now been accepted as the natural basis for further studies of expectation formation with respect to limited rationality, limited computational capacity and gradual learning.

Lucas has established new areas of research. After his pioneering work on the Phillips curve, the so-called equilibrium theory of business cycles has become an extensive and dynamic field, where the effects of real and monetary disturbances on the business cycle have been carefully examined. The equilibrium theory of business cycles initially relied on the assumption of completely flexible prices and immediate adjustment to equilibrium on goods and labor markets with perfect competition. However, Lucas’s methodological approach is not incompatible with sticky prices and various market failures such as imperfect competition and imperfect information. Nevertheless, these frictions and imperfections should not be introduced in an arbitrary way, but should be explained as a result of rational agents’ decisions and interaction in a well-specified choice situation. Interpreted in this way, Lucas’s methodological approach has been accepted by nearly all macroeconomists. Indeed, the greatest advances in modeling frictions and market imperfections seem to have been made precisely when this methodological approach has been followed.

Lucas’s pioneering work has created an entirely new field of econometrics, known as rational expectations econometrics. There, the rational expectations hypothesis is used to identify the most efficient statistical methods for estimating economic relations where expectations are the key components. A number of researchers have subsequently made important contributions to this new field.
Other Contributions
In addition to his work in macroeconomics, Lucas has made outstanding contributions to investment theory, financial economics, monetary theory, dynamic public economics, international finance and, most recently, the theory of economic growth. In each of these fields, Lucas’s studies have had a significant impact; they have launched new ideas and generated an extensive new literature.

2-RAKAMLARLA AİLE ŞİRKETLERİ
6 Haziran 1997 tarihinde Milliyet Gazetesi’nde yayımlanan Meral Tamer’in yazısından alınmıştır.
Kuzey Amerika’da halka açık şirketlerin yüzde 60′ı, bütün işletmelerin ise yüzde 92′si aile şirketi. Ayrıca Fortune’un en büyük 500′üne giren şirketlerin yüzde 37′sini aile şirketleri oluşturuyor.
ABD’de aile şirketleri, toplam işgücünün yüzde 59′unu çalıştırıyorlar. Yine bu ülkede yapılan işlerin yüzde 78′ini bu şirketler gerçekleştiriyor. Şirketlerin yüzde 95′i ailelerin kontrolü altında.
Şili: Orta ve büyük ölçekli firmaların yüzde 65′i aile şirketi. Şirketlerin yüzde 90′ı ailelerin denetiminde
Meksika: Yaklaşık 100 yıldır şirketlerin yüzde 80′i aile şirketi durumunda.
Batı Avrupa: Gayrisafi Milli Hasıla’nın yarıdan fazlası aile şirketleri tarafından üretiliyor. Avrupa’da aile şirketlerine en az Portekiz’de rastlanıyor. Buna karşın İtalya’da oran yüzde 99′la tepe noktasına vuruyor.
İspanya: En büyük 1000 firmanın yüzde 17′si aile şirketi. Yıllık 2 milyon dolar cironun üzerine çıkan firmalarda bu oran yüzde 71′e yükseliyor.
Almanya: 2 milyon aile şirketi var. Çoğu orta ölçekli olan bu şirketler, toplam işgücünün üçte ikisini barındırıyorlar ve Gayrısafi Milli Hasıla’nın yarısını üretiyorlar.

3-TÜRKİYE’ DE AİLE ŞİRKETLERİNİN TİPLERİ
Performans Consulting’ in kurucusu Ziya Yılmaz’ ın yapmış olduğu araştırmaya göre Türkiye’ de 4 tip aile şirketi vardır.
Patron şirketi denilen, limitet aile şirketleri; bu tür şirketlerde bütün kararlar patrondan çıkıyor.
Kardeş ortaklığı şeklinde kurulmuş şirketler; bu tarz aile şirketlerinde yönetim hükmen paylaştırılmış.
Kompleks aile şirketleri; bu şirketlerde, kardeşlerden kuzenlere kadar geniş bir yelpaze yer alıyor. Koç ve Sabancı Holding gibi kuruluşlar bu tip içinde yer alıyor.
Yönetim tamamen profesyonellere bırakılan “eski” aile şirketleri; bu tipe örnek olarak Tekfen Holding verilebilir. Yani Feyyaz Berker’ in sadece Yönetim Kurulunda bulunup işleri tamamen profesyonellere bıraktığı bir şirket profili. Kurumsallaşmak isteyen bir şirket içinde en uygun tip budur.

4-TÜRKİYE’ DE AİLE ŞİRKETLERİNİN TARİHİ GELİŞİMİ
Türk özel sektöründeki gelişme zaman içersinde incelendiğinde, gelişmenin diğer ülkelerde olduğu gibi belli aşamalardan geçerek bugünkü düzeye geldiği görülür. Batılı ülkelerde de aile şirketi niteliğinde kurulan küçük ortaklıklar şirketlerin gittikçe gelişen ekonomik büyüklüğü, işçi-işveren arasındaki sorunlar ve devlet denetim organının getirdiği çeşitli uygulamalar sonunda çok ortaklı, halka açık şirketlere dönüşmüşlerdir.

5-TÜRKİYE’DEKİ ÜNLÜ AİLE ŞİRKETLERİ

FİRMA KURUCU KURULUŞ TARİHİ NESİL
Vefa Bozacısı Hacı Sadık 1870 4
Hacı Bekir Lokum Hacı Bekir 1877 4
Çögenler Helvacılık Rasih Efendi 1883 4
Teksima Tekstil Mehmet Botsalı 1893 4
Kamil Koç Otobüs. Kamil Koç 1923 3
Eyüp Sabri Tuncer Eyüp Sabri Tuncer 1923 3
Doluca Şarapları Nihat Kutman 1926 3
Tatko Ahmet Emin Yılmaz 1926 3
Koç Holding Vehbi Koç 1926 3
Nuh Çimento Nuh Mehmet Baldöktü 1942 3
Sabancı Holding Hacı Ömer Sabancı 1946 3
Yeni Karamürsel Nuri Güven 1950 3
Ördekçioğlu Mutfak Eş. Ahmet Ördekçioğlu 1919 2
Uzel Makine İbrahim Uzel 1940 2

6-NESİLLER BOYUNCA AMERİKA’DA AİLE ŞİRKETLERİ

Eyalet Şirket Kuruluş Tarihi İş alanı Ailenin Adı Nesil
New Hampshre Tutle Market Gardens 1940 Tarım Tutle 12
Massachusetts Barker Farm 1642 Tarım Barker 11
Delawere Milller Farm 1684 Tarım Miller 9
New Jersey Laird&Co 1780 Distiller Laird 9
Iowa Shaft Family Farm 1741 Tarım Shaff 8
Connecticut The Lyman Farm 1741 Tarım Lyman 8
North Caroline John Whitley Farm 1742 Tarım Whitley 8
Tennessee St. John Milling Co. 1778 Tarım Dawson 7
Indiana Gardner&Son Home 1816 Cenaze İş. Gardner 7
Pennsylvania Bixler’s 1785 Mücevher Mitman 6
Marland Geogle Ruhl&Sons 1789 Baking Sup Ruhl 6
Kentucky Rogers Funeral Home 1802 Cenaze İş. Rogers 6
Idaho Wilson Farm 1820 Tarım Patoray 6

7-AİLE ŞİRKETLERİNDE KURUMSALLAŞMA
Kurumsallaşma, bugün artık iş dünyasının en popüler kavramlarından biri. Çok değil 1990’lı yılların başına kadar Türkiye’ de kurumsallaşma, aile şirketlerinin gündeminde bile yer almazdı. Kurumsallaşma kavramının gündeme girmesi, 1990’lı yıllarda gerçekleşti. Dünyayı sarsan globalleşme fırtınasının etkisiyle.

8-KURUMSALLAŞMADA YAŞANAN PROBLEMLER
Kurumsallaşmada yaşanan en önemli problemlerden birisi “yetki devrinin tamamlanmaması” dır. Ailelerin profesyonellere yetki devrini tamamına erdirilmediğidir. Bunun da en büyük sebebi profesyonel olan ama aile dışından olan kişilere karşı oluşan güvensizliktir.
Bir başka klasik sorun, “varis” tespitine ilişkin. Varis ve miras planlaması ve emeklilik planı aile şirketlerinde hemen hiç yok. Bu durumun nelere yol açabileceğini en son Vefa Bozacısı’nda gördük. Anne ile oğulun birbirlerini öldürmeye azmettirmesine kadar giden bir çatışma yaşandı…

9-YÖNETİMSEL TEHLİKELER
Profesyonel yöneticiler açısından bakılınca, aile şirketlerinde tepe yönetim ve kritik görevler için nitelikten çok, akrabalık derecesi, yakınlık temel kriter olarak alınır. Bu da tepe yönetimine yükselmek ve firmada söz sahibi olmak isteyen kaliteli yöneticilerin, diğer şirketlere transferine yolaçabiliyor.
Akraba kayırmaları nedeniyle objektif kriterlere dayanan bir yönetim sisteminin kurulmaması riski, bu şirketlerde ciddi bir tehdit olarak kendini hissettiriyor.
Aile şirketlerinin genel olarak kurumsallaşmada etkili olan faktörlere yeterince sahip olamamasından kaynaklanan problemler ise şöyle özetlenebilinir:
İşletme kültürü tamamen aile kültürünün etkisinde kalıyor.
Uzun vadeli ve belirgin amaçlara sahip olamamadan kaynaklanan problemler var.
Stratejik planları çok az.
Finansman sorumluluğunun verilmesinde güvenilirlik ön plana çıkıyor.
Etkin ve sağlıklı işleyen bir üretim politikası mevcut değil.
İnsan kaynakları politikası yok denecek kadar az. (4. Şubat 2001 Power Dergisi)

REKABET İÇİN EVLİLİK ŞART
TUSİAD Başkanı Erkut Yücaoğlu, Türkiye’nin global dünyada oynayacak şirketlere ihtiyacı olduğunu belirterek, şirket birleşmelerinin teşvik edilmesini istedi. Yücaoğlu, “Bazı sektörde firmaların işbirliği yapması lazım” dedi. Aile şirketlerinin de işbirliğine gitmesi gerektiğini söyleyen Yücaoğlu, birleşmeler için yeni teşviklere ve şirketleri evlendiren kurumlara ihtiyaç olduğunu kaydetti.
Dünyadaki KİT harici tüm şirketlerin yüzde 65-85’i aile şirketi. Fortune 500 içinde yer alan şirketlerin yüzde 40’ından fazlasının aile şirketi olduğu biliniyor.
Aile şirketleri dünyada en yaygın şirket tipi. Fakat bazı aile şirketleri kuşaklar boyu başarılı olup varlıklarını sürdürebilirken, bazıları kısa sürede dağılarak yok olup gidiyor. Başarılı ve süreklilik sağlayan bir aile şirketi, geleceği önceden gören ve ilerde oluşabilecek olayları gerçekleşmeden, izleyeceği stratejiyi planlayan ve kurumsal yapıyı oluşturan şirket olarak tanımlanıyor.

10-POWER DERGİSİNİN YAPMIŞ OLDUĞU ARAŞTIRMAYA GÖRE AİLE ŞİRKETLERİNİN AVANTAJLARI VE DEZAVANTAJLARI
Avantajları
1. Çok iyi yönetim geliştirme sistemleri bulunur
2. Bireyler, küçük yaşlardan mülkiyet sorumluluğu ile yetiştirilir
3. Çalışanlarına adalet ve sadakatle yaklaşırlar.
4. Topluma karşı yüksek sorumluluk duyguları vardır.
5. Şirkete duygusal bağlarla bağlıdırlar
6. Hızlı karar verme yetenekleri vardır.
7. Yenilikçi ve girişimcidirler.
8. Aile dışı rakiplerinden daha iyi olmaya çalışırlar.
Dezavantajları
1. Şirketi iyi bir fiyata satıp rahat etme dürtüsü
2. Piyasaları izlemekte yetersizlik ve stratejik düşünememe
3. Araştırma ve Geliştirmeye yeterince yatırım yapılmaması
4. Sermaye yetersizliği
5. Aile bireyleri arasındaki anlaşmazlıklar
6. İşin ve ailenin ‘nakit’ ihtiyaçları arasındaki çelişki
7. Aile liderlerinin zamanında işi terkedememesi
8. Yetkin profesyonelleri şirkete çekememe

11-AİLE ŞİRKETİ OLMANIN ARTILARI
Aile şirketi olmanın getirmiş olduğu bazı avantajlar vardır.
Şirket yönetimindeki girişimcilerin birbirini çok iyi tanıyor olması “sinerji” oluşturuyor.
Aile bireylerinin, küçük yaşlardan itibaren hep bir arada olması, işle ilgili bilgi derinliklerini arttırıyor ve işletmeye uyum sorunu en aza iniyor.
Aile üyeleri ve akrabalık bağı olanlar bu şirketin neden kurulduğunu detaylarıyla biliyorlarsa, kişiler amacı bilerek birbirlerine destek oluyorlar.
Aile ilişkilerinin güçlü olması, yetenekli aile bireylerinin başka kuruluşlarda profesyonel olarak çalışması yerine, aile şirketinde çalışmasında teşvik edici bir rol üstleniyor. Yüksek performans sergileme olasılıkları artabiliyor.
Şirketin zora girmesi halinde, aile bireyleri bir süre ücret talep etmeyebiliyorlar, bu da finansal yönetimi ciddi şekilde rahatlatabiliyor.

12-AİLE ŞİRKETİ OLMANIN EKSİLERİ
Aile büyüdükçe, yıl sonu karından yatırıma ayrılan pay gittikçe azalıyor.
Karın dağıtımında problemler çıkabiliyor. Yönetimdeki aile bireyleri karın dağıtımında, çocuklarının da düşünülmesini talep edebiliyor.
Kar dağıtımı politikasında aile üyeleri arasında fikir ayrılıkları görülebiliyor.
Birinci ve ikinci nesil arasında yararlanılması muhtemel finansal kaynaklar konusunda da görüş farklılıkları ortaya çıkıyor. Bu görüş ayrılıkları da aile içi çatışmaların temel nedenini oluşturuyor.
Aile büyüdükçe şirket içi yatırım yapmaktan ziyade, çoçukların eğitimi, ailenin farklı ihtiyaçları gibi durumlar için kardan kendilerine pay alabiliyorlar. Bir başka şekilde söylemek gerekirse, direkt karı kendi aralarında paylaşabiliyorlar. Bu durum, yani karın şirkete yatırım olarak geri dönmemesi aile şirketleri için geleceğe dönük ciddi sorunlardan biri.
Aile şirketlerinde para musluğunun başında her zaman aileden birinin olması değişmeyen kural.

13-BİR AİLE ŞİRKETİNİN ÇÖKÜŞÜ
Prof. Dr. Arman Kırım, ikinci ve üçüncü kuşakla birlikte ortaya çıkan çatışmalar zamanında öngörülmezse aile şirketinin sonunda batacağını söylüyor; ‘‘ Çatışma yönetimi bir aile şirketi için çok önemli. Örneğin Türk tekstil sektöründe bir marka olmayı başaran Penyelüx bunu yapamadığı için el değiştirdi ve bugün şirketi başkaları yönetiyor. El değiştirmesinin en önemli nedeni baba, dört oğul, torunlar ve aile dışı ortakların çatışmaya başlaması. Çocuklar büyüdü, babalarının sözünü dinlememeye başladı ve çıkar çatışmaları nedeniyle şirkette karar çıkamaz hale geldi. Yaklaşık 30 milyon dolar ciro yapan Penyelux Anayasasının olmaması, çocukların görevlerinin belirlenmemesi, devir planının yapılamaması gibi nedenlerle el değiştirdi.‘‘
Profesyoneller aile şirketlerinde çalışmayı…
Neden tercih etmiyorlar? (%)
Objektif değil, menfaatler ön planda 72
Yatırımla az ilgililer, sermaye yetersiz 22
Otoriter liderlik, kötü yönetim 14
Eğitim olanağının az olması 12
Çizgilerin açık olmaması 10
Neden tercih ediyorlar? (%)
Hızlı karar verme, esneklik 70
Bürokrasi daha az 22
İyi maaş 18
Yüksek sorumluluk 13

Aile Şirketlerinin Kötü Kaderi Aile şirketlerinin yüzde 70’i ikinci kuşağa geçemiyor. İkinci kuşağa geçenlerin yüzde 50’si üçüncü kuşağa aktarılamıyor Tipik bir aile şirketinin ortalama ömrü 24 yıl.

14-AİLE ŞİRKETLERİNDE ÇALIŞANLARIN ŞİKAYETLERİ

Aile şirketlerinde çalışanlar çok ama çok şikayetçiler. Hayatından memnun olanlar var ise, onlar tepki göstermediler ama şikayetçilerin bağrı çok yanık.
Bu tip işletmelerde çalışan insanlar her şeyden önce yalnızlar. Kendilerine sahip çıkacak kimseleri yok. Örgütlü değiller, medyanın dikkatini çekemiyorlar.
Onları en fazla ürküten güvencede olmamaları. Tek bir kişinin dudağının ucundalar!
Patron genellikle cahil bir kişi, yahut herkes onun okul görünce kendini adam zanneden züppe oğluna tabi!
Bir kısmı da aile içindeki çekişmelerin şirkete yansımasından şikayetçiler.
Aile şirketlerinde çalışanlar az maaş almaktan, sosyal haklardan mahrum kalmaktan, genellikle de asgari maaş üzerinden sigortalanmaktan şikayetçiler.
Patron ne maaş öderse ödesin, çalışanı asgari ücret üzerinden sigortalıyor. Primden yırtıyor, devlet de bu duruma göz yumuyor.
Kıt kanaat maaşa razı olan; her an patronun kendisini, karısını, kızını, yeğenini, memleketlisini kızdırıp, işten atılma tehlikesi ile karşı karşıya kalan aile şirketi zedeler en çok ‘insan muamelesi’ görmemekten şikayetçiler.
Onları en fazla horlanmak, hakarete maruz kalmak, rencide edilmek rahatsız ediyor.

15-PETER DRUCKER’DAN AİLE ŞİRKETLERİNE 5 ALTIN KURAL

1. Çalışan aile üyeleri en az aile dışı çalışanlar kadar yetenekli ve çalışkan olmalı. 2. Çok küçük olanlar hariç tüm aile şirketleri kilit görevlere profesyoneller atamalı. 3. Yönetimde kaç aile üyesinin olduğuna bakılmadan, tepe pozisyonlardan birine aile dışı bir kişi getirilmeli.
4. Yönetimin geçişi konusu aile ve iş dışında birinin önderliğinde halledilmeli.
5. Şirket aileye değil, aile şirkete hizmet etmeli.

Türkiye’de şirketlerin yaklaşık yüzde 95′i aile şirketi. Dünyada da bu oran fazla değişiklik göstermiyor. Aile şirketlerinin ABD’deki oranı yüzde 96, İtalya’da yüzde 99, İspanya’da yüzde 80, İngiltere’de yüzde 75, Portekiz’de yüzde 70, İsviçre’de ise yüzde 90′a yaklaşıyor.
Aile şirketleri, çok ortaklı şirketlerden ya da kamu şirketlerinden büyük farklılıklar gösteriyor. Bu şirketlerin kendilerine göre güçlü ve zayıf yanları var. Aile şirketlerinde diğer kuşaklar devreye girince çatışmalar başlıyor. Çoğu ikinci kuşakta satılıyor, sona erdiriliyor ya da batıyor. Dünyada ikinci kuşağın yönetiminde yaşamını sürdürebilen aile şirketlerinin ortalaması yüzde 5′i geçmiyor. ABD’de aile şirketlerinin yüzde 40′ı ilk beş yılda yok oluyor. Kalanların yüzde 66′sı ikinci kuşakta batıyor ya da el değiştiriyor. Geriye kalanların ancak yüzde 17′si üçüncü kuşağa devam edebiliyor. İngiltere’de aile şirketlerinin yüzde 24′ü ikinci kuşağa kadar yaşıyor. Üçüncü kuşağa geçebilenlerin oranı ise yüzde 14. Fransa’da 1980-1989 yılları arasında 2 bin 500 aile şirketinin cirosu 20 milyon Fransız Frangı. Bu şirketlerin yüzde 42′sinde aile kontrolü kaybolmuş. Aile kontrolünün kaybolmasıyla şirketlerin yüzde 60′ı başkalarına satılmış, yüzde 40′ı iflas etmiş. Örnekleri çoğaltmak mümkün. Çünkü hepsinin hataları neredeyse aynı.
Aile şirketlerinin çoğunun kısa ömürlü olmasının en önemli nedenleri; yaşanan çatışmalar, şirket yönetiminin bir sonraki kuşakta kime devredileceğinin bilinmemesi ve yetenekli profesyonelleri şirkete çekememek.
Fed Training Uluslararası Eğitim Danışmanlığı şirketinin kurucusu Prof. Dr. Arman Kırım, bir yıldır aile şirketlerine danışmanlık hizmeti veriyor. Kurduğu ‘Aile Şirketleri Enstitüsü’nün amacı bu şirketlere özgü sorunların giderilmesi ve sürekliliklerinin sağlanabilmesi. Kırım, bir yıl içinde yaklaşık 40 aile şirketine danışmanlık yaptığını söylüyor: ‘‘Aile şirketlerinin yapıları çok farklı. Yalnızca babanın patron olduğu şirketler aile şirketleri değiller. Aile şirketlerinin sorunu, ikinci, hatta üçüncü kuşağın da şirkete katılımıyla çıkar gruplarının sayısının artması. Dizi filmlerde görülen entrikaların hepsi yaşanıyor. ‘Gelin, BMW aldı, ben de alıcam’ çatışmaları başlıyor. Herkes bir taraftan çekmeye başlayınca kaynaklar azalıyor.‘‘

16-DÜNYANIN EN ÜNLÜ DANIŞMANLUK FİRMASI McKINSEY’DEN AİLE ŞİRKETLERİNE ÖNERİLER

Sınırların kalktığı dünyada, kapalı ekonomi dönemlerindeki gibi her alana yayılarak varlığınızı sürdüremezsiniz. Stratejinizi belirleyin, sektörlerinizi seçin ve bazı şirketlerinizi hızla kapatın. Aile şirketlerinin başarılı örnekleri olsa da, siz yönetimden çekilip kurumsallaşmaya bakın.
Faaliyet alanlarınızı daraltırken, özelleştirmede yeni bir alana girebilirsiniz. Bu operasyon, işi bilmediğiniz bir sektörde de olabilir. Ve konuyu bilen bir yabancı ortakla gireceğiniz özelleştirmeden, 5 yıl sonra işi ortağınıza devredip hatırı sayılır bir kar realizasyonuyla çıkabilirsiniz.
Yabancılarla ortak yatırım, küreselleşen dünyada artık sonuç değildir. Baştan yüzde 50 – 50 olsa da sonunda markayı getiren, sizi dışlayacaktır. Bunu baştan bilin. Sizin için 10 yıl sonra elde edeceğiniz sonuç, ya okkalı bir parasal kazanç, ya da sonradan işinize yarayabilecek bir teknoloji olmalı.

17- 100 YILLIK BİR AİLE ŞİRKETİNİN BAŞARISININ SIRLARI
Miele, 100 yıllık bir aile şirketi. Bugün üçüncü jenerasyon tarafından yönetilen şirket, beş yıl içinde dördüncü jenerasyona geçecek. Geçtiğimiz günlerde Türkiye’ye gelen başkan Rudolf Miele, 100 yıldır ayakta kalışlarının sırlarını anlattı.
Türkiye’de ve dünyada şirketlerin yaklaşık yüzde 95′i aile şirketi. Aile şirketlerinin ABD’deki oranı yüzde 96, İtalya’da yüzde 99, İspanya’da yüzde 80, İngiltere’de yüzde 75, Portekiz’de yüzde 70, İsviçre’de ise yüzde 90′a yaklaşıyor. Ancak dünyada ikinci kuşağın yönetiminde yaşamını sürdürebilen aile şirketlerinin ortalaması yüzde 5′i geçmiyor. Çoğunun kısa ömürlü olmasının en önemli nedeni aile bireyleri arasında yaşanan çatışmalar, şirket yönetiminin kime devredileceğinin belirlenmemesi ve yetenekli profesyonelleri şirkete çekememek.
Bazı aile şirketleri, bu genellemenin tamamen dışında. Bunlardan biri Alman Miele. Miele bundan 100 yıl önce Carl Miele ve Reinhard Zinkann tarafından kurulmuş. Beyaz eşya sektöründe 27 ülkede faaliyet gösteren şirket 100 yıldır iki ailenin yönetiminde ayakta kalmayı başarmış. Şu anda üçüncü kuşak tarafından yönetiliyor.
Uzun yıllardır distribütörlük yoluyla Türkiye’de bulunan Miele, 1999′da Türkiye’de yatırım yapma kararı aldı. Hazırlıklarını geçtiğimiz haftalarda tamamlayan şirket, genel merkezini İstanbul’da açtı. Şirketin üçüncü kuşak patronu Rudolf Miele geçtiğimiz günlerde İstanbul’daydı. Miele ile ’100 yıllık şirketin’ yönetim sırlarını konuştuk.

Şirketin organizasyonu nasıl?
Şu anda şirkette üçüncü kuşak görev yapıyor. Şirket organizasyonu tepede bir kişiden başlayarak oluşan hiyerarşik bir yapı izlemiyor. Bir yönetim kurulu başkanı ya da sözcüsü yok. Her iki aile de eşit hisselere ve söz hakkına sahip. Ancak aramızda bir işbölümü var. Ortağım Dr. Zinkann yatırımlardan ve teknolojiden sorumlu ben ticari kısımdan sorumluyum.
Yönetim yalnızca aile bireylerinden mi oluşuyor?
Bu yıl yönetime 3 profesyonel yönetici dahil oldu. Bunlardan biri finansmandan, biri araştırma-geliştirmeden, diğeri de satıştan sorumlu. Aileden yalnızca ben ve ortağım var.

Bu, aile bireylerinin yönetimden çekileceğinin bir işareti mi?
Bir önceki kuşakta yönetimde aileden birer kişi ve bir profesyonel vardı. Geçen yıl profesyonellerin sayısını artırdık çünkü o zamanlar 1-2 milyar mark olan ciro şimdi 5 milyar marka ulaştı. Ancak yönetimin tamamen profesyonellere bırakılması sözkonusu değil.

Peki, yönetimde profesyonellerin rolü ne?
Aile bireyleri ve profesyoneller eşit söz sahibi. Hepimiz takım halinde, kendi uzmanlık alanlarımızda çalışıyoruz. Şirketi de beraber eşit söz sahibi olarak yönetiyoruz.

100 yıldır ayakta kalmanızın sırrı nedir?
100 yıldır ayakta kalmamızın bir ilacı, sırrı yok. Miele ilk kurulduğu yıllarda kesin bir çizgi belirlemişti. Babam Miele, ilk yaptığı çamaşır makinesinin üzerine ‘daima daha iyi’ diye yazmıştı. Bu cümle yönetim stratejimiz haline geldi.

Aynı zamanda iki ailenin 100 yıllık uyumu söz konusu. Peki, hiç sorun yaşamadınız mı?
Doğal olarak aramızda sorunlar oldu ancak sonunda mutlaka bir karara vardık. Sonuçlanmama durumu için çok eskilerde düşünülmüş olan bir sistemimiz var. O da aile danışma kurulu. Danışma kurulu yönetimde bulunan iki aile bireyinin dışında, her iki aileden üçer kişiden oluşan 6 kişilik bir kurul. Eğer kendi aramızda bir karara varamazsak, danışma kuruluna götürülüyor. Ancak 100 yıldır danışma kurulu hiç devreye sokulmadı.

Yönetimi dördüncü jenerasyona ne zaman bırakacaksınız?
Şu an 70 yaşındayım ve 5 yıl sonra pasif hayata geçmeyi planlıyorum. Dördüncü kuşaktan yönetime kimlerin geçeceği belirlendi hazırlanıyorlar.

Emekli olduktan sonra ne yapacaksınız?
Aktif görevden çekildiğimizde aile danışma kurulu sayısını 8 kişiye çıkaracağız. Ancak kararda söz hakkımız olmayacak. Çünkü objektif karar veremeyiz. 30-35 yıl yönetimde yer aldık karar renklerini değiştirebiliriz. Bu nedenle oy hakkımız yok, yalnızca toplantılarda bulunacağız.

Türkiye’de yatırım kararı almanızın nedenleri neler?
- Miele Türkiye’de distribütörler kanalıyla 10-12 yıldır var. Uzun zamandır düşünüyorduk ancak bir türlü Türkiye’ye sıra gelmedi. Daha çok AB ülkelerinde ağırlık verdik. Türkiye son on yıldır dikkat çekici gelişmeler kaydetti. AB’ye uymaya, normları oturtmaya çalışması, gelir düzeyinin yükselmeye, ekonominin tırmanmaya başlaması Miele gibi kaliteli ancak pahalı ürünler üreten bir şirket için ideal zamanın gelmiş olduğunu işaret etti. 1999′da verilen karar doğrultusunda şirketi kurduk.

Tablo 2.1. Finansal Analizin Amaç ve Araçları

Analizle İlgili Taraf Analizin Amacı İlgi Alanı
Kısa Vadeli Borç Veren Kredi Güveni Likidite, Döner Sermaye Ve Firmanın Kısa Vadeli Borçlarını Ödeme Kapasitesi
Uzun Vadeli Borç Veren Kredi Güveni Firmanın Borcunu Ödeyebilme Yeterliliği
Hissedar (Yatırımcı) Yatırım Verimi Firmanın Karlılığı, Hisse Başına Kazanç, Hisse Başına Kar Payı Tutarı
Yönetim Verimlilik
Karlılık Oranı
İç Kontrol
Finansal Sağlık Toplam Aktiflerin Verimlilik Oranı, Öz Sermayenin Verimlilik Oranı
Hükümet Gelir Vergisi
Verimlilik Katma Değer, Hisse Başına Kazanç, Muhasebe Düzenine Uyum

2.2. TEMEL FİNANSAL TABLOLAR
Finansal analizlerin veri kaynağını teşkil eden mali tablolar, muhasebe bölümünün işlediği ve biriktirdiği bilgilerin, belli dönemlerde ilgililere sunulmasına aracılık eden raporlardır. Başlıca mali tablolar şunlardır:
Bilanço
Gelir tablosu
Kar dağıtım tablosu
Satışların maliyeti tablosu
Nakit akımı tablosu
Fon akımı tablosu
Öz sermaye değişim tablosu
Net işletme sermayesi değişim tablosu
Bu tablolar sırasıyla aşağıda incelenecektir:
2.2.1. Bilanço
Bilanço, bir işletmenin belli bir anda sahip olduğu varlıklarla, bu varlıkların sağlandığı kaynakları bir düzen içinde gösteren mali tablodur. Bilanço tekdüzen hesap planı çerçevesinde, bilanço ilkeleri dikkate alınarak düzenlenir.
Bilanço ilkelerinin amacı; sermaye koyan veya sonradan kendilerine ait karı işletmede bırakan sahip ve hissedarlar ile alacaklıların işletmeye sağladıkları kaynaklar ve bunlarla elde edilen varlıkların muhasebe kayıt, hesap ve tablolarında anlamlı bir şekilde tespit edilmesi ve gösterilmesi yoluyla, belli bir tarihte işletmenin mali durumunun açıkça ve ilgililer için gerçeğe uygun olarak yansıtılmasıdır.
Bilanço, varlıkların içinde bulunulan zamandaki değerini veya tasfiye halinde bunların satışından elde edilecek para tutarlarını yansıtan bir tablo değildir.
Bütün varlıklar, yabancı kaynaklar ve öz kaynaklar bilançoda gayri safi değerleri ile gösterilir. Bu ilke, bilançonun net değer esasına göre düzenlenmesine bir engel oluşturmaz. Bu doğrultuda net değer bilanço düzenlenmesinin gereği olarak indirim kalemlerinin ilgili hesapların altında açıkça gösterilmesi esastır.
Bu amaç doğrultusunda benimsenen bilanço ilkeleri, varlıklar, yabancı kaynaklar ve öz kaynaklar itibariyle aşağıda belirtilmiştir:
Varlıklar
İşletmenin bir yıl veya normal faaliyet dönemi içinde paraya dönüşebilecek varlıkları, bilançoda dönen varlıklar grubu içinde gösterilir.
İşletmenin bir yıl veya normal faaliyet dönemi içinde paraya dönüşemeyen, bir hesap döneminden daha uzun süre yararlanılan uzun vadeli varlıkları, bilançoda duran varlıklar içerisinde gösterilir.
Bilançoda varlıkları, bilanço tarihindeki gerçeğe uygun değerleriyle gösterebilmek için, varlıklardaki değer düşüklüklerini göstererek karşılıkların ayrılması zorunludur.
Gelecek dönemlere ait önceden ödenen giderler ile cari dönemde tahakkuk eden ancak, gelecek dönemlerde tahsil edilecek olan gelirler kayıt ve tespit edilmeli ve bilançoda ayrıca gösterilmelidir.
Dönen ve duran varlılar grubunda yer alan alacak senetlerini, bilanço tarihindeki gerçeğe uygun değerleri ile gösterebilmek için reeskont işlemleri yapılmalıdır.
Bilançoda duran varlıklar grubunda yer alan maddi duran varlıklar ile maddi olmayan duran varlıkların maliyetlerini çeşitli dönem maliyetlerine yüklemek amacıyla, her dönem ayrılan amortismanların birikmiş tutarları ayrıca bilançoda gösterilmelidir.
Bilançonun dönen ve duran varlıklar gruplarında yer alan alacaklar, menkul kıymetler, bağlı menkul kıymetler ve diğer ilgili hesaplardan ve yükümlülüklerden işletmenin sermaye ve yönetim bakımından ilişkili bulunduğu ortaklara, personele, iştiraklere ve bağlı ortaklıklara ait olan tutarlarının ayrı gösterilmesi temel ilkedir.
Tutarları kesinlikle saptanmayan alacaklar için herhangi bir tahakkuk işlemi yapılmaz. Bu tür alacaklar bilanço dipnot veya eklerinde gösterilir.
Verilen rehin, ipotek ve bilanço kapsamında yer almayan diğer teminatların özellikleri ve kapsamları bilanço dipnot veya eklerinde açıkça belirtilmelidir. Bu ilke, alınan rehin, ipotek ve bilanço kapsamında yer almayan diğer teminatlar için de geçerlidir. Ayrıca, işletme varlıkları ile ilgili toplam sigorta tutarlarının da bilanço dipnot veya eklerinde açıkça gösterilmesi gerekmektedir.
Yabancı Kaynaklar
İşletmenin bir yıl veya normal faaliyet dönemi içinde vadesi gelen borçları, bilançoda kısa vadeli yabancı kaynaklar grubu içinde gösterilir.
İşletmenin bir yıl veya normal faaliyet dönemi içinde vadesi gelmeyen borçları, bilançoda uzun vadeli yabancı kaynaklar grubu içinde gösterilir. Dönem sonu bilanço gününde bu grupta yer alan hesaplardan vadeleri bir yılın altında kalanlar kısa vadeli yabancı kaynaklar grubundaki ilgili hesaplara aktarılır.
Tutarları kesinlikle saptanamayanları veya durumları tartışmalı olanları da içermek üzere, işletmenin bilinen ve tutarları uygun olarak tahmin edilebilen bütün yabancı kaynakları kayıt ve tespit edilmeli ve bilançoda gösterilmelidir. İşletmenin bilinen ancak tutarları uygun olarak tahmin edilemeyen durumları da bilançonun dipnotlarında açık olarak belirtilmelidir.
Gelecek dönemlere ait olarak önceden tahsil edilen hasılat ile cari dönemde tahakkuk eden ancak, gelecek dönemlerde ödenecek olan giderler kayıt ve tespit edilmeli ve de bilançoda ayrıca gösterilmelidir.
Kısa ve uzun vadeli yabancı kaynaklar grubunda yer alan borç senetlerini bilanço tarihindeki gerçeğe uygun değerleri ile gösterebilmek için reeskont işlemleri yapılmalıdır.
Bilançonun kısa ve uzun vadeli yabancı kaynaklar gruplarında yer alan borçlar, alınan avanslar ve diğer ilgili hesaplardan işletmenin sermaye ve yönetim bakımından ilgili bulunduğu ortaklara ait olan tutarlarının ayrı gösterilmesi temel ilkedir.
Öz Kaynaklar
İşletme sahip veya ortaklarının, sahip veya ortak sıfatıyla işletme varlıkları üzerindeki hakları öz kaynaklar grubunu oluşturur. İşletme bilanço tarihindeki ödenmiş sermayesi ile işletme faaliyetleri sonucu oluşup, çeşitli adlar altında işletmede bırakılan karları ile dönem net karı (zararı) bilançoda öz kaynaklar grubu içinde gösterilir.
İşletmenin ödenmiş sermayesi bilançonun kapsamı içinde tek bir kalem olarak gösterilir. Ancak, esas sermaye özellikleri farklı hisse gruplarına ayrılmış bulunuyorsa, esas sermaye hesapları her grubun haklarını, kar ve tasfiye planlarının dağıtımında sahip olabilecekleri özellikleri ve diğer önemli özellikleri yansıtacak biçimde bilançonun dipnotlarında gösterilmelidir.
İşletmenin hissedarları tarafından yatırılan sermayenin devam ettirilmesi gerekir. İşletmede herhangi bir zararın ortaya çıkması, herhangi bir nedenle öz kaynaklarda meydana gelen azalmalar; hem dönemsel, hem de kümülatif olarak izlenmeli ve kaydedilmelidir.
Öz kaynakların bilançoda net olarak gösterilmesi için geçmiş yıllar zararları ile dönem zararları, öz kaynaklar grubunda indirim kalemleri olarak yer alır.
Öz kaynaklar; ödenmiş sermaye, sermaye yedekleri, kar yedekleri, geçmiş yıl karları (zararları) ve dönem net karı veya zararından oluşur. Kar yedekleri yasal, statü ve olağanüstü yedekler ile yedek niteliğindeki karşılıklar, özel fonlar gibi işletme faaliyetleri sonucunda elde edilen karların dağıtılmamış kısmını içerir. Sermaye yedekleri ise hisse senedi ihraç primleri, iptal edilen ortaklık payları, yeniden değerleme değer artışları gibi kalemlerden meydana gelir. Sermaye yedekleri, gelir unsuru olarak gelir tablosuna aktarılamaz.
Bilançolar biçimlerine ve kapsamına göre gruplandırılmaktadır. Biçimlerine göre bilançolar ikiye ayrılır:
1.Hesap Tipi Bilanço: Hesap tipi bilançoda aktif ve pasif kalemler muhasebede kullanılan hesap çizelgesine karşılıklı olarak düzenlenir. Hesap tipi bilanço aşağıdaki şekilde düzenlenir. Gerçekleşmiş değerler kullanılmamıştır.

Tablo 2.2. Hesap Tipi Bilanço Örneği

2- Rapor Tipi Bilanço: Rapor tipi bilanço, aktif ve pasif kalemlerin alt alta yazılması ile oluşturulur. Rapor tipi bilanço, bir işletmenin birden fazla yılına ait bilanço rakamlarını yan yana yazarak karşılaştırma fırsatı verdiğinden, analiz amacıyla kullanılmaya daha uygundur. Rapor tipi bilanço Tablo 2.3.’deki gibi düzenlenir. Değerler hesap tipi bilânçodakinin aynısıdır.

Bilançolar kapsadıkları bilgi düzeyi bakımından da ikiye ayrılırlar:
1.Özet Tipi Bilanço: Genel olarak hesap grup tutarlarını gösterir.
2.Ayrıntılı Bilanço Tipi: Hesap grupları yanında her hesap grubunda yer alan hesapları da gösterir.

Tablo 2.3. Rapor Tipi Bilanço Örneği
2.2.2. Gelir Tablosu
Gelir Tablosu, işletmenin belli bir dönemde elde ettiği bütün gelirlerle, bu gelirleri elde etmek amacıyla aynı dönem içinde katlandığı bütün maliyet ve giderleri ve bunların sonucunda oluşan dönem net karının veya zararını belli bir düzen içinde gösteren mali tablodur. Gelir tablosu tekdüzen hesap planı çerçevesinde, gelir tablosu ilkeleri dikkate alınarak düzenlenir. Gelir tablosu ilkelerinin amacı; satışların, gelirlerin, satışların maliyetinin, giderlerin, kar ve zarara ait hesapların ve belli dönemlere ait işletme faaliyeti sonuçlarının sınıflandırılmış ve gerçeğe uygun olarak gösterilmesini sağlamaktır.

Bu amaç doğrultusunda benimsenen gelir tablosu ilkeleri şunlardır:
Geçekleşmemiş satışlar, gelir ve karlar, gerçekleşmiş gibi veya gerçekleşenler gerçek tutarından az veya fazla gösterilmemelidir. Belli bir dönem veya dönemlerin, faaliyet sonuçlarını gerçeğe uygun olarak göstermek için, dönem veya dönemlerin başında ve sonunda doğru hesap kesim işlemi yapılmalıdır.
Belli bir dönemin satışları ve gelirleri bunları elde etmek için yapılan satışların maliyeti ve giderleri ile karşılaştırılmalıdır. Belli bir dönem veya dönemlerin başında ve sonunda maliyet ve giderleri gerçeğe uygun olarak gösterebilmek için stoklarda, alacak ve borçlarda doğru hesap kesimi işlemleri yapılmalıdır.
Maddi ve maddi olmayan duran varlıklar ile özel tükenmeye tabi varlıklar için uygun amortisman ve tükenme payı ayrılmalıdır.
Maliyetler; maddi duran varlıklar, stoklar, onarım, bakım ve diğer gider grupları arasında uygun bir şekilde dağıtılmalıdır. Bunlardan direkt olanları doğrudan doğruya, birden fazla faaliyeti ilgilendirenleri zaman ve kullanma faktörü dikkate alınarak tahakkuk ettirilip, dağıtılmalıdır.
Arızi ve olağanüstü niteliğe sahip kar ve zararlar meydana geldikleri dönemde tahakkuk ettirilmeli, fakat normal faaliyet sonuçlarından ayrı olarak gösterilmelidir.
Bütün kar ve zararlardan, önceki dönemlerin mali tablolarında düzeltme yapılmasını gerektirecek büyüklük ve niteliktekiler dışında kalanlar, dönemin gelir tablosunda gösterilmelidir.
Karşılıklar, işletmenin karını keyfi bir şekilde azaltmak veya bir döneme ait karı diğer döneme aktarmak amacıyla kullanılmamalıdır.
Dönem sonuçlarının tespiti ile ilgili olarak uygulana gelen değerleme esasları ve maliyet yöntemlerine bir değişiklik yapıldığı takdirde, bu değişikliğin etkileri açıkça belirtilmelidir.
Bilanço tarihinde varolan ve sonucu belirsiz bir veya birkaç olayın, ortaya çıkıp çıkmamasına bağlı durumları ifade eden, şarta bağlı olaylardan kaynaklanan, makul bir şekilde gerçeğe yakın olarak tahmin edilebilen gider ve zararlar, tahakkuk ettirilerek gelir tablosuna yansıtılır. Şarta bağlı gelir ve karlar için ise gerçekleşme ihtimali yüksek de olsa herhangi bir tahakkuk işlemi yapılmaz; dipnotlarda açıklama yapılır.
Gelir tabloları kapsadıkları bilgi düzeyi bakımından ikiye ayrılır:
Özet Gelir Tablosu
Ayrıntılı Gelir Tablosu
Özet Gelir Tablosu genel olarak hesap grup tutarlarını gösterirken; Ayrıntılı Gelir Tablosu grupları oluşturan hesap tutarlarını da gösterir. Özet bir gelir tablosu aşağıdaki gibi olur:
……….. İşletmesi …. Yılı Gelir Tablosu

Tablo 2.4. Gelir Tablosu Örneği
Gelir tabloları aşağıda belirtilen beş ana bölümden oluşur:
Brüt Satış Karı veya Zararı
Faaliyet Karı veya Zararı
Olağan Kar veya Zarar
Dönem Karı veya Zararı
Dönem Net Karı veya Zararı

XYZ ŞİRKETİ GELİR TABLOSU
(MİLYON TL)
1997
1998

Satışlar
211.230 372.240
Satılan malların maliyeti
185.130 335.000
BRÜT KAR
26.100 37.240
Amortisman
0.85 1.8
Satış ve yönetim giderleri
21.200 25.670
FAİZ ve VERGİ ÖNCESİKAR
4.815 9.770
Faiz masrafları
1.120 2.300
VERGİ ÖNCESİ KAR
3.695 7.470
Vergiler
1.293 2.700
NET KAR 2.402 4.770

Tablo 2.5. Karşılaştırmalı Gelir Tablosu Örneği
2.2.3. Kar Dağıtım Tablosu
Kar dağıtım tablosu mutlaka, bilanço ve gelir tablosu yanında yer alması gereken bir tablodur. Genellikle gelir tablosunda yer alan karın belirli bir kısmı dağıtılacağından, sadece işletmede alıkonulacak kısmın finansal duruma yansıyacağı söylenebilir.

Kar Dağıtım Tablosu
(Dönem Karının Dağıtımı Bölümü)
Dönem Karı
Ödenecek Vergi ve Yasal Yükümlülükler
Dönem Net Karı
Geçmiş Dönem Zararları(-)
Tertip Yasal Yedek Akçe(-)
İşletmede Bırakılması ve Tasarrufu Zorunlu Yasal Fonlar(-)
Dağıtılabilir Net Dönem Karı
Ortaklara Birinci Temettü(-)
Personele Temettü(-)
Yönetim Kuruluna Temettü(-)
Ortaklara İkinci Temettü(-)
İkinci Tertip Yasal Yedek Akçe(-)
Statü Yedekleri(-)
Olağan Dışı Yedekler
Diğer Yedekler
Özel Fonlar
Tablo 2.6. Kar Dağıtım Tablosu Örneği
Kar dağıtım tablosu, ülkemiz uygulamasına göre, vergiden önceki kardan başlayarak bu karın ne şekilde kullanıldığını açıklamayı amaçlar. Söz konusu karın bir kısmı vergi olarak maliyeye ödenecek, kalan kısmı ya kar payı olarak ortaklara ödenecek, ya da işletmede alıkonulacaktır. Kar dağıtım tablosunun ana bölümleri şu şekildedir:
Vergiye konu karın belirlendiği kısım
Kurumlarda kurumlar vergisi – birinci, yedek ve birinci kar payının belirlendiği kısım
İkinci kar payı ve genel yedeklerin belirlendiği kısım
İşletmelerin gelir tablolarında raporlanan karla vergiye konu kar çeşitli nedenlerle hemen hemen hiçbir zaman uyuşmaz. Bu nedenle, kar dağıtım tablosunun ilk kısmında işletmenin raporlanan karından vergiye konu kar rakamına gitmek gerekir. Bunun için değerleme farklarını dikkate almak, vergiye tabi olmayan karları düşmek, yatırım indirimi ve geçmiş yıl kazançları söz konusu ise bunları dikkate almak ve buna karşılık yasal olarak kabul edilmeyen giderleri eklemek gerekir. Bunun yanında yönetim kurulu üyelerine ve şirket personeline ödenen ikramiye ya da kar payları içinde gerekli düzeltmeler yapılmalıdır. Vergiye konu kar belirlendikten sonra kurumlar vergisi ve mali denge vergisi için hesaplama yapılacak, bu vergiler çıktıktan sonra Ticaret Yasası gereğince birinci yedek ayrılacak ve birinci kar payı düşülecektir. Bu şekilde kalan kısım ya ikinci kar payı olarak dağıtılacak ya d genel yedeğe ayrılacaktır. Bu kalemler tablonun son bölümünü oluşturur.
2.2.4. Satışların Maliyeti Tablosu
Satışların Maliyeti Tablosu gerçekte Gelir Tablosunun tamamlayıcısı niteliğinde bir mali tablodur. Bu tablo gelir tablosunda yer alan Satışların maliyeti kaleminin detayını gösterir. Özellikle üretim işletmelerinde üretim maliyet unsurları olan Direkt İlk madde ve Malzeme Giderleri, Direkt İşçilik Giderleri ve Genel Üretim Giderlerinin analizi açısından dikkatle incelenmesi gereken mali tablodur. Tablonun oluşumunda yer alan üretim maliyet unsurları aşağıdaki şekilde tanımlanabilir:
Direkt İlk madde ve Malzeme: Üretilen mamule göre kullanılacak miktar ve tutarı belirlenebilen ve mamule göre izlemeye değer bulunan maddeleri kapsar.
Direkt İşçilik: Üretilen mamul üzerinde bizzat işlem yapan çalışanların ücret giderlerini kapsar.
¨
Genel Üretim Giderleri: Üretimle ilgili olduğu halde yukarıda açıklanan iki ana gider içine alınamayan giderler de söz konusudur. Bunların tamamı Genel Üretim Giderleri olarak üretimi yapılan mamul maliyetine dahil edilir. Bu giderler mamullere dağıtım yolu ile yüklenir.
Tablo 2.7. Satışların Maliyeti Tablosu Örneği

2.2.5. Nakit Akım Tablosu
Nakit Akım Tablosu, belirli bir dönemde işletmenin nakit kaynaklarını ve bunları kullandığı alanları gösteren bir tablodur. Bu tablo düzenlenirken, nakit girişi sağlamayan veya nakit çıkışı gerektirmeyen işlemler dikkate alınmalıdır.
Nakit akım tablosunun düzenlenebilmesi için iki yıla ait karşılaştırmalı bilançoları ile son hesap dönemine ait gelir tablosuna ihtiyaç vardır.
2.2.6. Fon Akım Tablosu
Fon Akım Tablosu, belirli bir dönemde işletmenin fon kaynaklarını ve bunları kullandığı alanları gösteren bir tablodur. Bu tabloda fon kavramı tüm finansal (mali) değişimleri ifade eder. Fon Akım Tablosu, bilanço ve gelir tablosunu tamamlayıcı ve işletmenin finansal durumunun yorumlamasına yardımcı bir kapsama sahiptir. Fon Akım Tablosuna kaynaklar tarafından cari faaliyet döneminde elde edilen fonların sağlam kaynaklardan mı yoksa geçici işlemlerden mi sağlandığı tespit edilir. Tablonun fon kullanımları tarafından ise söz konusu fonların kullanım yerlerinin uygunluğu ile ilgili bilgi alınır. Buradan işletmenin finansmanda uygunluk ilkesine, yani uzun vadeli yatırımların uzun vadeli fonlarla finanse edilmesi gereğine uyulup uyulmadığı açık olarak görülebilir.
Fon akım tablosunun düzenlenebilmesi için işletmenin birbirini izleyen iki yıla ait karşılaştırmalı bilançoları ile son hesap dönemine ait gelir tablosuna ihtiyaç vardır. Fon akım tablosunun temel olarak fon kaynakları ve fon kullanımları olmak üzere iki tarafı vardır. Fon kaynakları ve fon kullanımları daima birbirine eşittir.

XYZ ŞİRKETİ FON AKIM TABLOSU (31 ARALIK 1998-31 ARALIK 1999) (MİLYON TL)

Uzun dönemli borçlarda artış
Borç senetlerinde artış
Ödenecek vergilerde artış
Borçlarda artış
Faaliyetlerden sağlanan net kar
Alacaklarda azalış
Pazarlanabilir menkul kıymetlerde azalış

TOPLAM KAYNAKLAR

FON KULLANIMLARI
Sabit varlıklarda artış
Stoklarda artış
Nakitte artış
Tahakkuklarda azalış
Ödenen temettüler

TOPLAM KULLANIMLAR 4100
705
120
110
100
95
35

5265

4730
430
42
17
46

5265

Tablo 2.8. Fon Akım Tablosu Örneği

2.2.7. Öz sermaye Değişim Tablosu
Öz sermaye değişim tablosu, hesap dönemi içerisinde, firmanın öz sermayesinde meydana gelen değişiklikleri gösteren mali tablodur. Bu tablonun hazırlanmasında bilanço ve gelir tablosundaki bilgilerden faydalanılır.
Öz sermayenin dönem başı değerine, yapılan ilaveler eklenip, azalışlar çıkarıldığında, dönem sonu öz sermaye değerine ulaşılır ve böylece iki değer arasındaki farkın hangi nedenlerden kaynaklandığı açıklanmış olur. (BOLAK, M.; 1998)
2.2.8. Net İşletme Sermayesi Değişim Tablosu
İşletme sermayesi deyimi, bilançodaki dönen varlıklar toplamı, net işletme sermayesi ise dönen varlıklarla kısa süreli borçlar arasındaki farkı ifade etmek için kullanılır. Net işletme sermayesindeki değişimlerin nedenlerini, kaynaklar(net işletme sermayesini artıran) ve kullanımlar(net işletme sermayesini azaltan) şeklinde belirlemek amacıyla hazırlanan tablo “net işletme sermayesi değişim tablosu” olarak adlandırılır.
2.3. FİNANSAL ANALİZ TÜRLERİ VE FİNANSAL ORANLAR
Finansal yönetici firmanın bazı önemli faaliyet istatistiklerinin genel bir görünümünü elde etmek istediğinde finansal rasyoları kullanabilir. Zaman içinde bu rakamları inceleyerek firmanın performansındaki önemli trendleri yakalayabilir.
Bilançodaki aktif bir değerin pasif bir değere ya da tersi bir oran ile yapılan hesaba yatay analiz, pasif bir değerin yine pasif bir değere oranlanması ya da aynı şeyin aktif bir değer için yapılmasına da dikey analiz denir. Analizde kural olarak çok sayıda oran hesaplanabilir ancak önemli olan bu rakamların bulunmasından çok sonuçların sağlıklı bir şekilde yorumlanmasıdır. Bu nedenle çok sayıda oran hesaplayıp sayıların arasında boğulmak yerine, birbirleriyle ilişkilendirilebilecek optimum sayıda oran belirlenip, hesaplar ve yorumlar yapmak daha doğrudur. Oranlar hesaplandıktan sonra analist şu üç kritere göre kıyaslama yapabilir :
Zaman Açısından : Bulunan sayısal değerler firmanın önceki değerleri ile kıyaslanır.
İşkolu Ortalamaları : Sayısal değerler aynı işkolunun ortalamaları ile kıyaslanır.
Bilimsel Değerler : Yapılan araştırmalar sonucu çeşitli işkolları için ortalama değerler mevcuttur. Bu değerleri göz önüne alarak bir kıyaslama yapılabilir. Ancak burada her ülkenin kendisine özgü ekonomik ve sosyal koşulları olduğu unutulmamalıdır.
2.3.1. Karşılaştırmalı Analiz Yöntemi
Karşılaştırmalı mali tablolar analizi, bir işletmenin birbirini izleyen en az iki veya daha fazla faaliyet dönemine ait mali tabloların, karşılaştırmalı olarak düzenlenmesi ve bu tablolarda yer alan kalemlerin zaman içinde göstermiş olduğu gelişmelerin ve değişikliklerin tespit ve incelenmesidir. Karşılaştırmalı mali tablolar analizi birden fazla döneme ait bilgilerin karşılaştırılması ve değerlemesi öngörüldüğünden dinamik bir yapıya sahiptir.
Karşılaştırmalı mali tablolar analizinde mali analist işletmenin birkaç döneme ait mali tabloların yan yana koymak suretiyle inceleyerek, işletmenin iktisadi ve mali yapısındaki, karlılığındaki, verimliliğindeki gelişmeler konusunda önemli bilgiler elde edebilir. Bu teknikle işletmenin geçmişteki durumu ile bugünkü durumu karşılaştırılmak suretiyle elde edilecek bilgiler işletmenin geleceğiyle ilgili kararlara da ışık tutar.
Mali tablolarda yer alan rakamların karşılaştırılabilmesi için faaliyet dönemlerinin eşdeğer olması, tablolardaki bilgilerin aynı muhasebe kavram ve ilkesine göre hazırlanmış olması gerekir. Bu çerçevede hazırlanan mali tabloların karşılaştırılması ve analizi sonucu alınacak kararların isabet derecesi de artar.
Karşılaştırmalı mali tabloların amacı yıllar itibarîyle alınan sonuçların diğer yıllarla karşılaştırarak başarı durumu hakkında fikir edinmektedir. Ancak bu, enflasyon ortamında dikkatli uygulanması gereken bir tekniktir. Çünkü, enflasyon analizde kullanılan mali tablo rakamlarını bozar ve yüksek enflasyon yaşandığında mali tabloların karşılaştırılmaları sonucu elde edilen farklar anlamlı biçimde yorumlanamaz. Bunun giderilmesi için karşılaştırılan mali tabloların enflasyonun bozucu etkisinden kurtarılması gerekir.

Tablo 2.9. Karşılaştırmalı Gelir Tablosu Örneği
Karşılaştırmalı mali tablolar analizinde hesaplanan değişimler hem tutar hem de yüzde olarak dikkate alınmalıdır. Sadece tutar veya sadece yüzde değişimlere bakılması, değişimin işletme açısından öneminin gözden kaçırılmasına veya gerekenden fazla önemli görülmesine neden olabilir. Bu da değişimlerle ilgili yorumu zayıflatır. Mali tablo içinde nispi olarak küçük bir kalemde yüzde olarak büyük sayılabilecek bir değişim gerçekte işletmeyi pek etkilemeyebilir. Ancak mali tablonun bütünü bakımından tutardaki küçük değişme de sadece tutar değişimine bakılarak inceleme dışı bırakılmamalıdır.
Karşılaştırmalı mali tablo analizinde aşağıda belirtilen esaslara uymak gerekir:
Karşılaştırılması yapılacak cari ve önceki dönem mali tabloları aynı zaman dilimlerini kapsayacak şekilde hazırlanmış olmalıdır.
Mali tablolar üç veya altı aylık dönemleri kapsıyor ise, karşılaştırma ya bir önceki üç veya altı aylık mali tablolarla; ya da bir önceki yılın aynı dönemleri ile yapılmalıdır.
Cari döneme ait mali tablolar dönemin bütçe rakamlarıyla karşılaştırılabilir. Bu işlem bütçe kontrolü kapsamındadır.
Bir işletmenin cari yılına ait mali tablolar diğer işletmelerin aynı dönemine ait mali tablolarıyla karşılaştırılabilir. Bu, işletmenin benzer işletmelere göre başarısını değerlendirmeye yöneliktir.
Karşılaştırılacak mali tablolar enflasyonun bozucu etkisinden arındırılmalıdır.
2.3.2. Eğilim Yüzdeleri Analizi Yöntemi
Mali tabloların analizinde kullanılan tekniklerden bir diğerini de eğilim yüzdeleri yöntemi oluşturur. Eğilim yüzdeleri (Trend) analizi ile işletmenin gösterdiği gelişmeler yıllar itibariyle görülür. Bu analize Yatay Yüzde Analizi de denir.
Bu yöntemde, birbirini izleyen dönemlere ait mali tablolarda yer alan kalemlerin temel (baz) alınan mali tablo kalemlerine göre gösterdiği artış ve azalışlar yüzde olarak hesaplanır. Bu şekilde işletmenin mali tablolarında yer alan her bir kalemin kabul edilen yıla yüzde olarak gelişme trendi bulunur. Temel yıl olarak mali tablo serisinin ilk yılı kabul edilebilir. Temel yıla göre hesaplanan yüzdeler belli tarih veya dönemler arasındaki mali durumu ve faaliyet sonuçlarında meydana gelen değişimleri açık olarak gösterir ve karşılaştırmalı mali tablolara ait verilerin yatay olarak analizine imkan verir. Mali analist, mali tablo kalemlerindeki artış ve azalış eğilimlerinin olumlu veya olumsuz olduğunu belirlerken aralarında anlamlı ilişkiler kurulabilecek kalemleri birlikte değerlendirir.
Ayrıca analizin anlamlı olabilmesi için temel olarak seçilen yılın her bakımdan işletme faaliyetlerini yansıtacak normal bir yıl olması gerekir.
Hesaplanan eğilim yüzdeleri yorumlanırken fiyatlar genel seviyesindeki değişimlerin de gözden uzak tutulmaması gerekir. Aslında mali tablolar analiz edilmeden önce fiyatlar genel seviyesinde meydana gelen değişiklikler dikkate alınarak bunların mali tablo kalemleri üzerindeki etkisinin giderilmesi ve mali tablo kalemlerinin temel yıl olarak seçilen yıldaki paranın satın alma gücüyle ifade edilmesinde yarar vardır.
Eğilim yüzdeleri hesaplanacak dönemin analizinden beklenen yararın sağlanabilmesi için mümkün olduğu kadar uzun bir süreyi kapsaması gerekir. Sadece birkaç yıldaki eğilime bakarak sağlıklı karar vermek mümkün değildir.
Eğilim yüzdeleri analizinin uygulamasında;
Baz Yıla Göre Trend Hesaplanması
Bir Önceki Yıla Göre Trend Hesaplanması
olmak üzere iki yaklaşım söz konusudur.

Tablo 2.10. Eğilim Yüzdeleri Bulunmuş Bilanço Örneği(Baz Yıla Göre)

Tablo 2.11. Eğilim Yüzdeleri Bulunmuş Bilanço Örneği(Bir Önceki Yıl Bazlı)
2.3.3. Dikey Yüzde Analizi Yöntemi
Mali tabloların analizinde kullanılan tekniklerden biri olan dikey yüzde yönteminde mali tablolarda bulunan kalemin toplam veya grup içindeki oransal büyüklüğü irdelenir.
Bu yöntemle her bir mali tablo kaleminin, bulunduğu grup toplamı içinde yüzde payı ile mali tablo toplamı içindeki yüzde payı hesaplanır. Örneğin bilanço bu yöntemle analiz edilirken, bir aktif kalemin, toplam aktifler içindeki payı ve bulunduğu grup içindeki payı yüzde olarak hesaplanır. Gelir tablosunda ise her bir gelir tablosu kaleminin net satışlar içindeki payı ve her kalemin ait olduğu grup içindeki payı hesaplanır.
Dikey yüzdeler yöntemine göre düzenlenmiş mali tablolar, farklı büyüklükteki işletmeler arası karşılaştırmalar için ortak bir baz oluştururlar. Bu yöntemle, işletmenin mali tabloları rakip işletmelerin mali tabloları ile karşılaştırılabilir.
Dikey yüzde yöntemi ile tek bir döneme ait mali tablolar analiz edilebileceği gibi birden fazla dönemin mali tabloları da analiz edilebilir. Bu nedenle dikey yüzdeler hem dinamik hem de statik bir analiz yöntemi niteliği taşır.
Dikey yüzdeler yöntemi işletmenin sektör içindeki yerini belirlemesi açısından veya işletmenin mali yapısında meydana gelen değişiklikleri izleme açısından yararlı bir araç niteliğindedir.

Tablo 2.12. Dikey Yüzdeleri Bulunmuş Gelir Tablosu Örneği
Enflasyonun dikey yüzde analizi üzerindeki etkisi, mali tabloların enflasyon karşısında bozulan kompozisyonuna paralellik gösterir. Analizde bu bozulma göz önünde tutulmalıdır. Çünkü, mali tablolarda bulunan grup ve hesaplar enflasyondan aynı oranda etkilenmez. Bu nedenle, analiz yapılırken bu kalemlerin etkilenme oranları dikkate alınmalıdır.
Mali tabloların dikey yüzde yöntemi ile düzenlenmesinde mali tablo toplamı (gelir tablosunda net satışlar toplamı) 100 kabul edilir ve her bir mali tablo kaleminin toplam içindeki yüzde payı hesaplanmak suretiyle mali tablo yüzdelerle ifade edilir.
2.3.4. Oranlar Yoluyla Analiz Yöntemi
Oran (rasyo) analizi ile mali tablolarda yer alan tutarların nispi ilişkileri incelenerek işletmenin mali durumu konusunda bilgi edinilir. Mali tablolardan çok sayıda oran hesaplamak mümkündür. Ancak oran hesaplamaktan amaç yorumlanabilir bilgi üretmek olmalıdır.
Oran analizi mali tabloların analizinde kullanılan en yaygın tekniklerden biridir. Oran mali tablolarda yer alan iki kalem arasındaki matematiksel ifade olarak da tanımlanabilir. Hesaplanan oranlar yüzde veya katı şeklinde ifade edilir. Tek başına bir oran herhangi bir anlam ifade etmez. Oran herhangi bir standartla mukayese edildiğinde anlam kazanır. Bu şekilde, karşılaştırılan oranın yeterli olup olmadığına karar verebilir. Oranlar diğer istatistiki veriler gibi daha derin incelemeler gerektiren olay ve ilişkiler üzerine mali analistin dikkatini çeker.
Oranlar, işletme faaliyet sonuçları ile mali durumunu değerlemedeki kullanış amaçları dikkate alınmak suretiyle 5 şekilde sınıflandırılabilir. Bu sınıflar:
Likidite Oranları
Mali Yapı ile İlgili Oranlar
Faaliyet Oranları
Karlılık Oranları
Borsa Performansını Değerlendirmede Kullanılan Oranlar
2.3.4.1. Likidite Oranları
2.3.4.1.1. Cari Oran
Bilançoda yer alan dönen varlıkların toplamının kısa süreli borçlara bölünmesi ile bulunur. Bu oranın yüksek olması işletmenin kısa vadeli borçlarını ödeme gücünün yüksek olduğunu gösterirken, bu değerin çok yüksek olması, işletmenin elinde verimli kullanılmayan atıl fonlar bulunduğu anlamına gelir. Bu durum, işletmeye kredi verecek olan kurumlar için olumlu iken, işletmenin daha fazla kar edebilecek iken düşük kar marjıyla çalıştığını gösterir. Birçok finansal analist bu değerin 2.00 civarında olması gerektiğini savunurken, özellikle gelişmekte olan ülkelerde bankaların kısa vadeli borçlar vermeyi tercih etmesi nedeniyle cari oran daha düşük değerler almaktadır. Böyle durumlarda 1.5 civarındaki değerler kabul edilebilir.

2.3.4.1.2. Likidite Oranı
Dönen varlıklardan stokların çıkarılmasıyla elde edilen değerin kısa vadeli borçlara oranlanmasıyla elde edilen değerin kısa vadeli borçlara oranlanmasıyla hesaplanır.

Genellikle 1.00 civarında olması gerektiği kabul edilirken ülkemiz işletmelerinde 0.6-0.7 civarındadır.
2.3.4.1.3. Nakit Oranı
İşletmenin alacaklarını tahsil edememesi ve elindeki stokları nakde çevirememesi durumunda borçlarını ödeyebilme yeteneğini gösterir. Para ve paraya kolayca çevrilebilecek menkul kıymetlerin kısa vadeli borçlara bölünmesi ile hesaplanır.

Bu değerin en az 0.20 olması gerekir. Ancak firma stokları ihtiyaç duyulduğunda kolayca nakde çevrilebilecek durumdaysa veya işletmeye borcu olanlar güvenilir müşteriler ise bu oranın daha düşük çıkması kabul edilebilir.

2.3.4.2. Mali Yapı ile İlgili Oranlar
2.3.4.2.1. Toplam Borç/Toplam Varlıklar Oranı(Kaldıraç Oranı)
Bu oran işletmenin ne ölçüde borca bağımlı olduğunu belirler. Yüksek bir
kaldıraç oranı daha riskli bir firmayı ifade eder. Firmanın kazançları dalgalı olsa bile, borç ödemeleri sabit ve önceden ödeme planı bellidir. Sonuçta nakit akımı azalırsa, firma borçlarını ödeyemez duruma gelir.

Bu oranın %50 civarında olması normal karşılanabilir. Ancak, yaşanan enflasyonun bilançoların pasif yapısı üzerindeki bozucu etkisi sonucu ülkemizde bu oranın %70’lere kadar çıktığı görülmektedir. Bunda ülkemizdeki sermaye kıtlığı ve borçlanmanın avantajlı olmasının rolü büyüktür. Ancak, borçlanma maliyetinin oldukça yüksek seyretmesi, bu durumu giderek ortadan kaldırmaktadır.
2.3.4.2.2. Öz Sermaye/Toplam Varlık Oranı
Bu oran, işletme varlıklarından yüzde kaçının ortaklar ve işletme sahibince finanse edildiğini gösterir. Orta ve uzun vadeli kredi değerini tespit amacıyla yaygın olarak kullanılır. Oranın yüksek olması işletmenin uzun vadeli yabancı kaynakları ile bunların faizlerini ödemede güçlükle karşılaşma ihtimalinin zayıf olduğunu gösterir. Oran aşağıdaki formül yardımıyla hesaplanır.

Bu oranın %50 civarında olması normal karşılanabilir. Ancak yaşanan enflasyon nedeniyle ülkemizde bu oran %30’lara kadar düşmektedir.

2.3.4.2.3. Toplam Borç/Öz Sermaye Oranı
Bu oran işletmenin öz kaynakları ile yabancı kaynakları arasındaki ilişkiyi gösterir. Oran yabancı kaynakların öz kaynaklara bölünmesi suretiyle aşağıdaki şekilde hesaplanır.

Oranın 1 olması öz kaynak borç dengesi açısından yeterli görülür. Oranın 1’den küçük olması işletme faaliyetlerinde kullanılan iktisadi varlıkların büyük kısmının öz kaynak ile finanse edildiğini gösterir. Buna karşılık oranın 1’in üstüne çıkması, üçüncü kişilerden sağlanan fonların ortaklardan sağlanan fonlardan daha fazla olduğunu gösterir
2.3.4.2.4. Kısa Vadeli Borçlar/Toplam Varlık Oranı
Pasif içinde kısa vadeli yabancı kaynakların ağırlığını gösteren bir orandır. Bir işletmenin çok fazla kısa vadeli borcu olması geri ödeme riskini arttırır. bu oranın 1/3 seviyesini aşmaması uygun olur. Oranın yüksek olması aktiflerin büyük bölümünün yabancı kaynaklarla finanse edildiğini gösterir.

2.3.4.2.5. Uzun Vadeli Borçlar/Kaynaklar Oranı
Bu oran işletmenin sahip olduğu varlıkların ne kadarlık bir kısmının uzun vadeli yabancı kaynaklarla finanse edildiğini gösterir. Oran aşağıdaki şekilde hesaplanır.

2.3.4.3. Faaliyet Oranları
2.3.4.3.1. Alacak Devir Hızı
Alacak devir hızı bir faaliyet dönemindeki kredili satışların ticari alacaklara bölünmesi suretiyle hesaplanır. Ancak analist işletmenin kredili satış tutarını belirleyemiyorsa, pay’da net satışlar tutarına yer verilmek suretiyle oran hesaplanır.

Alacakların yılda kaç defa tahsil edildiğini gösterir. Alacak devir hızı arttıkça alacakların likidite değeri artar. Oranın büyümesi vadelerin kısaldığını, küçülmesi ise vadelerin uzadığını gösterir.

2.3.4.3.2. Alacakların Ortalama Tahsil Süresi
Alacak devir hızını tamamlayıcı bir orandır. İşletmenin fonlarını ortalama ne kadarlık bir süre için alacaklara bağladığını gösterir. Bu oranı aşağıdaki şekillerde hesaplamak mümkündür.

Bu oran, borçların ortalama ödeme süresi ile karşılaştırılarak değerlendirilmelidir. Bu oran üzerinde enflasyon pek fazla etkili olmaz. Çünkü oranı oluşturan pay ve payda enflasyondan aynı yönde ve hemen hemen aynı oranda etkilenir.
2.3.4.3.3. Stok Devir Hızı
Stok Devir hızının artması genellikle firmanın stok yönetiminin daha çok etkinli kazandığını gösterir. Ancak, bu durum göreli olarak firma stoklarının sık sık tükenmesinin bir sonucu da olabilmektedir. Stok devir hızı stokların satışlar yoluyla alacaklara dönüşüm hızı hakkında bilgi verir.

2.3.4.3.4. Aktif Devir Hızı
Bu oran, işletmenin aktif varlıklarının kaç katı satış yaptığını gösterir. Aktif devir hızının yüksek olması olumludur. Oranın büyük sanayi işletmelerinde 2 küçük sanayi işletmelerinde ise 2-4 arasında olmasının uygun olacağı ileri sürülmektedir.

2.3.4.3.5. Duran Varlık Devir Hızı

Duran varlık devir hızı duran varlıklara yapılan yatırımın seviyesini belirlemeye yardımcı olur. oranın düşme eğilimi göstermesi kapasite kullanım oranının düştüğünü, duran varlıkların verimli kullanılamadığını gösterirken, oranın artış eğilimine girmesi kapasite kullanım oranının arttığını ve işletmenin duran varlıklarını verimli kullandığını gösterir. Genel olarak sanayi işletmelerinde bu oranın 2 olması yeterli görülmektedir.
2.3.4.3.6. Öz Kaynaklar Devir Hızı

Bu oran öz kaynakların ne ölçüde verimli kullanıldığının tespit edilmesinde kullanılır. Oranın çok yüksek olması işletmenin faaliyetlerini büyük ölçüde borçlanmak suretiyle finanse ettiğini gösterir. Oranın düşük olması ise işletmenin öz kaynaklarını etkin olarak kullanamadığını ve işletmenin faaliyet seviyesinin gerektiğinden daha fazla öz kaynağa sahip olduğunu gösterir.
2.3.4.4. Karlılık Oranları
2.3.4.4.1. Öz Kaynak Net Karlılık Oranı

Bu oran, işletmeye ortaklarca tahsis edilmiş değerlerin ne ölçüde etkin ve verimli olarak kullanıldığını tespit etmek amacıyla hesaplanır. İşletmenin öz kaynak karlılığını gösterir. Bu oranın yüksek olması olumludur.
2.3.4.4.2. Brüt Satış Karı Oranı

Bu oran işletmenin satış karlılığını gösterir. Bu oranın bir diğer adı da satış kar marjıdır. Bu oranın yüksek olması yanında değerlerin tutarları da önemlidir.
2.3.4.4.3. Faaliyet Karı Oranı

Satışlar üzerinden faaliyet karlılığını gösterir ve işletmenin ana faaliyetlerinin ne ölçüde karlı olduğunu tespitte kullanılır. Oranın yüksek olması işletmenin ana faaliyetinin karlı, verimli olduğunu gösterirken, oranın azalma eğilimi göstermesi karlılığın, verimliliğin azaldığını gösterir.
2.3.4.4.4. Aktif Karlılık Oranı

Bu oran, aktiflerin işletmede ne ölçüde karlı kullanıldığını tespit amacıyla hesaplanır.

KURULUŞ
Kurucular:
Hukuksal anlamda kuruluş, anonim şirket ana sözleşmesinin yazılı olarak hazırlanıp kurucular tarafından imzalanması ve imzaların noter tarafından tasdiki ile başlar., ticaret siciline tescil ile sona erer. Şirket tescil ile tüzel kişilik kazanır.
Türk Ticaret Kanununun 277. Maddesinde “Bir anonim şirketin kurulması için, şirkette pay sahibi en az beş kurucunun bulunması” şart koşulmuştur. Beş kişiden az şahıs, anonim şirket kuramayacağı gibi, kurucuların aynı zamanda pay sahibi olmaları da şarttır.
Türk Ticaret Kanunu’nun 278′inci maddesine göre; esas sözleşmeyi tanzim ve imza eden ve muayyen parayı veya paradan başka bir şeyi sermaye olarak koymayı sözleşmede taahhüt eden pay sahipleri “kurucu” sayılırlar.
Kuruluş Şekilleri:
Anonim şirketler ani ve tedrici olmak üzere iki şekilde kuruluşlar:
Ani kuruluşta, sermayenin tamamının kurucu ortaklar tarafından taahhüt edilip nakdi sermayenin dörtte birinin ödenmiş olmasına karşılk, tedrici kuruluşta, sözleşme safhasında sermayenin tatamamı kurucu ortaklarca taahhüt edilmeyip yalnızca onda biri (1/10) temin edilmekte, kalanı için halka başvurulmaktadır.

(Kuruluş İzni Dilekçesi)

SANAYİ VE TİCARET BAKANLIĞI İÇ TİCARET GENEL MÜDÜRLÜĞÜNE
ANKARA

Ticari merkezi ……………………………………’da olan ………….. Türk lirası sermayeli ve Türk Ticaret Kanunu’nun tedrici surette kuruluş hükümleri çerçevesinde bir anonim şirket kurmayı kararlaştırmış bulunuyoruz.
Sözkonusu anonim şirkete ilişkin noterden onaylı altı örnek ana sözleşme ve aşağıda belirtilen belgeler ilişikte sunulmuştur.
Şirketin kuruluşuna gereken izin verilmesini saygı ile arz ederiz.

Kurucu Ortaklar
(Adı, Soyadı ve İmzaları)
Adres…………………
EKLER

(Kuruluş İlanı)

(……………………..) ANONİM ŞİRKETİNDEN DUYURULUR
(……………….) Anonim Şirketinin kurulması kararlaştırılmış olup Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’ndan ……….tarih………. sayı ile kuruluş izni alınmıştır.

……………Anonim şirketinin:
1.Şirketin Amacı
………………………………………………….
………………………………………………….dır.
2.Şirketin Faaliyet Konusu
………………………………………………….
………………………………………………….
………………………………………………….dır.
3.Şirketin Süresi
………………………………………………….dir.
4.Şirketin Sermayesi
…………………. liradır. Beheri ………….. lira nominal değerli (………………) hisseye bölünmüştür.
5. Sağlanan Özel Menfaatler :
Kurucu ortaklar lehine çıkarılacak yeni hisse senetleri almada öncelik hakkı veren intifa senetleri çıkarılacaktır. Çıkarılacak bu intifa senetleri kurucu ortakların sahibi oldukları hisse senetleriyle eşdeğer olup yeni çıkarılacak hisse senetlerinden her kurucu ortak ancak ilk sermayesi oranında satınalmada öncelik hakkına sahip olacaktır. Kurucu ortaklardan başka yönetim kurulu üyelerine veya diğer yönetim kurulu üyelerine veya diğer kimselere özel yararlar sağlanmıştır.
6.Ayın Karşılığı sermaye:
Sermaye olarak ayın konmadığı gibi mevcut bir işletme veya bazı ayınlar dahi devir alınmamıştır.
7. Kuruluş Genel Kurulu:
Eesas sermayenin tamamına iştirak taahhüt edildikten ve payların muayyen bedelleri ödendikten sonra kurucular, 10 gün içinde T.T.K. hükümleri gereğince kuruluş genel kurulunu toplantıya çağırır.
Kuruluş genel kurulu nakdi sermayenin en az yarısını temsil eden pay sahipleri toplanmadan görüşme yapamaz.
Kuruluş genel kurulu şirketin ………………..’da ……………….’daki merkezinde toplanır.

…../…../19….
KURUCU ORTAKLAR

İştirak Taahhütnamesi Örneği:

Tedrici surette kuruluşu kararlaştırıp Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’ndan kuruluş izni alan ve esas sermayesi ……………. lira nominal değerde …………… hisseye ayrılan ……………… liradan ibaret …………… Anonim Şirketin sermayesine …………….. lira tutarında ………………. adet hisse almak suretiyle katılıyorum.
Söz konusu pay bedellerinden …………… TL’sını nakit olarak ödeyeceğimi taahhütederim. Ancak şirket ………….. tarihine kadar kurulmadığı taktirde işbu taahhüdümün geçersiz sayılacağını, ana sözleşmeyi (ya da izahnameyi ) okuduğumu, içeriğini tümüyle ve aynen kabul ettiğimi beyan ederim.
……/…../19…..
(imza)

Taahhüt edenin Adı Soyadı :…………………….
Adresi :……………………

Şirket Kuruluşu İçin Ticaret Mahkemesine Başvuru Dilekçesi

(……….) ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ SAYIN BAŞKANLIĞINA

………………
Dilekçeyi Verenler (Davacılar): Kuruluş durumundaki ………….. Anonim Şirketin kurucuları;
………………..adresinde mukim ……….. uyruklu ……………………….
………………..adresinde mukim ……….. uyruklu ……………………….
………………..adresinde mukim ……….. uyruklu ……………………….
………………..adresinde mukim ……….. uyruklu ……………………….
………………..adresinde mukim ……….. uyruklu ……………………….
Vekilleri : Av ……………….
Adresi : ……………………
İstemin Konusu: ………. Anonim Şirketinin tedrici surette kurulmasının onaylanması dileğidir.
AÇIKLAMALAR:
1. Yukarıda ve ekli vekaletnamede ad ve soyadları yazılı kurucular tarafından T.T.K.’ nun
tedrici kuruluş hükümlerine göre …………. Anonim Şirketi unvanlı bir şirket kurulması
için Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’ndan gerekli izin alınmıştır.
T.T.K.’nun 290. Meddesine göre …………… tarihinde toplanan Kuruluş Genel Kurulu yasal
işlemlerin tamamlandığını, payların kanunen ödenmesi gereken miktarlarının ödendiğini tespit etmiştir.
KANITLAR:
Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’nca onaylı ana sözleşme, payların kanunen ve sözleşme hükümleri gereğince ödenmesi gereken miktarlarına ait banka dekontu, kuruluş genel kurulunun ……. tarihli tutanağı ve diğer deliller.
Hukuksal Nedenler: T.T.K.’nun 299′uncu maddesi ve diğer ilgili mevzuat.
Sonuç ve İstem:
…………….. Anonim Şirketinin Ticaret Sicil Memurluğuna kaydı için gerekli tasdikin yapılmasını vekaleten aez ve talep ederiz.
……/…../19….
Av. …………….
(imza)
EKLER:

I. SAFHA

DBYM Stoku ( DİMM % 100, Dİ ve GÜG % 50) 5,000 Birim
Dönemde Üretimine Başlanan Birim Sayısı 20,000 Birim
DSYM Stoku (DİMM % 100, Dİ ve GÜG % 30) 7,000 Birim
DBYM Direkt İlk Madde Maliyeti 25,000 TL
DBYM Direkt İşçilik ve GÜG Maliyeti 10,750 TL
Safhanın Direkt İlk Madde Malzeme Gideri 100,000 TL
Safhanın Direkt İşçilik Gideri 44,000 TL
Safhanın GÜG Gideri 31,680 TL

II. SAFHA

DBYM Stoku ( DİMM % 0, Dİ ve GÜG % 40) 3,000 Birim
Dönemde Üretimine Başlanan Birim Sayısı 18,000 Birim
DSYM Stoku (DİMM % 0, Dİ ve GÜG % 60) 4,000 Birim
I. Safhadan Devreden DBYM Maliyeti 27,000 TL
DBYM Direkt İşçilik ve GÜG Maliyeti 5,400 TL
Safhanın Direkt İlk Madde Malzeme Gideri 87,550 TL
Safhanın Direkt İşçilik Gideri 50,050 TL
Safhanın GÜG Gideri 31,850 TL

İSTENİLENLER:
I. Safhada tamamlanıp II. Safhaya devredilen miktar ile II: Safhada tamamlanarak mamul ambarına devredilen miktarı saptayınız.
I. ve II. Safhada üretimine başlanıp tamamlanan miktarları saptayınız.
Safhalar itibarıyla üretime giren ve çıkan miktarları saptayınız.
I. Safhanın Eş Değer Birimler Tablosunu düzenleyerek, birimde maliyetleri hesaplayınız.
I. Safhada tamamlanarak bir sonraki safhaya devredilen ile I. Safhanın Dönemsonu Yarı Mamul Stoku Maliyetini hesaplayınız.
II. Safhanın Eşdeğer Birimler Tablosunu düzenleyerek birimde maliyeti hesaplayınız.
II. Safhada tamamlanarak mamul ambarına devredilen ile II. Safhanın Dönemsonu Yarı Mamul Stoku Maliyetini hesaplayınız.
Üretim Maliyeti Tablosunu düzenleyiniz.
İlgili yevmiye kayıtlarını yapınız.

Çözüm:

A-
I. Safhadan II. Safhaya Devredilen Miktar:

5,000 + 20,000 = X + 7,000
25,000 – 7,000 = X
X = 18,000 Birim

II. Safhadan Mamul Ambarına Devredilen Miktar:

3,000 + 18,000 = X + 4,000
21,000 – 4,000 = X
X = 17,000 Birim

B-
I. Safhada Üretime Başlanıp Tamamlanan Miktar:

18,000 – 5,000 = 13,000 Birim

II. Safhada Üretime Başlanıp Tamamlanan Miktar:

17,000 – 3,000 = 14,000 Birim

C-
Safhalar İtibarıyla Miktar Dengeleri:

I.Safha
5,000 + 20,000 = 18,000 + 7,000
25,000 = 25,000

II. Safha
3,000 + 18,000 = 17,000 + 4,000
21,000 = 21,000

D-
I. Safha Eşdeğer Birimler Tablosu:

BİRİMLER Tamamlanma
Derecesi (%) Hammadde Eşdeğeri İşçilik Eşdeğeri GÜG Eşdeğeri
DBYM Stok 5,000 %100, % 50, % 50 - 2,500 2,500
DÜBT 13,000 % 100 13,000 13,000 13,000
DSYMS 7,000 %100, % 30, % 30 7,000 2,100 2,100
25,000 20,000 17,600 17,600

I.Safha Birimde Maliyetler:
Direkt İlk Madde Malzeme 100,000 / 20,000 = 5 TL/Br
Direkt İşçilik 44,000 / 17,600 = 2.50 TL/Br
GÜG 31,680 / 17600 = 1.80 TL/Br
9.30 TL/Br

E-
Üretimi Tamamlanıp II. Safhaya Devredilenlerin Maliyeti:

DBYM Önceki Üretim Döneminden Gelen Maliyeti:
Direkt İlk Madde Malzeme 5,000 * 5 = 25,000 TL
Direkt İşçilik 2,500 * 2.5 = 6,250 TL
GÜG 2,500 * 1.80 = 4,500 TL
35,750 TL

DBYM Bu Dönemdeki Ek Maliyeti:
Direkt İlk Madde Malzeme -
Direkt İşçilik 2,500 * 2.5 = 6,250 TL
GÜG 2,500 * 1.80 = 4,500 TL
10,750 TL

DÜB Tamamlanan Birimlerin Maliyeti:
Direkt İlk Madde Malzeme 13,000 * 5 = 65,000 TL
Direkt İşçilik 13,000 * 2.5 = 32,500 TL
GÜG 13,000 * 1.80 = 23,400 TL
120,900 TL

Tamamlanan Birimlerin Maliyeti:
Direkt İlk Madde Malzeme 25,000 + 65,000 = 90,000 TL
Direkt İşçilik 6,250 + 6,250 + 32,500 = 45,000 TL
GÜG 4,500 + 4,500 + 23,400 = 32,400 TL
167,400 TL
I. Safhanın DSYM Stoku Maliyeti:
Direkt İlk Madde Malzeme 7,000 * 5 = 35,000 TL
Direkt İşçilik 2,100 * 2.5 = 5,250 TL
GÜG 2,100 * 1.80 = 3,780 TL
44,030 TL
F-

II. Safha Eşdeğer Birimler Tablosu:

BİRİMLER Tamamlanma
Derecesi (%) Hammadde Eşdeğeri İşçilik Eşdeğeri GÜG Eşdeğeri
DBYM Stok 3,000 % 0, % 40, % 40 3,000 1,800 1,800
DÜBT 14,000 % 100 14,000 14,000 14,000
DSYMS 4,000 % 0, % 60, % 60 - 2,400 2,400
21,000 17,000 18,200 18,200

II.Safha Birimde Maliyetler:
Direkt İlk Madde Malzeme 87,550 / 17,000 = 5.15 TL/Br
Direkt İşçilik 50,050 / 18,200 = 2.75 TL/Br
GÜG 31,850 / 18,200 = 1.75 TL/Br
9.65 TL/Br

G-
Ambara Devredilecek Mamul Maliyeti:

DBYM Ek Maliyet :
3,000 * 0.40 = 1,200 Eşdeğer birim
Direkt İşçilik ve GÜG birim maliyeti = 2.75 + 1.75 = 4.50 TL/Eşdeğer birim
Toplam Dİ ve GÜG Maliyeti = 1,200 * 4.50 = 5,400 TL

I.Safhadan Gelen Maliyet DİM Malzeme Dİ ve GÜG TOPLAM
DBYM Stok Mly. 27,000 - 5,400 32,400
DBYMS Ek Mly. - 15,450
(5.15 * 3,000) 8,100
(4.5 * 1,800) 23,550
DÜBT 130,200
(14,000 * 9,3) 72,100
(14,000 * 5.15) 63,000
(14,000 * 4.5) 265,300
157,200 321,250

II. Safhanın DSYM Stoku Maliyeti:
Direkt İlk Madde Malzeme -
Direkt İşçilik 2,400 * 2.75 = 6,600 TL
GÜG 2,400 * 1.75 = 4,200 TL
10,800 TL
I. Safhadan Devreden Maliyet (4,000 * 9.3) 37,200 TL
48,000 TL

ÜRETİM MALİYETİ TABLOSU

I. Safha II. Safha Toplam
DBYM Stok 35,750 32,400 68,150
ÜRETİM GİDERLERİ 175,680 169,450 345,130
DİMM 100,000 87,550 187,550
Dİ 44,000 50,050 94,050
GÜG 31,680 31,850 63,530
Toplam 211,430 201,850 413,280
DSYMS Maliyeti (44,030) (48,000) (92,030)
Toplam 167,400 153,850 321,250

İKİNCİ BÖLÜM
VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMELERİ
VE VADELİ İŞLEM PİYASALARI

A. VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMELERİ:

Hukuki olarak bağlayıcı olan ve sözleşmeye konu olan ürünü ileri bir tarihte satın almak veya satmak üzere yapılan sözleşmedir. İleri bir tarihte, fiyatı bugünden belli olan bir ürünü almak isteyen taraf vadeli işlem sözleşmesi satın alır. İleri bir tarihte fiyatı bu günden belli olan herhangi bir ürünü teslim etmek isteyen taraf ise vadeli işlem sözleşmesi satar. Sözleşmeler, vade sonunda teslim edilecek ya da alınacak ürünün miktarını, niteliklerini, teslimat tarihini ve koşullarını kapsamaktadır. Vadeli işlem sözleşmelerinin nitelikleri sözleşmelerin işlem gördüğü borsalar tarafından belirlenir.

B. VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMELERİNİN ÖZELLİKLERİ:

Vadeli işlem sözleşmeleri uluslar arası organize piyasalarda alınıp satılır.
Vadeli piyasalarda alım-satımı yapılan sözleşmeler, sözleşmelerin işlem gördüğü borsa tarafından standart hale getirilmiştir. Bu standardizasyon;
- Ürün veya finansal aracın çeşidini,
- Teslimatı yapılacak ürün veya finansal aracın niteliklerini,
- Ürün miktarını,
- Teslimat vadelerini kapsamaktadır.
Standardizasyon bu piyasaların likit ve derin olmasını sağlar, dolayısıyla standardizasyonun en önemli yararı işlem maliyetlerinin çok düşük olmasını sağlamasıdır.
Vadeli işlem piyasalarının işleyişinde güvence, olmazsa olmaz koşullardan biridir. Bu güvence, iyi niyet depozitosu anlamına gelen marjin sistemi ve alıcıya satıcı, satıcıya ise alıcı konumda bulunan Takas Merkezince sağlanmaktadır.
Vadeli işlem sözleşmesi iptal edilemez ancak alış sözleşmesinin sahibi olan taraf satış işlemi yapmak, satış sözleşmesi sahibi olan taraf ise alış işlemi yapmak yoluyla pozisyonunu kapatır.
Sözleşmelerin en önemli özelliği riski seven ve riskten kaçınmak isteyen yatırımcıların bir araya gelmesini sağlamasıdır. Gelecekteki fiyatların belirsizliğinden kaynaklanan fiyat riski, vadeli işlem sözleşmeleri vasıtasıyla spekülatörlere devredilebilir. Spekülatörler fiyat hareketlerinden kazanç sağlama amacında olan yatırımcılardır.
Vadeli işlem sözleşmeleri, piyasadaki arz ve talebe göre ürünlerin ileri bir tarih için fiyat beklentilerinin oluşumuna katkıda bulunur. Serbest piyasa ekonomilerinde ileri bir tarihteki fiyat beklentilerinin bilinmesi, arz ve talebin tahmin edilebilmesine ve böylece kaynakların en doğru şekilde kullanılmasına olanak tanır.

C. VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMELERİNE KONU OLAN ÜRÜNLER:

Finansal Varlıklar Üzerine
q Döviz (Çeşitli)
q Faiz Oranları
q Hisse Senedi Endeksleri
q Diğer Endeksler
q Devlet Tahvili ve Hazine Bonoları
Emtia Üzerine
q Tarımsal Ürünler
q Kıymetli Madenler
q Endüstriyel Madenler
q Enerji Ürünleri
q Egzotik Ürünler

D. VADELİ İŞLEM PİYASALARININ NİTELİKLERİ:

I. Organize Borsa:
Vadeli işlemler forward işlemlerin tersine organize borsalarda gerçekleştirilmektedir. Bu borsalarda üye firmalar ve üyelik hakkı almış bireyler alım satım yapabilmektedirler. Üyelik hakkı kiralanabilmekte veya satılabilmektedir. Üyeler ayrıca denetim, halkla ilişkiler ve idari konularla ilgili komitelerde görev almaktadırlar. İşlem hacmini büyütmek isteyen bazı borsalar üye olmayanlara da sözleşme yapabilme izni veren özel lisanslar oluşturmuşlardır.
Alım satım işlemleri “pit” adı verilen salonlarda yapılmaktadır. Borsalarda yüksek sesle pazarlık yöntemi çoğunlukla kullanılsa da 1993’ten beri bazı borsalar alıcı ve satıcıyı bilgisayarlı sistemle karşı karşıya getirerek işlem yapmaları için girişimde bulunmuşlardır.

II. Standart Sözleşmeler:
Forward piyasalarda alıcı ve satıcı, kendi aralarında, malın fiyatı, miktarı ve teslim tarihini belirlemektedirler. Oysa vadeli işlem piyasalarında standart sözleşmeler kullanılmaktadır. Her bir sözleşmede malın miktarı, cinsi, tam tarifi, teslim tarihi belirtilmektedir. Teslim tarihlerini her borsa kendi yapısına göre belirlemektedir.
Örneğin IMM’nin vadeli altın sözleşmeleri için belirlediği teslim ayları Mart, Haziran, Eylül ve Aralık iken COMEX sözleşmelerinde teslim ayları Ocak, Şubat, Mart, Nisan, Haziran, Ağustos, Ekim ve Aralıktır.
Diğer bir standart ise fiyat artırımına ait olan standarttır. Her bir sözleşme fiyatı ancak belirlenmiş miktarlarda arttırılıp eksiltilebilmektedir. Bu minimum fiyat hareketine fiyat aralığı adı verilmektedir. Örneğin Mid America Commodity Exchange’de ABD hazine bonosuna ait vadeli işlem sözleşmeleri için fiyat aralığı 12,5 $’dır. Fiyat hareketleri 12,5 ve 12,5’in katları şeklinde gerçekleşmektedir.
Teslim mekanizması sıkı bir şekilde denetlenmektedir. Örneğin Board of Trade kendi sözleşmelerini tamamlayan koşulları belirlemektedir. Teslim Board of Trade tarafından onaylanmış depoların verdiği nama yazılı makbuz ile tamamlanmaktadır.

III. Takas Merkezi:
Vadeli işlem piyasalarının en önemli kurumlarından biri takas merkezidir. Takas merkezinin görevi tüm vadeli işlemleri karşılaştırmak, işlemlerin finansal olarak doğruluğunu kontrol etmek ve teslimat için gerekli koşulları sağlamaktır. Takas merkezi alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı pozisyonundadır. Taraflardan birinin yükümlülüğünü yerine getirememesi durumunda Takas merkezi bu yükümlülüğü üstlenmektedir. Alıcı açık olan pozisyonunu aynı nitelikte sözleşme satarak (satıcı ise sözleşme alarak) vade bitiş tarihinden önce kapatabilmektedir. Bu nedenle vadeli işlem piyasalarında fiziki mal teslimine az rastlanılmaktadır . Vade gününe kadar taşınarak fiziki teslimatın gerçekleştirildiği sözleşme sayısı tüm sözleşmelerin % 2-3’ü kadardır.
Vadeli işlem sözleşmesi satın alan (veya satan) yatırımcı bir süre sonra aynı nitelikte vadeli işlem sözleşmesi satarak (veya alarak) pozisyonunu kapatmaktadır. Böylece piyasadan çekilmiş olmaktadır. Takas merkezi alım satımlara aracılık etmekte ve taahhütlerin gerçekleşmesini garantilemektedir.
Takas Merkezinin örgütlenmesinde iki yaklaşım bulunmaktadır:
1- Takas Merkezi ilgili borsanın bir bölümüdür. Tüm borsa üyeleri aynı zamanda takas merkezinin üyesidirler. ABD’ de yaygın olan bu uygulamada takas merkezinin finansal gücü üyelerinin toplam finansal gücü ile sınırlıdır.
2- Takas Merkezi borsadan ayrı olarak da örgütlenebilmektedir. Borsa üyeleri aynı zamanda takas merkezi üyesi değildirler. Büyük şirketler, finansal kurumlar ve borsa üyelerinden bazıları takas merkezine üye olabilmektedirler. İngiltere’deki London Clearing House bu tip örgütlenmeye örnek olarak gösterilebilir.
Takas merkezi başlangıç teminatları ve üyelerden aldığı kurtaj payları yardımıyla görevini yerine getirmektedir. Ayrıca risk dağıtım yetkisi sayesinde takas merkezi diğer üyelerden yükümlülüğünü yerine getiremeyen üyenin yükümlülüğünü de üstlenmelerini isteme hakkına sahiptir. Risk dağıtımı üyelerin işlem hacmine ve kapatılmamış pozisyonlarına göre gerçekleştirilmektedir.

IV. Teminatlar (Marj):
Vadeli işlem piyasalarının güvenliğini sağlayan unsurlardan biri de teminat uygulamasıdır. Vadeli işlem sözleşmesi alan kişi kendi aracı kurumuna, aracı kurumda takas merkezine sözleşme başına teminat yatırmak zorundadır.
Yatırılan ilk teminata başlangıç teminatı ismi verilmektedir . Ayrıca sürdürme teminatı olarak isimlendirilen ikinci bir teminat daha bulunmaktadır. Yatırımcının hesabındaki öz sermaye fiyat düşüşleri nedeniyle fiyat değişimine eşit miktarda azalmakta; fiyat yükselişleri nedeniyle de değişim miktarı kadar artmaktadır. Bu duruma günlük ayarlama denilmektedir. Fiyat düşüşleri sonucu yatırımcının öz sermayesi sürdürme teminatının altına inerse takas merkezi yatırımcıya ek teminat çağrısında bulunarak öz sermayenin başlangıç teminatı düzeyine yükseltilmesini istemektedir.
Teminat miktarı sözleşme değerinin %2-10’u arasında değişmektedir. Sürdürme teminatı genellikle başlangıç teminatının % 75 ’i kadardır. Teminat bankaya yatırılmış nakit para, banka teminat mektubu veya kısa vadeli hazine bonosu cinsinden olabilmektedir.
Teminat uygulamasıyla yatırımcılar arasında bir ön eleme yapılmakta, böylece piyasa riski azaltılmaktadır. Teminat tutarının yüksek olması durumunda bu teminatı ödeyememe riski artacağı için sadece bu riski üstlenebilecek olan yatırımcılar piyasaya girmektedirler. Bu tutar arttıkça yükselen maliyetler nedeniyle daha az yatırımcı vadeli işlem piyasalarına girmektedir. Eğer gerekenden düşük teminat oranı uygulanırsa ters fiyat hareketlerinin karşılanamaması riski ortaya çıkmaktadır. Teminat hesabı sayesinde taraflardan zarara giren yükümlülüğünü yerine getiremese bile, karşı tarafın hesabında kazancı kadar fon birikimi sağlanmaktadır.
Ayrıca teminat oranının sözleşme değerine göre oldukça düşük olması sayesinde, az miktarda bir yatırımla çok daha büyük bir miktarda değere sahip vadeli işlem sözleşmesine sahip olunabilmektedir. Sözleşme bedelinin % 2-10 ’u değerinde bir teminatla ürün getirisinin % 100’üne sahip olunabilmektedir. Bu yüksek kaldıraç oranı vadeli işlem piyasalarına olan ilgiyi arttırmaktadır.
Yüksek teminat oranının uygulanmasının piyasadaki dalgalanmayı azalttığına dair kesin veri elde edilememiştir. Düşük teminat oranı ise spekülatif pozisyon almaya olanak verdiği için fiyat dalgalanmalarının artmasına neden olabilmektedir.
Her iki tarafın öz sermaye pozisyonlarındaki gerçek değişim sözleşme başlangıcı ve bitiş fiyatları arasındaki farkla aynı değildir. Bu durumun nedeni, öz sermayedeki kazanç ile kısa vadeli yatırım yapılarak ek kazanç sağlanabilmesi; öz sermayedeki kaybı karşılamak için de faiz karşılığı borçlanılmasıdır. Bu fark teminat değişim riski olarak isimlendirilmiştir. Oysa forward işlemlerde günlük ayarlama yapılmadığı için teminat değişim riski yoktur. Vade tarihinde kısa pozisyonda bulunan yatırımcı malı teslim ederken uzun pozisyonda bulunan yatırımcıya önceden anlaştıkları fiyattan ödeme yaptığı için forward fiyat risksiz tahmini fiyat olarak görülmektedir.

V. Devir Hakkı ve Teslimat:
Forward piyasalarda sözleşme üçüncü kişiye devredilemezken vadeli işlem piyasalarında sözleşmeler üçüncü kişilere devredilebilmektedir. Vadeli işlem sözleşmesi satın alan yatırımcı gerektiğinde aynı nitelikte sözleşmeyi üçüncü bir kişiye satarak ters işlem yapmakta ve pozisyonunu kapatabilmektedir . Böylece sözleşme satın alırken üstlendiği yükümlülüğü sözleşmeyi yeni satın alana devretmiş olmaktadır.
Devretme nedeniyle ürünün teslimatının gerçekleştirilmediği durumlar vadeli işlem piyasalarında çoğunluğu oluştursa da, vade bitiminde tarafların teslimatı gerçekleştirdiği durumlar da mevcuttur. İşlem hacimlerini arttırmak, yatırımcıları kendilerine çekmek isteyen borsalar bu gibi durumlar da teslimat kolaylıkları sağlamaktadırlar. Spot piyasası derin olmayan ürünler için sözleşmelerde belirtilen kalite ve özelliklerden farklı şekildeki teslimatlara farklı fiyat uygulamak şartıyla izin verilmektedir.
Farklı özellik ve kalitedeki ürünün teslimatı durumunda fiyat ayarlamasının ne şekilde yapılacağı sözleşmedeki şartlardan yapılan sapmaya bağlı olarak belirlenmektedir. Bazı ürün ya da finansal enstrümanlara ait vadeli sözleşmeler için vade sonunda normal teslimat yerine nakit olarak ödeme yapılmasına izin verilmiştir. Bu durumda vadeli işlem sözleşmesinin son günündeki kapanış fiyatı üzerinden nakit ödeme gerçekleştirilmektedir. Bu uygulamaya örnek olarak CME’de işlem gören Eurodollar vadeli mevduat hesapları ve çeşitli borsalarda işlem gören hisse senedi endeksine dayalı vadeli işlem sözleşmeleri verilebilir. Özellikle endekse dayalı vadeli işlem sözleşmelerinde vade sonunda endeksi oluşturan hisse senetlerinin hepsiyle birden oluşturulmuş bir portföyün teslimatı oldukça zordur.

E. VADELİ İŞLEMLERİ YAPAN TARAFLAR:

I. Fiyat Riskine Karşı Korunma Amaçlı İşlem Yapanlar:
Bu tür yatırımcılar, genellikle gelecekteki ürünü fiziki olarak almak veya satmak isteyen ancak fiyat riskinden kendilerini korumaya yönelik işlem yapan yatırımcılardır. Bu nedenle korunma amaçlı işlem yapan yatırımcılar, ürünün gelecekteki fiyatını sabitlemek amacıyla vadeli işlem piyasalarında pozisyon alırlar.
II. Spekülatörler:
Bu tür yatırımcılar, fiyat hareketlerinden kazanç sağlamak amacıyla risk alan yatırımcılardır. Spekülatörler korunma amacıyla vadeli işlem piyasalarında işlem yapanların kaçınmak istedikleri riski üstlenerek kazanç sağlamayı amaçlarlar. Spekülatörler genel olarak tüm piyasaların vazgeçilmez grubu olup piyasaların likit olmasını sağlarlar.
III. Arbitrajörler:
Bu tür yatırımcılar, aynı yada benzer vadeli işlem sözleşmelerinin işlem gördüğü borsalar arasındaki fiyat farklarından veya ürünün spot piyasa ile vadeli piyasalardaki fiyat farklılıklarından faydalanarak kar etmeyi amaçlarlar. Aynı anda bir piyasada alım, diğer piyasada da satım yaptıkları için arbitrajörler açık pozisyon taşımazlar ve bunun sonucu olarak herhangi bir riskleri de yoktur.

F. VADELİ İŞLEM PİYASALARININ TERCİH NEDENLERİ:

Vadeli işlem piyasaları üç temel nedenle tercih edilmektedir:
I. Bir ürünün ileri bir tarihteki fiyatı hakkında bilgi edinmek.
II. Spot piyasada yaptığı yatırımı riskten korumak
III. Kazanç sağlamak amacıyla spekülasyon yapmak

I. Fiyatlar Hakkında Bilgi Edinmek
Vadeli işlem piyasaları sayesinde bir ürünün gelecekteki fiyatı hakkında bilgi sahibi olunabilmektedir. Ürünün ileri bir tarihte teslimi yükümlülüğü üstlenildiği için söz konusu ürüne ait vadeli işlem sözleşmesi fiyatı ürünün vade bitim tarihindeki spot fiyatına ait beklentiyi yansıtmaktadır. İsteyen herkes kolaylıkla vadeli işlem fiyatlarını öğrenebilmekte, yatırımları ile ilgili kararlar alabilmektedirler. Örneğin depolanabilir ürünlerin depolama ve nakit akış planlamalarında büyük firmalar vadeli işlem fiyatlarını inceleyerek karar vermektedirler. Arz ve talep beklentilerine göre stoklarını ayarlayan firmalar zaman içinde ürünün dengeli dağılımını sağlayarak piyasadaki çalkantıları ve manipülasyonları önlemiş olurlar.
Vadeli işlem piyasalarının gelecekteki spot fiyatlar hakkında fikir vermesi sayesinde firmalar daha az maliyetle üretim planlaması yapabilmekte, ekonomik kaynaklarını daha verimli kullanabilmektedirler. Böylece ürüne ait arz ve talep dengesi sağlanmaktadır. Örneğin bir ürüne ait vadeli işlem fiyatları yüksekse üreticiler bu ürünü üretmeyi amaçlayacaklar ve arz miktarının en azından yeterli düzeye çıkmasına neden olacaklardır. Eğer ürünün vadeli işlem fiyatı düşük ise üreticiler gereksiz miktarda üretim yapmayacaklar, stoklama maliyetlerini düşürüp verimliliği arttıracaklardır.

II. Riskten Korunmak:
Vadeli işlem piyasalarının en önemli kullanım amacı yatırımcıyı fiyat değişimi riskinden korumaktır. Yatırımcı spot piyasada aldığı pozisyonun tersi pozisyonu vadeli işlem piyasasında almaktadır. Yani spot piyasada satış pozisyonunu alan yatırımcı vadeli işlem piyasasında alış pozisyonunu, spot piyasada alış pozisyonu alan yatırımcı vadeli işlem piyasasında satış pozisyonu alarak bir piyasadaki kaybını diğer piyasadaki kazancı ile dengelemeyi amaçlamaktadır. Kayıp ile kazancın eşit miktarda olması durumunda tam korunma sağlanmış olmaktadır. Bu korunma sayesinde arz ve talepten kaynaklanan fiyat belirsizliğinin maliyeti azaltılmış olmaktadır.
Houthaker’a göre belirsizlik, malın üretimi ile tüketimi arasındaki zaman farkından kaynaklanmaktadır. Bu zaman diliminde üretim ve tüketim düzeyi ile ilgili oluşan yanlış beklentiler fiyat dalgalanmalarına yol açmaktadır. İki tip belirsizlik mevcuttur. Bunlar sosyal belirsizlik ve kişisel belirsizlik. Sosyal belirsizlikte; kişiler kendi üretim ve tüketim miktarlarını bilmekte, fakat başkalarının üretim ve tüketim miktarlarını bilmedikleri için ne şekilde davranmaları gerektiğini ve fiyatlarda ne şekilde değişmeler olacağını bilmemektedirler. Kişisel belirsizlikte ise gelecekteki ekonomik şartların belirlenememesinden dolayı kişiler kendi üretim ve tüketim miktarlarını da belirleyememektedirler.
Vadeli işlem piyasalarında yapılan riskten korunma uygulamasıyla aşırı mal stoğu tutmaktan veya fazla sayıda ileride teslim taahhüdüne girmekten kaynaklanan riskler azaltılmış olmaktadır. Üretici (yatırımcı) vadeli işlem sözleşmesi satarak söz konusu ürüne sahip olmadığı halde, örneğin ürünü henüz tarladayken, sözleşmeye konu olan ürünün spot fiyatında gelecekte meydana gelebilecek düşmeye karşı korunabilmektedir. Bu tip korunmaya açığa korunma denilmektedir. Üretici (yatırımcı), örneğin pamuğa dayalı üretim yapan bir tekstil firması, pamuğa dayalı vadeli işlem sözleşmesi satın alarak ürünün spot fiyatında gelecekte olabilecek yükselmeye karşı korunabilmektedir. Bu tip korunmaya uzun korunma adı verilmektedir.
Yatırımcı riskten korunma uygulamasıyla fiyat riski yerine baz riski üstlenmektedir. Vadeli işlem sözleşmesinin spot fiyata göre farklı fiyatlandırılması sonucu baz değerinin değişmesi baz riske yol açmaktadır. Baz değer ise vadeli işlem fiyatı ile spot fiyat arasındaki fark olarak tanımlanmaktadır.
Vadeli işlem sözleşmesine konu olan ürün ile yatırımcının riskten korunmayı amaçladığı ürün aynı değilse çapraz korunma yapılmış olmakta fakat yatırımcı söz konusu iki ürünün spot fiyatı arasındaki farktan kaynaklanan çapraz korunma riskine maruz kalmaktadır. Bu risk spot piyasadaki fiyat riskine göre daha az olduğu için, vadeli işlem piyasalarından riskten korunmak amacıyla yaralanılmaktadır. Vadeli işlem piyasalarının araştırma maliyetlerini azaltıcı ve bilgi akışını hızlandırıcı özelliği de riskten korunmak isteyenlere yardımcı olmaktadır.

III. Spekülasyon Yapmak
Riskten korunmak isteyenlerin riskini üstlenerek daha fazla kazanç sağlamak amacıyla vadeli işlem piyasasında işlem yapma eylemine spekülasyon yapmak denilmektedir. Yani risk, riskten korunmak isteyenlerden spekülatörlere transfer edilmektedir. Spekülatörler vadeli fiyat ile beklenen spot fiyat arasında fark olduğu zaman spekülatif pozisyon almaktadırlar.
Eğer herhangi bir malın vadeli işlem fiyatının gelecekteki spot fiyatından daha düşük olduğuna inanırlarsa vadeli işlem piyasasında alış yapmakta, vadeli işlem fiyatının gelecekteki spot fiyatından daha yüksek olduğuna inanırlarsa satış yapmaktadırlar. Tahminleri veya hesapları doğru çıkarsa spekülatörler kâr etmektedirler .
Vadeli işlem piyasasında spekülatörün rolü doğru tahminde bulunarak, riskten korunmayı amaçlayanların arz ve talep ilişkisinden yararlanmaya çalışmaktır. Riskten korunanlarsa risklerini azaltmak için vadeli işlem piyasalarını kullanmaktadırlar ve bu nedenle piyasada işlemlerin gerçek maliyetinin üzerinde ödeme yapmaya isteklidirler.
Spekülatörlerin varlığı sayesinde riskten korunmak isteyenlerin arz ve talepleri karşılanabilmektedir. Spekülatörlerin yokluğu piyasadaki likiditeyi azaltmakta, piyasa katılımcılarının arz ve taleplerinin yeterli derecede, karşılanamamasına neden olmaktadır. Bazı girişimleri fiyat dengesizliklerine yol açsa da spekülatörler vadeli ve spot fiyatlar arası farklılığın belirli bir aralıkta kalmasını sağlamaktadırlar. Bu kişilerin alım-satımları fiyat düşüşlerinde destek noktası, yükselişlerinde direnç noktası oluşmasına neden olabilmektedir. Spekülatörler yaptıkları işlemlerden kazanç sağlayabilmek amacıyla sözleşmeleri kolayca nakde çevirmeye imkan verecek likiditeye sahip olan ve sözleşme şartlarının yerine getirileceğine dair yeterli güvenliği sağlayan piyasaları tercih etmektedirler.

G. VADELİ İŞLEM PİYASALARININ YARARLARI:

Vadeli piyasalar, çok sayıda alıcı ve satıcıyı karşılaştırarak serbest piyasa ekonomisinin en önemli özelliği olan gerçek fiyatların oluşmasına katkıda bulunur.
Vadeli piyasalar, gelecekteki fiyat değişimlerine karşı bugünden alış veya satış yapılması sonucu, tarafların fiyat dalgalanmalarına karşı korunmalarını sağlar.
Vadeli piyasaların sürekli likit ve derin olması, istenildiği an en ucuz maliyetle pozisyon alınmasına olanak verir.
Vadeli piyasalardaki yatırımcılar, spot piyasalara göre daha düşük miktarlarda sermaye ile işlem yapabilme şansına sahiptirler. Spot piyasalarda işlem tutarının tamamı tahsil edilirken, vadeli piyasalarda marjin denilen ve düşük olan teminat tutarı ile işlem yapılabilir. Bu sebeple vadeli piyasada işlem yapan yatırımcı, spot piyasada kullanacağı sermayesini alternatif piyasalarda değerlendirebilecektir.
Vadeli piyasalarda takas merkezinin alıcıya ve satıcıya karşı mali sorumlulukları üstlenmesi nedeniyle oluşan güvence mekanizması bu piyasaların tercih edilmesinde önemli rol oynamaktadır.
Vadeli piyasalar, üreticilere, ihracatçılara, ithalatçılara, portföy yöneticilerine, bankacılara ve yatırımcılara ileri bir tarihteki fiyatların seyri hakkında fikir vererek stok ve risk yönetimi politikalarının şekillendirilmesinde yol gösterici olurlar.
Özetle bir mal yada hizmeti satın alırken ödediğimiz bedel, büyük oranda bu mal veya hizmetin üretiminde risk yönetiminin ne oranda başarılı bir şekilde yapıldığı ile ilgilidir. Risk yönetimi ne kadar iyi yapılırsa, mal veya hizmetin satın alınması için ödenmesi gereken miktar o oranda azalacaktır. Vadeli işlemler piyasalarının etkin bir şekilde kullanılması risklerin en aza indirilmesini sağlamakta ve maliyetlerin azalmasına neden olmaktadır. Maliyetlerin azalması tüketiciye, mal veya hizmet satın alma bedelinin azalması şeklinde yansımaktadır.

H. VADELİ PİYASALARDA POZİSYON ALMA:

Vadeli işlem piyasalarında alış veya satış işlemi yaparak vadeli işlem sözleşmelerinin tarafı olmak, pozisyon almak demektir. Pozisyon alan tarafın elinde bulundurduğu net pozisyon açık pozisyonu ifade eder.
Uzun Pozisyon: Vadeli işlem sözleşmesi satın alınmasıyla uzun pozisyon alınmış olur. Uzun pozisyon sahibi taraf, ürünü teslimat vadesi geldiğinde işlem yapılan fiyat ve miktardan satın almakla yükümlüdür. Örneğin tüketiciler.
Kısa Pozisyon: Vadeli işlem sözleşmesi satılmasıyla kısa pozisyon alınmış olur. Kısa pozisyon sahibi taraf ürünü teslimat vadesi geldiğinde işlem yapılan miktar ve fiyattan satmakla yükümlüdür. Örneğin üreticiler.
Pozisyon Kapatmak: Uzun veya kısa pozisyon sahibi olan taraflar vadeden önce pozisyonunu kapatmak isterse;

Kısa pozisyon sahibiyse alış işlemi yaparak,
Uzun pozisyon sahibiyse satış işlemi yaparak pozisyonunu kapatır.

I. VADELİ İŞLEM PİYASALARIYLA İLGİLİ KAVRAMLAR

Aralık pozisyonu: Zaman aralığı pozisyonu, ürünler arası aralık pozisyonu ve piyasalar arası aralık pozisyonu olmak üzere üç çeşidi bulunmaktadır.
Başlangıç teminatı: Vadeli işlem sözleşmesi alan ve satan tarafların yatırmak zorunda oldukları marj miktarı.
Baz değer: Bir ürünün vadeli işlem fiyatı ile spot fiyatı arasındaki fark.
Contango: Vadeli işlem fiyatlarının spot fiyatların üstünde (ilerisinde) bulunması durumuna contango ismi verilmektedir. Bu durumda spekülatörler kısa, riskten korunanlar uzun pozisyondadırlar ve spekülatörler üstlendikleri risk karşılığında vadeli işlem fiyatı ve spot fiyat arasındaki fark kadar kazanç sağlamaktadırlar.
Çevrim: Alım opsiyonu satılması, satım opsiyonu alınması ve normal vadeli işlem uzun pozisyonun birleştirilmesiyle oluşturulmaktadır.
Günlük uzlaşma fiyatı: Borsa tarafından alım satım işlemlerin bitişinden sonra belirlenen vadeli işlem sözleşmesi fiyatıdır.
Nakdi uzlaşma: Finansal aracın fiziki teslimi yerine oluşan kar veya zararın nakit ödenmesi veya tahsili yoluyla gerçekleşen uzlaşmadır.
Normal backwardation: Vadeli işlem fiyatlarının spot fiyatlardan düşük olması durumuna normal backwardation (geri kalma) ismi verilmektedir. Bu durumda spekülatör uzun pozisyonda, riskten korunanlar ise kısa pozisyondadır. Vadeli işlem fiyatının yükselmesi ve vade tarihindeki tahmini spot fiyat seviyesine ulaşması sırasındaki değer artışı sayesinde spekülatör risk üstlenmesinin karşılığını almış olmaktadır.
Piyasalar arası aralık pozisyonu: Aynı veya birbirleri ile bağlantılı ürünlere ait bir sözleşme alınmakta, bir sözleşme satılmaktadır; fakat bu işlemler farklı borsalarda gerçekleştirilmektedir.
Sentetik hazine bonosu pozisyonu: Hisse senetlerini elde tutup, endekse dayalı vadeli işlem piyasasında sözleşme satarak gerçekleştirilmektedir
Sentetik hisse senedi endeksi portföyü: Hazine bonolarını elinde tutup, endekse dayalı vadeli işlem piyasasında sözleşme satın alarak oluşturulmaktadır.
Sürdürme teminatı: Vadeli işlem sözleşmesi alan ve satan tarafların yatırdıkları teminatın fiyat değişimleri sonucu inebileceği alt sınır. Teminat hesabındaki tutar sürdürme teminatının altına düştüğünde teminat başlangıç teminatı düzeyine yükseltilir.
Tail: Yatırımcı özsermaye hesabındaki marj miktarının üstündeki tutarı başka bir yatırım aracına yatırıp gelir elde edebilir, marj sınırının altındaki tutarı ise borçlanarak karşılayabilir. Bu nedenle alınacak veya satılacak sözleşme adedini belirlerken sayılan durumları dikkate almak için tail katsayısı hesaplanmaktadır.
Ters çevrim: Alım opsiyonunun alınması, satım opsiyonunun satılması ve vadeli işlem piyasasında kısa pozisyon alınmasıyla oluşturulur.
Ürünler arası aralık pozisyonu: Aynı vadeli ve birbirleri ile bağlantılı ürünlere ait sözleşmelerden biri alınmakta diğeri satılmaktadır.
Zaman aralığı pozisyonu: Aynı ürüne ait fakat vadeleri farklı iki sözleşmeden biri alınmakta diğeri satılmaktadır.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
FUTURES, FORWARD VE OPSİYON İŞLEMLERİ

İkinci bölüm içinde incelediğimiz vadeli işlem sözleşmeleri ve vadeli işlem piyasaları içerik itibariyle futures işlemlerini ve bu işlemlerde kullanılan vadeli işlem sözleşmelerini kapsamaktadır. Bu bölümde, bu işlemler arasındaki farklılıkları vurgulamak ve her birini ayrı ayrı açıkmak amacıyla ayrıca anlatılacaktır.

A. FUTURES İŞLEMLER:

Futures işlemler organize borsalarda yapılır. Futures sözleşmelerinde, sözleşmeye konu olan kıymetin özellikleri, vadesi ve sözleşme koşulları standarttır. Futures sözleşmenin fiyatı anlaşmanın yapıldığı tarihte bellidir. Futures sözleşmesi, hem alan hem de satan (uzun yada kısa pozisyon sahibi) tarafı yükümlülük altına sokar. Futures işlemlerinde, takas merkezi alıcıya satıcı, satıcıya alıcı konumundadır. Futures sözleşmelerinde taraflar birbirine karşı değil takas kurumuna karşı sorumlu olduğundan taraflar birbirlerinin kredi riskini hesaplamakla uğraşmazlar. Futures sözleşmelerinde, takas merkezi ile pozisyon sahibi taraflar arasında sözleşmenin vadesi dolmadan para transferi gerçekleşebilir. Futures işlemler sadece büyük kurumsal yatırımcılar tarafından kullanılmamakta, bireysel yatırımcıların da vadeli işlemler yapabilmesine olanak tanımaktadır. Futures işlemleri son derece popüler ve likit olduklarından işlem maliyetleri düşüktür.

B. FORWARD İŞLEMLER:

Forward işlemler organize borsalarda değil over-the-counter adı verilen tezgah üstü piyasada yapılır. Forward işleme konu olan kıymetin türü ve miktarı taraflar arasında serbestçe belirlenir. Forward işlemin fiyatı sözleşmenin yapıldığı tarihte belirlenmektedir. Sözleşme, alan ve satın (uzun pozisyon ve kısa pozisyon sahibi) tarafı yükümlülük altına sokar. Forward işlemin yapıldığı tarihten, malın el değiştireceği tarihe kadar taraflar arasında para transferi olmaz. Forward işlemler genellikle büyük kurumsal yatırımcılar arasında yapılmaktadır. Forward pozisyonların vadesinden önce kapatılması zordur ve forward işlemler piyasalardaki her gün değişmekte olan koşullara uyum sağlama imkanı vermez. Forward sözleşmesinin tarafları karşı tarafın güvenirliğini de göz önüne bulundurmak zorundadır.
Açıklamalardan da anlaşılacağı gibi forward ile futures piyasalar arasındaki temel farklılıklar standardizasyon, devir, teminat ve itibar konularındadır. Bu farklılıkları şu şekilde açıklayabiliriz:
Standardizasyon: Forward işlemlerde oluşmuş belli bir standardizasyon, standart sözleşmeler yoktur. Şartlar taraflar arasında karşılıklı olarak belirlenir.
Devir: Forward sözleşmeleri üçüncü bir kişiye devretme imkanı yoktur. İptali için ise iki tarafında karşılıkla olarak rızası söz konusudur.
Teminat: Forward sözleşmelerde teminat yatırma mecburiyeti yoktur.
İtibar: Forward sözleşmeler karşılıklı olarak iki taraf arasında yapıldığı için taraflar birbirlerini tanırlar. Yükümlülükleri de birbirlerine karşı yerine getirirler. Futures sözleşmelerde ise işlemler takas merkezinde off-set ile sonuçlanır.

C. OPSİYON İŞLEMLERİ (SEÇMELİ İŞLEMLER) :

I. Tanım ve Genel Bilgiler:
Opsiyon, sahibine belli bir kıymeti, belli bir tarihte veya belli bir süre içinde, önceden belirlenen bir fiyattan satma veya satın alma hakkı veren bir sözleşmedir. Opsiyona konu olan kıymet bir menkul kıymet olabileceği gibi, altın, döviz gibi diğer mali piyasa araçları da olabilir.
Opsiyon işlemleri ile bir malın belirli bir süre içinde, belirli bir fiyata satın alma veya satma hususunda satıcı tarafından alıcıya hak tanınmış olmaktadır. Opsiyon sözleşmesi satın alan bir yatırımcı kullanım fiyatı denilen bir fiyat üzerinden, opsiyon işlemi yaparak kaybının en fazla ne kadar olabileceğini bilmektedir. Opsiyon işlemleri alıcı tarafa yükümlülük getirmez fakat hak verir. Bu hakkı satın almak için opsiyon alan taraf opsiyon satan tarafa piyasa koşullarında arz ve talebe bağlı olarak oluşan opsiyon primi öder.
Opsiyon alan bir yatırımcı alım ya da satım hakkını kazançlı ise kullanacak, kazançlı değil ise kullanmayacaktır. Buna karşın, opsiyon satan taraf ise yükümlülük altındadır. Opsiyon satın alan tarafın hakkını kullanmak istemesi durumunda satan taraf yükümlülüğünü yerine getirmek zorundadır. Opsiyon satın alan yatırımcı kaybının en fazla ödediği opsiyon primi kadar olacağını bilirken, opsiyon satan tarafın riski sınırlı değildir.

II. Opsiyon Türleri:
Alım Opsiyonu (Call Option): Belli bir tarihte, opsiyona konu olan kıymeti alma yada almama hakkı veren opsiyon türüdür.
Satım Opsiyonu (Put Option): Belli bir tarihte, opsiyona konu olan kıymeti satma yada satmama hakkı veren opsiyon türüdür.
Alım opsiyonu satın alan yatırımcılar, kıymetin fiyatının yükseleceğini, satım opsiyonu satın alan yatırımcılar ise düşeceğini tahmin ederler. Eğer tahminleri gerçekleşirse opsiyonu kullanır, gerçekleşmezse kullanmazlar.
Opsiyon piyasalarında süre bakımından da iki farklı uygulama vardır:
Avrupa Opsiyonu: Avrupa opsiyon piyasalarında uygulanan ve opsiyon hakkının
yalnızca vade sonunda kullanılabileceğini ifade eden kavramdır.
Amerikan Opsiyonu: Amerikan opsiyon piyasalarında uygulanan ve opsiyon hakkının vade sonuna kadar, istenildiği zaman kullanılabileceğini ifade eden kavramdır.

III. Opsiyon Sözleşmeleri:
Alım ve satım opsiyonu, vadeli işlem piyasalarında olduğu gibi, sözleşme satın alma şeklinde alınıp satılır. Opsiyon sözleşmelerinin sahip olduğu 3 temel unsur vardır:
Opsiyon konusu kıymet: Opsiyona konu teşkil eden kıymetin şirket unvanı, tertip, kupür vs.
Opsiyon işleminin fiyatı: İleride teslim kaydıyla alım yada satımı söz konusu olan kıymetin bugünden kararlaştırılan fiyatı.
Opsiyonun vadesi: Opsiyon hakkının Avrupa sisteminde kullanılabileceği tarih, Amerikan sistemi içinde ise alınabileceği süre.

Giderler, bir dönemin gelirlerinden düşülen maliyetlerdir.

Dönem içi hammadde alışları + Dönem başı hammadde stoku – Dönem içinde kullanılan hammadde = Dönem sonu hammadde stoku

Bir üretim işletmesinin belli bir dönemdeki faaliyetleriyle ilgili bilgiler 1000 TL olarak şöyledir:

Dönem başı yarı mamul stoku 120 000
Dönem sonu yarı mamul stoku 180 000
Dönem başı mamul stoku 630 000
Dönem sonu mamul stoku 540 000
Dönem içinde tamamlanan malların maliyeti 980 000
Buna göre dönem içinde satılan malların maliyeti 1 070 000 000 TL dir.
Tamamlanan malların maliyeti + Dönem başı mamul stoku – Dönem sonu mamul stoku
= Satılan malların maliyeti
980+630-540=1 070 000 000

Safha maliyeti sistemi ve sipariş maliyeti sisteminde birim maliyetlerin hesaplanma yöntemlerine göre ayırım esas alınır.

Bir üretim işletmesinin belli bir dönemdeki faaliyetleriyle ilgili bilgileri ( milyon TL olarak ) şöyledir:

Dönem başı yarı mamul stoku 115
Dönem sonu yarı mamul stoku 120
Dönem başı mamul stoku 220
Dönem sonu mamul stoku 190
Satılabilir mamullerin maliyeti 755
Buna göre tamamlanan mamullerin maliyeti 535 milyon TL dir.
Tamamlanan mamullerin maliyeti + Dönem başı mamul stoku = Satılabilir mamullerin toplam maliyeti
T+220=755
T=535

Mamullere doğrudan yüklenebilme olanağı açısından bir fabrikada üretimde kullanılan elektrik enerjisi Endirekt maliyettir.

Giderlerin dönem gelirine yüklenmesindeki zamanlamaya göre ayırım gözönüne alınırsa, fabrika binasının aylık yangın sigortası için yapılan gider Mamul (imalat) maliyeti grubu içinde yer alır.

Stok bulundurma maliyetleriyle, sipariş maliyetleri toplamının en az olduğu nokta Optimal sipariş miktarını ifade eder.

Karar verme amaçları açısından, mevcut makinenin net defter değeri Batmış maliyettir. Alınacak kararlardan etkilenmez.

Mamulle ilişkisi açısından, mutfak dolabı imal etmek için kullanılan sunta Direkt malzemedir.

Bir işletmede üretimde kullanılan A malzemesi ile ilgili bilgiler şöyledir:

Tarih Miktar Birim Birim maliyeti (TL) Tutar (TL)
Stok 1 Eylül 300 40 000 12 000 000
Satın alınan 5 Eylül 1 500 44 000 66 000 000
Satın alınan 12 Eylül 1 000 50 000 50 000 000
Üretime verilen 15 Eylül 2 300
Satın alınan 22 Eylül 2 200 55 000 121 000 000
Üretime verilen 28 Eylül 2 000
Bu bilgilere ve son-giren ilk-çıkar (LIFO) yöntemine göre, Eylül ayında üretimde kullanılan malzemenin maliyeti 212 200 000 TL dir.
1000 tanesi 50 milyon
2300-1000=1300
1300 tanesi 57,2 milyon
2000 tanesi 110 milyon
Toplam 217 200 000 TL.

Yukarıdaki bilgilere ve ilk-giren ilk-çıkar (FIFO) yöntemine göre, Eylül sonundaki malzeme stokunun maliyeti 38 500 000 TL dir. 2200-1500=700
700 x 55000=38 500 000

Tamir-bakım ekibinde çalışanların aylık ücretleri endirekt işçilik maliyetlerine örnektir.

Genel imalat maliyetini oluşturan kalemler:
Üretim departmanı yöneticisinin aylığı-makinelerin amortismanı-endirekt malzeme

Kapasite yetersizliği bulunmayan bir işletme, bir müşterinin sipariş ettiği bir mamul partisinin bitirilmesi için fazla mesai yapmak zorunda kalmıştır. Bu fazla mesai farklarını muhasebeleştirmek için Siparişin direkt işçilik maliyetine eklenir.

Bir üretim işletmesinde genel imalat maliyetleri (GİM) üretime direkt işçilik maliyetleri esas alınarak yüklenecektir.

Bütçelenmiş GİM 1 500 milyon TL
Bütçelenmiş direkt işçilik 750 milyon TL
Bu dönem direkt işçilik maliyeti 86 milyon TL
Buna göre, bu dönem maliyetleri yüklenecek genel imalat maliyeti (GİM) 172 000 000 TL dir. (1500/750)*86=172 milyon

Bir üretim departmanına ilişkin 4 aylık tamir bakım maliyetleri şöyledir:

Aylar Makine Saatleri Tamir-Bakım Maliyeti(TL)
1 6 600 779 000 000
2 6 500 772 500 000
3 7 500 837 500 000
4 9 200 948 000 000
Düşük-yüksek noktalar yöntemi uygulayacaktır.(Faaliyet hacmi dikkate alınacaktır.)
Bu bilgilere göre makine saati (MS) başına düşen değişken tamir-bakım maliyeti 65000 TL/MS dir. 948-772,5=17 550
9200-6500=2700
17 550/2700= 65000 TL/MS

Yukarıdaki bilgilere göre aylık sabit tamir ve bakım maliyeti 350 000 000 TL dir.
948 000 000 –(9200 * 65000)=948-598=350 milyon
772 500 000 – (6500*65000)=350 milyon

Tekdüzen Hesap Planının 7/A seçeneğine göre, üretim için kullanılan elektriğin maliyeti, Genel Üretim Giderleri Hesabı fonksiyonel maliyet hesabının yardımcı hesaplarına kaydedilir.

Tekdüzen Hesap Planında 7/A seçeneğindeki maliyet hesapları, Fonksiyonellik esas alınarak büyük defterde düzenlenmiştir.

Maliyet yerleri sınıflaması açısından bir tekstil fabrikasında dokuma departmanı Esas üretim maliyet yeridir.

Bir üretim işletmesinde Döküm ve Montaj olmak üzere iki üretim departmanı mevcuttur. Dökümü yapılan parçalar Montaj Departmanına aktarılmakta ve üretim Montaj Departmanında tamamlanmaktadır. Montaj Departmanı yöneticisinin maaşı maliyet yerleri açısından değerlendirildiğinde bu departman açısından direkt maliyettir.

Esas maliyet yerleri P Q
Yardımcı hizmet Maliyet yeri A %50 %20
Yardımcı hizmet maliyet yeri B % 40 % 60

Toplam maliyetler A
210 000 000
Toplam maliyetler B 300 000 000
Ayrıca yardımcı hizmet maliyet yeri A’nın giderlerinden, yardımcı hizmet maliyet yeri B %30 oranında yararlanmaktadır.Bu bilgilere ve direkt dağıtım yöntemine göre A’dan R’nin alacağı pay 60 000 000 TLdir. 210*20/70=60 milyon

Yukarıdaki bilgilere ve kademeli dağıtım yöntemine göre B’den P’nin alacağı pay 145 200 000 TL dir. 210*30/100 + 300=363 milyon
363 *40/100=145 200 000

Birim maliyetlerinin hesaplanmasında kullanılan yöntemlerin (maliyet sistemlerinin) üretimin teknik özelliğine ve akışına göre yapılacak bir sınıflamasında Safha maliyeti sistemi (veya sipariş maliyeti) yer alır.

1** DÖNEN VARLIKLAR
11* MENKUL KIYMETLER
110 HİSSE SENETLERİ
111 ÖZEL KESİM TAHVİL SENET VE BONOLARI
112 KAMU KESİMİ TAHVİL SENET VE BONOLARI
118 DİĞER MENKUL KIYMETLER
119 MENKUL KIYMET DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI (-)

110 HİSSE SENETLERİ HESABI
Ana Esaslar
İşletme geçici olarak elde tutuğu hisse senetlerini THP’nda 110 Hisse Senetleri Hesabında izler. Bu hesap, işletmenin iştirak amacı dışında, gelirinden veya fiyat farkından yararlanmak ve bu amacın gerçekleşmesi veya nakda gereksinin duyulması halinde satmak üzere adindiği hisse senetlerinin izlenmesini sağlar.

Bölümlenmesi
İşletmenin aldığı,
hisse senedinin statüsü,
para çeşidi ve
menkul kıymetin adı dikkate alınarak 110 Hisse Senetleri Hesabı aşağıdaki gibi bölümlenebilir.

ALT-HESAP KODU 1 ALT-HESAP KODU 2 DETAY-HESAP KODU 1 DETAY-HESAP KODU 2
HİSSE SENEDİ STATÜSÜ PARA ÇEŞİDİ BOŞ MENKUL KIYMET ADI
1.İMKB’DE İŞLEM GÖREN 1.TL 1.MENKUL KIYMET A
2.BÖLGESEL PAZARDA İŞLEM GÖREN 2.EURO 2.MENKUL KIYMET B
3.GÖZALTI PAZARINDA İŞLEM GÖREN 3.USD 3.MENKUL KIYMET C
4.BORSADA İŞLEM GÖRMEYEN 4.GBP
5.GÜVENCEDEKİ

ANA ALT DETAY UZUN
HESAP HESAP HESAP ALT/DETAY HESAP
KODU KODU KODU ADI
110 10 00 1000 İMKB’DE İŞLEM GÖREN
110 11 00 1100 TL
110 11 01 1101 MENKUL KIYMET A
110 20 00 2000 BÖLGESEL PAZARDA İŞLEM GÖREN
110 30 00 3000 GÖZALTI PAZARINDA İŞLEM GÖREN
110 40 00 4000 BORSADA İŞLEM GÖRMEYEN
110 50 00 5000 GÜVENCEDEKİ

İşleyişi
110 Hisse Senetleri Hesabına,
· işletme tarafından alınan hisse senetleri tutarları borç,
· işletme tarafından elden çıkarılan hisse senetleri tutarları alacak kaydedilir.
· Hesap daima borç kalanı verir veya sıfır olur. Hiçbir şekilde alacak kalanı vermez.

TL. ile düzenlenen hisse senetleri hesaba kaydedilirken alış bedeli ile kaydedilirler.
o İşletme yabancı para ile düzenlenmiş hisse senedi aldığında, hesap kayıtlarına TL. karşılığı ile yazılırlar. Yabancı paranın ulusal karşılıklarını bulmak için T.C.M.B.’nın hergün yayınladığı efektif alış kuru; esas alınır ve kayıtlara öyle geçirilir.

Envanteri
· Hisse senetlerinin envanteri dönem sonunda yapılır.
· Hisse senetleri aşağıdaki Hisse Senedi Sayım Cetveli ile sayılarak hesap kalanları ile mutabakatları sağlanır.
· Noksan ve fazlalar için 100 Kasa Hesabında anlatıldığı gibi işlem yapılır.
· Yabancı paralı hisse senetleri için envanter yapılırken oluşan kur farkları 646 Kambiyo Karları Hesabı veya 656 Kambiyo Zararları (-) Hesabında izlenir.

HİSSE SENEDİ SAYIM CETVELİ
HİSSE SENEDİNİ ÇIKARTAN İŞLETMENİN ADI HİSSE SENEDİNİN CİNSİ VE NUMARASI SATIN ALMA TARİHİ YAZILI DEĞER ALIŞ BEDELİ BORSA RAYİCİ ADET TUTAR AÇIKLAMA

Değerlemesi
· Hisse senetleri TL. üzerinden düzenlenmiş iseler VUK’nun 279ncı maddesi gereğince, dönem sonunda alış bedeli ile değerlenirler.
· Piyasa değerinin alış değerinin altına inmesi ve bu değer azalışının geçici olduğuna ilişkin objektif göstergeler yoksa, değer azalışı için karşılık ayrılır.
· Alış bedeli ile değerlenen hisse senetleri ve diğer menkul kıymetlerin değerleme günündeki zararları Kanunen Kabul Edilmeyen Gider niteliğindedir ve Finansal Karın hesaplanması esnasında Ticari Kara eklenir.
· Hisse senetleri yabancı para üzerinden düzenlenmiş iseler VUK’nun 280nci maddesi gereğince, dönem sonunda TCMB efektif alış kuruna göre hesaplanan karşılığı ile değerlenirler. Bu işlem yapılırken oluşan kur farkları 646 Kambiyo Karları Hesabı veya 656 Kambiyo Zararları (-) Hesabında izlenir.

Örnek Olaylar
· Hisse Senedi Alma
· Hisse Senedi Satma
o Menkul Kıymet Karı
o Menkul Kıymet Zararı
· Kar Payının Tahsili (Vadesi Gelen Kuponlar)
o Kuponların Kesimi
o Tahsilatın Yapılması
· Hisse Senetlerinin Güvence Olarak Verilmesi
· Değerleme Gününde Piyasa Değerinin Alış Değerinin Altına İnmesi (Karşılık Ayırma)

1.Hisse Senedi Alma
Hisse Senedi satın alma işlemi muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
110 HİSSE SENETLERİ
110 XX XX XXXX XXXX
102 BANKALAR
102 XX XX XXXX XXXX

25 HAZİRAN 2002
ÖLŞ, A Bankası’ndaki 1802 numaralı vadesiz ticari hesabından, 2 lot AFYON ÇİMENTO hissesi alınması için talimat verdi. A Bankası 102.000TL.’den alındığına dair dekontu ÖLŞ’ne aynı gün e-mail ile gönderdi.
Banka komisyonu dikkate alınmamıştır.

2.Hisse Senedi Satma

20.Menkul Kıymet Karı

Hisse senedi satılırken menkul kıymet karı oluşursa, bu tutar,
645 Menkul Kıymet Satış Karları Hesabına alacak yazılır.

645 Menkul Kıymet Satış Karları Hesabı, menkul kıymet karı doğdukça alacaklandırılır,
Sonuç hesapları kapatılırken 690 Dönem Karı veya Zararı Hesabına devredilerek kapatılır.

Mekul kıymet karının oluştuğu,
menkul kıymetin statüsü,
para çeşidi,
Menkul kıymet karının çeşidi ve
menkul kıymetin adı dikkate alınarak 645 Menkul Kıymet Satış Karları Hesabı,
o 110 Hisse Senetleri Hesabı,
o 111 Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları Hesabı,
o 112 Kamu Kesimi Tahvil, Senet ve Bonoları Hesabına veya
o 118 Diğer Menkul Kıymetler Hesabına paralel olarak bölümlenebilir.

ALT-HESAP KODU 1 ALT-HESAP KODU 2 DETAY-HESAP KODU 1 DETAY-HESAP KODU 2
MENKUL KIYMETİN STATÜSÜ PARA ÇEŞİDİ MENKUL KIYMET KARININ ÇEŞİDİ MENKUL KIYMET ADI
MENKUL KIYMETİN CEŞİDİNE GÖRE FARKLILIK GÖSTERİR. 1.TL 9.HİSSE SENETLERİNİN KARLARI 1.MENKUL KIYMET A
2.EURO 1.ÖZEL KESİM TAHVİL, SENET VE BONOLARININ KARLARI 2.MENKUL KIYMET B
3.USD 2.KAMU KESİMİ TAHVİL, SENET VE BONOLARININ KARLARI 3.MENKUL KIYMET C
4.GBP 8.DİĞER MENKUL KIYMETLERİN KARLARI

MENKUL KIYMETİN STATÜSÜ
HİSSE SENEDİ STATÜSÜ (110) ÖZEL KESİM TAHVİL, SENET VE BONO STATÜSÜ
(111) KAMU KESİMİ TAHVİL, SENET VE BONO STATÜSÜ
(112) DİĞER MENKUL KIYMETLERİN STATÜSÜ
(118)
1.İMKB’DE İŞLEM GÖREN 1.TAHVİLLER 1.DEVLET TAHVİLLERİ 1.ALTIN
2.BÖLGESEL PAZARDA İŞLEM GÖREN 2.KARA İŞTİRAKLİ TAHVİLLER 2.HAZİNE BONOLARI 2.GÜMÜŞ
3.GÖZALTI PAZARINDA İŞLEM GÖREN 3.FİNANSMAN BONOSU 3.GELİR ORTAKLIĞI SENEDİ 3. GÜVENCEDEKİ
4.BORSADA İŞLEM GÖRMEYEN 4.VARLIĞA DAYALI MENKUL KIYMET 4.ALIŞ BEDELİNE DAHİL İŞLEMİŞ FAİZ KARŞILIĞI TAHSİLAT (-)
5.GÜVENCEDEKİ 5.KAR VE ZARAR ORTAKLIĞI BELGESİ 5.GÜVENCEDEKİ
6.YATIRIM FONU KATILMA BELGESİ
7.DİĞER SENET VE BONOLAR
8.ALIŞ BEDELİNE DAHİL EDİLMİŞ FAİZ KARŞILIĞI TAHSİLAT (-)
9.GÜVENCEDEKİ

Hisse Senedi satış işleminde menkul kıymet karı oluşması durumu muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
102 BANKALAR
102 XX XX XXXX XXXX
110 HİSSE SENETLERİ
110 XX XX XXXX XXXX
645 MENKUL KIYMET SATIŞ KARLARI
645 XX 9X XX9X XXXX

26 HAZİRAN 2002
ÖLŞ, A Bankası’na 25 HAZİRAN 2002 tarihinde 0077 günlük defter numaralı işlem ile alınan 2 lot AFYON ÇİMENTO hissesinin ½ lotunu satması talimatını verdi. A Bankası 112.200TL.’den satıldığına ve bedelinin 1802 numaralı vadesiz ticari hesaba alındığına dair dekontu ÖLŞ’ne aynı gün e-mail ile gönderdi.
Banka komisyonu dikkate alınmamıştır.

21.Menkul Kıymet Zararı
Hisse senedi satılırken menkul kıymet karı oluşursa, bu tutar,
655 Menkul Kıymet Satış Zararları (-) Hesabına borç yazılır.

655 Menkul Kıymet Satış Zararları (-) Hesabı, menkul kıymet karı doğdukça borçlandırılır,
Sonuç hesapları kapatılırken 690 Dönem Karı veya Zararı Hesabına devredilerek kapatılır.

Mekul kıymet zararının oluştuğu,
menkul kıymetin statüsü,
para çeşidi,
menkul kıymet zararının çeşidi ve
menkul kıymetin adı dikkate alınarak 655 Menkul Kıymet Satış Zararları (-) Hesabı, 645 Menkul Kıymet Satış Karları Hesabı gibi bölümlenebilir.

Hisse Senedi satış işleminde menkul kıymet zararı oluşması durumu muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
102 BANKALAR
102 XX XX XXXX XXXX
655 MENKUL KIYMET SATIŞ ZARARLARI (-)
655 XX X9 XX9X XXXX
110 HİSSE SENETLERİ
110 XX XX XXXX XXXX

27 HAZİRAN 2002
ÖLŞ, A Bankası’na 25 HAZİRAN 2002 tarihinde 0077 günlük defter numaralı işlem ile alınan 2 lot AFYON ÇİMENTO hissesinin ½ lotunu satması talimatını verdi. A Bankası 91.800TL.’den satıldığına ve bedelinin 1802 numaralı vadesiz ticari hesaba alındığına dair dekontu ÖLŞ’ne aynı gün e-mail ile gönderdi.
Banka komisyonu dikkate alınmamıştır.

3.Kar Payının Tahsili (Vadesi Gelen Kuponlar)
· Kuponların Kesimi ve
· Tahsilatın Yapılması işlemlerini kapsayan kar payının tahsili muhasebe kayıtları 108 Diğer Hazır Değerler Hesabında Vadesi Gelen Kuponlar başlığında anlatıldığı gibi yapılır.
· Kupon bedelleri satın alma tutarından indirildikten sonra kalan tutar, hisse senedinin alış bedelini oluşturur.

4.Hisse Senetlerinin Güvence Olarak Verilmesi
Hisse Senedinin güvence olarak verilmesi muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
110 HİSSE SENETLERİ
110 5X XX 5XXX XXXX
110 HİSSE SENETLERİ
110 XX XX XXXX XXXX

28 HAZİRAN 2002
ÖLŞ, A Bankası’na 25 HAZİRAN 2002 tarihinde 0077 günlük defter numaralı işlem ile alınan 2 lot AFYON ÇİMENTO hissesinin 1 lotunu kredili ticari mevduat açtırmak üzere D Bankası’na güvence olarak gönderdi.

5.Değerleme Gününde Piyasa Değerinin Alış Değerinin Altına İnmesi (Karşılık Ayırma)
Değerleme günüde portföyde bulunan hisse senedinin piyasa (borsa) değeri, alış değerinin %10 ve daha fazla altına inmesi ve bu değer azalışının geçici olduğuna ilişkin objektif göstergeler olmaması durumunda, değer azalışı için karşılık ayrılır ve bu tutar,
654 Karşılık Giderleri (-) Hesabına borç,
119 Menkul Kıymet Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabına alacak yazılır.

654 Karşılık Giderleri (-) Hesabı;
aktifle ilgili olarak ayrılan karşılık giderlerinin izlenmesinde kullanılır;
aktifle ilgili olarak ayrılan karşılık giderleri bu hesaba borç,
ilgili diğer düzeltici hesaba alacak yazılır,
dönem sonunda 690 Dönem Karı veya Zararı Hesabına aktarılarak kapatılır.

İşletmenin,
karşılık çeşidi,
para çeşidi
gider kabulü ve
menkul kıymet adı dikkate alınarak 654 Karşılık Giderleri (-) Hesabı aşağıdaki gibi bölümlenebilir.

ALT-HESAP KODU 1 ALT-HESAP KODU 2 DETAY-HESAP KODU 1 DETAY-HESAP KODU 2
KARŞILIK ÇEŞİDİ PARA ÇEŞİDİ GİDER KABULÜ MENKUL KIYMET ADI
1.MENKUL KIYMET DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIK GİDERİ 1.TL 1.KANUNEN KABUL EDİLEN GİDER 1.MENKUL KIYMET A
2.BAĞLI MENKUL KIYMETLER DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIK GİDERİ 2.EURO 2.KANUNEN KABUL EDİLMEYEN GİDER 2.MENKUL KIYMET B
3.ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAK KARŞILIK GİDERİ 3.USD 3.MENKUL KIYMET C
4.ŞÜPHELİ DİĞER TİCARİ ALACAKLAR KARŞILIK GİDERİ 4.GBP
5.STOK DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIK GİDERİ
6.İŞTİRAKLER DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIK GİDERİ
7.BAĞLI ORTAKLIKLAR DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIK GİDERİ
8.SAYIM VE TESELLÜM NOKSANLIĞI KARŞILIK GİDERİ
9.DİĞER KARŞILIK GİDERLERİ

119 Menkul Kıymet Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabı;
menkul kıymetlerin borsa veya piyasa değerlerinde %10 ve daha fazla altına inmesi ya da sürekli olarak değer azalması olduğu tespit edildiğinde ortaya çıkacak zararların karşılanması amacı ile ayrılması gereken karşılıkların izlenmesinde kullanılır;
değer azalışları için azalışın tamamını karşılayacak olan tutar bu hesaba alacak,
654 Karşılık Giderleri (-) Hesabına borç yazılır;
kendisine karşılık ayrılmış olan menkul kıymet elden çıkarıldığında veya değer düşüklüğünün gerçekleşmemesi / değer kazanma halinde bu hesaba borç kaydedilerek, karşılık tutarı 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar Hesabına aktarılarak kapatılır.

İşletmenin,
menkul kıymetler değer düşüklüğü karşılık çeşidi,
para çeşidi
gider kabulü ve
menkul kıymet adı dikkate alınarak 119 Menkul Kıymet Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabı aşağıdaki gibi bölümlenebilir.

ALT-HESAP KODU 1 ALT-HESAP KODU 2 DETAY-HESAP KODU 1 DETAY-HESAP KODU 2
MEKUL KIYMETLER DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIK ÇEŞİDİ PARA ÇEŞİDİ GİDER KABULÜ MENKUL KIYMET ADI
1.HİSSE SENETLERİ DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI 1.TL 1.KANUNEN KABUL EDİLEN GİDER 1.MENKUL KIYMET A
2.ÖZEL KESİM TAHVİL, SENET VE BONOLARI DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI 2.EURO 2.KANUNEN KABUL EDİLMEYEN GİDER 2.MENKUL KIYMET B
3.KAMU KESİMİ TAHVİL, SENET VE BONOLAR DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI 3.USD 3.MENKUL KIYMET C
4.DİĞER MENKUL KIYMETLER DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI 4.GBP

Değerleme günüde potföyde bulunan hisse senedinin piyasa (borsa) değeri, alış değerinin altına inmesi ve bu değer azalışının geçici olduğuna ilişkin objektif göstergeler olmaması durumu muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
654 KARŞILIK GİDERLERİ (-)
654 1X 2X 1X2X XXXX
119 MENKUL KIYMET DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI (-)
119 1X 2X 1X2X XXXX

31 ARALIK 2002
ÖLŞ, hisse senetlerini değerledi.
Alış bedeli (25 HAZİRAN 2002) AFYON ÇİMENTO = 102.000TL.’dır
Piyasa (Borsa) değeri (31 ARALIK 2002) AFYON ÇİMENTO = 50.000TL.’dır.

111 ÖZEL KESİM TAHVİL SENET VE BONOLARI HESABI
Ana Esaslar
İşletme elinde bulunan özel sektörün çıkarttığı tahvil, senet ve bonoları THP’nda 111 Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları Hesabında izler.

Bölümlenmesi
İşletmenin aldığı,
özel kesim tahvil, senet ve bono statüsü,
para çeşidi ve
menkul kıymetin adı dikkate alınarak 111 Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları Hesabı aşağıdaki gibi bölümlenebilir.

ALT-HESAP KODU 1 ALT-HESAP KODU 2 DETAY-HESAP KODU 1 DETAY-HESAP KODU 2
ÖZEL KESİM TAHVİL, SENET VE BONO STATÜSÜ PARA ÇEŞİDİ BOŞ ÖZEL KESİM TAHVİL, SENET VE BONO ADI
1.TAHVİLLER 1.TL 1. ÖZEL KESİM TAHVİL, SENET VE BONO A
2.KARA İŞTİRAKLİ TAHVİLLER 2.EURO 2. ÖZEL KESİM TAHVİL, SENET VE BONO B
3.FİNANSMAN BONOSU 3.USD 3. ÖZEL KESİM TAHVİL, SENET VE BONO C
4.VARLIĞA DAYALI MENKUL KIYMET 4.GBP
5.KAR VE ZARAR ORTAKLIĞI BELGESİ
6.YATIRIM FONU KATILMA BELGESİ
7.DİĞER SENET VE BONOLAR
8.ALIŞ BEDELİNE DAHİL EDİLMİŞ FAİZ KARŞILIĞI TAHSİLAT (-)
9.GÜVENCEDEKİ

ANA ALT DETAY UZUN
HESAP HESAP HESAP ALT/DETAY HESAP
KODU KODU KODU ADI
111 10 00 1000 TAHVİLLER
111 11 00 1100 TL
111 11 01 1101 ÖZEL KESİM TAHVİL, SENET VE BONO A
111 20 00 2000 KARA İŞTİRAKLİ TAHVİLLER
111 30 00 3000 FİNANSMAN BONOSU
111 40 00 4000 VARLIĞA DAYALI MENKUL KIYMET
111 50 00 5000 KAR VE ZARAR ORTAKLIĞI BELGESİ
111 60 00 6000 YATIRIM FONU KATILMA BELGESİ
111 70 00 7000 DİĞER SENET VE BONOLAR
111 80 00 8000 ALIŞ BEDELİNE DAHİL EDİLMİŞ FAİZ KARŞILIĞI TAHSİLAT (-)
111 90 00 9000 GÜVENCEDEKİ

İşleyişi
111 Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları Hesabına,
· işletme tarafından alınan özel sektörün çıkarttığı tahvil, senet ve bono tutarları borç,
· işletme tarafından elden çıkarılan özel sektörün çıkarttığı tahvil, senet ve bono tutarları alacak kaydedilir.
· Hesap daima borç kalanı verir veya sıfır olur. Hiçbir şekilde alacak kalanı vermez.

TL. ile düzenlenen özel sektörün çıkarttığı tahvil, senet ve bonolardan
§ fon porföyünün en az %51’i Türkiye’de kurulmuş bulunan şirketlerin hisse senetlerinden oluşan yatırım fonu katılma belgeleri ve
§ getirisi ihraç edenin kar ve zararına bağlı olarak doğan ve değerleme günü itibari ile hesaplanması mümkün olmayan menkul lkıymetler hisse senetleri gibi hesaba kaydedilirken alış bedeli ile;
§ bunun dışında kalan her türlü menkul kıymet ise borsa rayici ile kaydedilirler.
o İşletme yabancı para ile düzenlenmiş özel kesim tahvil, senet ve bonosu aldığında, hesap kayıtlarına TL. karşılığı ile yazılırlar. Yabancı paranın ulusal karşılıklarını bulmak için T.C.M.B.’nın hergün yayınladığı efektif alış kuru; esas alınır ve kayıtlara öyle geçirilir.

Envanteri
· özel sektörün çıkarttığı tahvil, senet ve bonoların envanteri dönem sonunda yapılır.
· özel sektörün çıkarttığı tahvil, senet ve bonolar aşağıdaki Özel Sektörün Çıkarttığı Tahvil, Senet Ve Bonolar Sayım Cetveli ile sayılarak hesap kalanları ile mutabakatları sağlanır.
· Noksan ve fazlalar için 100 Kasa Hesabında anlatıldığı gibi işlem yapılır.
· Yabancı paralı özel sektörün çıkarttığı tahvil, senet ve bonolar için envanter yapılırken oluşan kur farkları 646 Kambiyo Karları Hesabı veya 656 Kambiyo Zararları (-) Hesabında izlenir.

ÖZEL SEKTÖRÜN ÇIKARTTIĞI TAHVİL, SENET VE BONOLARIN SAYIM CETVELİ
ÖZEL SEKTÖRÜN ÇIKARTTIĞI TAHVİL, SENET VE BONOLARI ÇIKARTAN İŞLETMENİN ADI ÖZEL SEKTÖRÜN ÇIKARTTIĞI TAHVİL, SENET VE BONOLARIN CİNSİ VE NUMARASI SATIN ALMA TARİHİ YAZILI DEĞER ALIŞ BEDELİ BORSA RAYİCİ ADET TUTAR AÇIKLAMA

Değerlemesi
· Özel sektörün çıkarttığı tahvil, senet ve bonolardan TL. üzerinden düzenlenmiş olup
fon porföyünün en az %51’i Türkiye’de kurulmuş bulunan şirketlerin hisse senetlerinden oluşan yatırım fonu katılma belgeleri ve
getirisi ihraç edenin kar ve zararına bağlı olarak doğan ve değerleme günü itibari ile hesaplanması mümkün olmayan menkul lkıymetler hisse senetleri gibi hesaba kaydedilirken alış bedeli ile;
bunun dışında kalan her türlü menkul kıymet ise VUK’nun 294ncü maddesi gereğince, dönem sonunda borsa rayici ile değerlenirler.
· Piyasa değerinin alış değerinin altına inmesi ve bu değer azalışının geçici olduğuna ilişkin objektif göstergeler yoksa, değer azalışı için karşılık ayrılır.
· Alış bedeli ile değerlenen
fon porföyünün en az %51’i Türkiye’de kurulmuş bulunan şirketlerin hisse senetlerinden oluşan yatırım fonu katılma belgeleri ve
getirisi ihraç edenin kar ve zararına bağlı olarak doğan ve değerleme günü itibari ile hesaplanması mümkün olmayan menkul kıymetlerin değerleme günündeki zararları Kanunen Kabul Edilmeyen Gider niteliğindedir ve Finansal Karın hesaplanması esnasında Ticari Kara eklenir.
Borsa rayici ile değerlenen diğer menkul kıymetlerin değerleme günündeki zararları Gider niteliğindedir ve Ticari Karın tespitinde dikkate alınır.
· Özel sektörün çıkarttığı tahvil, senet ve bonolar yabancı para üzerinden düzenlenmiş iseler VUK’nun 280nci maddesi gereğince, dönem sonunda TCMB efektif alış kuruna göre hesaplanan karşılığı ile değerlenirler. Bu işlem yapılırken oluşan kur farkları 646 Kambiyo Karları Hesabı veya 656 Kambiyo Zararları (-) Hesabında izlenir.

Örnek Olaylar
· Özel Sektörün Çıkarttığı Tahvil, Senet ve Bono Alma
· Özel Sektörün Çıkarttığı Tahvil, Senet ve Bono Satma
o Menkul Kıymet Karı
o Menkul Kıymet Zararı
· Faiz Tahsili (Vadesi Gelen Kuponlar)
o Kuponların Kesimi
o Tahsilatın Yapılması
· Özel Sektörün Çıkarttığı Tahvil, Senet ve Bononun Güvence Olarak Verilmesi
· Değerleme Gününde Piyasa Değerinin Alış Değerinin Altına İnmesi

1.Özel Sektörün Çıkarttığı Tahvil, Senet ve Bono Alma
Özel Sektörün Çıkarttığı Tahvil, Senet ve Bono satın alma işlemi muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
111 ÖZEL KESİM TAHVİL, SENET VE BONOLARI
111 XX XX XXXX XXXX
102 BANKALAR
102 XX XX XXXX XXXX

29 HAZİRAN 2002
ÖLŞ, A Bankası’ndaki 1802 numaralı vadesiz ticari hesabından, T.T. Anonim şirketinin çıkarttığı yıllık %70 getirili nominal değeri 150.000TL. olan tahvillerden 1.000 adet alınması için talimat verdi. A Bankası tahvillerin alındığına dair dekontu ÖLŞ’ne aynı gün e-mail ile gönderdi.
Banka komisyonu dikkate alınmamıştır.

2.Özel Sektörün Çıkarttığı Tahvil, Senet ve Bono Satma
20.Menkul Kıymet Karı
Özel Sektörün Çıkarttığı Tahvil, Senet ve Bono satıldığında menkul kıymet karı söz konusu olduğunda,
satış tutarı 102 Bankalar Hesabına borç,
alış bedeli/borsa rayici 111 Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları Hesabına alacak,
alış tarihinden satış tarihine kadar olan süre içinde işleyen faiz 642 Faiz Gelirleri Hesabına alacak ve
satış tutarı – alış bedeli/borsa rayici – işleyen faiz tutarı ise, 645 Menkul Kıymet Satış Karları Hesabına alacak yazılır.

Özel Sektörün Çıkarttığı Tahvil, Senet ve Bonoya işleyen faiz aşağıdaki formül ile hesaplanır.
Tam aylar 30 GÜN olarak kabul edilir.
İşleyen faiz tutarı = Nominal Değer * Yıllık faiz oranı * Süre
36500

Özel Sektörün Çıkarttığı Tahvil, Senet ve Bono satış işleminde menkul kıymet karı oluşması durumu muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
102 BANKALAR
102 XX XX XXXX
111 ÖZEL KESİM TAHVİL, SENET VE BONOLARI
111 XX XX XXXX
642 FAİZ GELİRLERİ
642 XX X7 DİĞER KİŞİ VE KURULUŞLARCA ÇIKARTILMIŞ MK FAİZLERİ
645 MENKUL KIYMET SATIŞ KARLARI
645 XX 1X XX1X XXXX

10 TEMMUZ 2002
ÖLŞ, A Bankası’na 29 HAZİRAN 2002 tarihinde 0082 günlük defter numaralı işlem ile alınan T.T. Anonim şirketinin çıkarttığı yıllık %70 getirili nominal değeri 150.000TL. olan tahvillerden 300 adet satması talimatını verdi. A Bankası 180.000TL.’den sattığına ve bedelinin 1802 numaralı vadesiz ticari hesaba alındığına dair dekontu ÖLŞ’ne aynı gün e-mail ile gönderdi.
Banka komisyonu dikkate alınmamıştır.
Gelir vergisi ve fon payı dikkate alınmamıştır.

İşleyen faiz tutarı = 150.000 * 70 * 11GÜN * 300ADET
36500
İşleyen faiz tutarı = 949.315=949.000

21.Menkul Kıymet Zararı
Özel Sektörün Çıkarttığı Tahvil, Senet ve Bono satış işleminde menkul kıymet zararı oluşması durumu muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
102 BANKALAR
102 XX XX XXXX
655 MENKUL KIYMET SATIŞ ZARARLARI
655 XX 1X XX1X XXXX
111 ÖZEL KESİM TAHVİL, SENET VE BONOLARI
111 XX XX XXXX
642 FAİZ GELİRLERİ
642 XX X7 DİĞER KİŞİ VE KURULUŞLARCA ÇIKARTILMIŞ MK FAİZLERİ

11 TEMMUZ 2002
ÖLŞ, A Bankası’na 29 HAZİRAN 2002 tarihinde 0082 günlük defter numaralı işlem ile alınan T.T. Anonim şirketinin çıkarttığı yıllık %70 getirili nominal değeri 150.000TL. olan tahvillerden 200 adet satması talimatını verdi. A Bankası 150.000TL.’den sattığına ve bedelinin 1802 numaralı vadesiz ticari hesaba alındığına dair dekontu ÖLŞ’ne aynı gün e-mail ile gönderdi.
Banka komisyonu dikkate alınmamıştır.
Gelir vergisi ve fon payı dikkate alınmamıştır.

İşleyen faiz tutarı = 150.000 * 70 * 12GÜN * 200ADET
36500
İşleyen faiz tutarı = 690.410=690.000

3.Faiz Tahsili (Vadesi Gelen Kuponlar)
3.Kar Payının Tahsili (Vadesi Gelen Kuponlar)
· Kuponların Kesimi ve
· Tahsilatın Yapılması işlemlerini kapsayan faiz tahsiline ait muhasebe kayıtları 108 Diğer Hazır Değerler Hesabında Vadesi Gelen Kuponlar başlığında anlatıldığı gibi yapılır.
· 640 İştiraklerden Temettü Gelirleri Hesabı yerine, 642 Faiz Gelirleri Hesabına kullanılır.
· Kupon bedelleri satın alma tutarından indirildikten sonra kalan tutar, hisse senedinin alış bedelini oluşturur.

4.Özel Sektörün Çıkarttığı Tahvil, Senet ve Bononun Güvence Olarak Verilmesi
· 110 Hisse Senetleri Hesabında Hisse Senetlerinin Güvence Olarak Verilmesi anlatıldığı gibi yapılır.
· 110 Hisse Senetleri Hesabı yerine, 111 Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları Hesabına kullanılır.

5.Değerleme Gününde Piyasa Değerinin Alış Değerinin Altına İnmesi
· 110 Hisse Senetleri Hesabında aynı başlıkta anlatıldığı gibi yapılır.
· Alış bedeli ile değerlenen menkul kıymetler için ayrılan karşılık Kanunen Kabul Edilmeyen Gider olarak değerlendirilir.
· Borsa rayici ile değerlenen menkul kıymetler için ayrılan karşılık ise, Gider olarak değerlendirilir.

112 KAMU KESİMİ TAHVİL SENET VE BONOLARI HESABI
Ana Esaslar
İşletme elinde bulunan kamu tarafından çıkartılmış tahvil, senet ve bonolar THP’nda 112 Kamu Kesimi Tahvil, Senet ve Bonoları Hesabında izler.

Bölümlenmesi
İşletmenin aldığı,
kamu kesimi tahvil, senet ve bono statüsü,
para çeşidi ve
menkul kıymetin adı dikkate alınarak 112 Kamu Kesimi Tahvil, Senet ve Bonoları Hesabı aşağıdaki gibi bölümlenebilir.

ALT-HESAP KODU 1 ALT-HESAP KODU 2 DETAY-HESAP KODU 1 DETAY-HESAP KODU 2
KAMU KESİMİ TAHVİL, SENET VE BONO STATÜSÜ PARA ÇEŞİDİ BOŞ ÖZEL KESİM TAHVİL, SENET VE BONO ADI
1.DEVLET TAHVİLLERİ 1.TL 1. KAMU KESİMİ TAHVİL, SENET VE BONO A
2.HAZİNE BONOLARI 2.EURO 2. KAMU KESİMİ TAHVİL, SENET VE BONO B
3.GELİR ORTAKLIĞI SENEDİ 3.USD 3. KAMU KESİMİ TAHVİL, SENET VE BONO C
4.ALIŞ BEDELİNE DAHİL İŞLEMİŞ FAİZ KARŞILIĞI TAHSİLAT (-) 4.GBP
5.GÜVENCEDEKİ

ANA ALT DETAY UZUN
HESAP HESAP HESAP ALT/DETAY HESAP
KODU KODU KODU ADI
112 10 00 1000 DEVLET TAHVİLİ
112 11 00 1100 TL
112 11 01 1101 KAMU KESİMİ TAHVİL, SENET VE BONO A
112 20 00 2000 HAZİNE BONOLARI
112 30 00 3000 GELİR ORTAKLIĞI SENEDİ
112 40 00 4000 ALIŞ BEDELİNE DAHİL İŞLEMİŞ FAİZ KARŞILIĞI TAHSİLAT (-)
112 50 00 5000 GÜVENCEDEKİ

İşleyişi
112 Kamu Kesimi Tahvil, Senet ve Bonoları Hesabına,
· işletme tarafından alınan kamu kesiminin çıkarttığı tahvil, senet ve bono tutarları borç,
· işletme tarafından elden çıkarılan özel sektörün çıkarttığı tahvil, senet ve bono tutarları alacak kaydedilir.
· Hesap daima borç kalanı verir veya sıfır olur. Hiçbir şekilde alacak kalanı vermez.

TL. ile düzenlenen özel sektörün çıkarttığı tahvil, senet ve bonolar borsa rayici ile kaydedilirler.
o İşletme yabancı para ile düzenlenmiş kamu kesimi tahvil, senet ve bono aldığında, hesap kayıtlarına TL. karşılığı ile yazılırlar. Yabancı paranın ulusal karşılıklarını bulmak için T.C.M.B.’nın hergün yayınladığı efektif alış kuru; esas alınır ve kayıtlara öyle geçirilir.

Envanteri
· kamu kesiminin çıkarttığı tahvil, senet ve bonoların envanteri dönem sonunda yapılır.
· kamu kesiminin çıkarttığı tahvil, senet ve bonolar aşağıdaki Kamu Kesiminin Çıkarttığı Tahvil, Senet Ve Bonolar Sayım Cetveli ile sayılarak hesap kalanları ile mutabakatları sağlanır.
· Noksan ve fazlalar için 100 Kasa Hesabında anlatıldığı gibi işlem yapılır.
· Yabancı paralı kamu kesiminin çıkarttığı tahvil, senet ve bonolar için envanter yapılırken oluşan kur farkları 646 Kambiyo Karları Hesabı veya 656 Kambiyo Zararları (-) Hesabında izlenir.

KAMU KESİMİNİN ÇIKARTTIĞI TAHVİL, SENET VE BONOLARIN SAYIM CETVELİ
KAMU KESİMİNİN ÇIKARTTIĞI TAHVİL, SENET VE BONOLARI ÇIKARTAN İŞLETMENİN ADI KAMU KESİMİNİN ÇIKARTTIĞI TAHVİL, SENET VE BONOLARIN CİNSİ VE NUMARASI SATIN ALMA TARİHİ YAZILI DEĞER ALIŞ BEDELİ BORSA RAYİCİ ADET TUTAR AÇIKLAMA

Değerlemesi
Kamu kesiminin çıkarttığı tahvil, senet ve bonolardan TL. üzerinden düzenlenmiş olanlar dönem sonunda borsa rayici ile değerlenirler.
· Piyasa değerinin alış değerinin altına inmesi ve bu değer azalışının geçici olduğuna ilişkin objektif göstergeler yoksa, değer azalışı için karşılık ayrılır.
· Borsa rayici ile değerlenen menkul kıymetlerin değerleme günündeki zararları Gider niteliğindedir ve Ticari Karın tespitinde dikkate alınır.
· Kamu kesiminin çıkarttığı tahvil, senet ve bonolar yabancı para üzerinden düzenlenmiş iseler VUK’nun 280nci maddesi gereğince, dönem sonunda TCMB efektif alış kuruna göre hesaplanan karşılığı ile değerlenirler. Bu işlem yapılırken oluşan kur farkları 646 Kambiyo Karları Hesabı veya 656 Kambiyo Zararları (-) Hesabında izlenir.

Örnek Olaylar
· Özel Sektörün Çıkarttığı Tahvil, Senet ve Bono konusunda anlatıldığı gibidir.

118 DİĞER MENKUL KIYMETLER HESABI
Ana Esaslar
İşletme elinde bulunan hisse senetleri, kamu ve özel sektör tarafından çıkarılmış bulunan tahvil, bono ve senetlerin dışındaki diğer menkul kıymetleri THP’nda 118 Diğer Menkul Kıymetler Hesabında izler.

Bölümlenmesi
İşletmenin aldığı,
Menkul kıymet statüsü dikkate alınarak 118 Diğer Menkul Kıymetler Hesabı aşağıdaki gibi bölümlenebilir.

ALT-HESAP KODU 1 ALT-HESAP KODU 2 DETAY-HESAP KODU 1 DETAY-HESAP KODU 2
MENKUL KIYMET
STATÜSÜ BOŞ BOŞ BOŞ
1.ALTIN
2.GÜMÜŞ
3.GÜVENCEDEKİ

ANA ALT DETAY UZUN
HESAP HESAP HESAP ALT/DETAY HESAP
KODU KODU KODU ADI
118 10 00 1000 ALTIN
118 20 00 2000 GÜMÜŞ
118 30 00 3000 GÜVENCEDEKİ

İşleyişi
118 Diğer Menkul Kıymetler Hesabına,
· işletme tarafından alınan diğer menkul kıymet tutarları borç,
· işletme tarafından elden çıkarılan diğer menkul kıymet tutarları alacak kaydedilir.
· Hesap daima borç kalanı verir veya sıfır olur. Hiçbir şekilde alacak kalanı vermez.
TL. ile alınan diğer menkul kıymetler alış bedeli ile kaydedilirler.
o İşletme yabancı para ile diğer menkul kıymet aldığında, hesap kayıtlarına TL. karşılığı ile yazılırlar. Yabancı paranın ulusal karşılıklarını bulmak için T.C.M.B.’nın hergün yayınladığı efektif alış kuru; esas alınır ve kayıtlara öyle geçirilir.

Envanteri
· Diğer menkul kıymet envanteri dönem sonunda yapılır.
· Diğer menkul kıymet Diğer Menkul Kıymet Sayım Cetveli ile sayılarak hesap kalanları ile mutabakatları sağlanır.
· Noksan ve fazlalar için 100 Kasa Hesabında anlatıldığı gibi işlem yapılır.
· Yabancı paralı diğer menkul kıymetler için envanter yapılırken oluşan kur farkları 646 Kambiyo Karları Hesabı veya 656 Kambiyo Zararları (-) Hesabında izlenir.

DİĞER MENKUL KIYMETLERİN SAYIM CETVELİ
DİĞER MENKUL KIYMETLERİ
ÇIKARTAN İŞLETMENİN ADI DİĞER MENKUL KIYMETLERİN
CİNSİ VE NUMARASI SATIN ALMA TARİHİ YAZILI DEĞER ALIŞ BEDELİ BORSA RAYİCİ ADET TUTAR AÇIKLAMA

Değerlemesi
Diğer menkul kıymetlerden TL. İle alınmış olanlar dönem sonunda alış bedeli ile değerlenirler.
· Piyasa değerinin alış değerinin altına inmesi ve bu değer azalışının geçici olduğuna ilişkin objektif göstergeler yoksa, değer azalışı için karşılık ayrılır.
· Alış bedeli ile değerlenen diğer menkul kıymetlerin değerleme günündeki zararları Kanunen Kabul Edilmeyen Gider niteliğindedir ve Finansal Karın hesaplanması esnasında Ticari Kara eklenir.
· Diğer menkul kıymetler yabancı para ile alınmış iseler VUK’nun 280nci maddesi gereğince, dönem sonunda TCMB efektif alış kuruna göre hesaplanan karşılığı ile değerlenirler. Bu işlem yapılırken oluşan kur farkları 646 Kambiyo Karları Hesabı veya 656 Kambiyo Zararları (-) Hesabında izlenir.
· Altın ve benzeri madenler yabancı paralarda olduğu gibi değerlenir, alış bedeli ile piyasa rayici arasındaki fark, 645 Menkul kıymet Karları Hesabı veya 655 Menkul Kıymet Zararları (-) Hesabında izlenir. ,
· Piyasa rayici ile değerlenen diğer menkul kıymetlerin değerleme günündeki zararları Gider niteliğindedir ve Ticari Karın tespitinde dikkate alınır.

Örnek Olaylar
· Hisse Senetleri konusunda anlatıldığı gibidir.

119 MENKUL KIYMETLER DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI (-) HESABI
Ana Esaslar
İşletme menkul kıymetlerin borsa veya piyasa değerlerinde %10 ve daha fazla altına inmesi (SPK Tebliği, Seri XI, Md.21) ya da sürekli olarak değer azalması olduğu tespit ettiğinde ortaya çıkacak zararların karşılanması amacı ile ayrılması gereken karşılıklarını THP’nda 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı Hesabında izler.

Bölümlenmesi
İşletmenin,
menkul kıymetler değer düşüklüğü karşılık çeşidi,
para çeşidi
gider kabulü ve
menkul kıymet adı dikkate alınarak 119 Menkul Kıymet Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabı aşağıdaki gibi bölümlenebilir.

ALT-HESAP KODU 1 ALT-HESAP KODU 2 DETAY-HESAP KODU 1 DETAY-HESAP KODU 2
MEKUL KIYMETLER DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIK ÇEŞİDİ PARA ÇEŞİDİ
GİDER KABULÜ
MENKUL KIYMET ADI

1.HİSSE SENETLERİ DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI 1.TL 1.KANUNEN KABUL EDİLEN GİDER 1.MENKUL KIYMET A
2.ÖZEL KESİM TAHVİL, SENET VE BONOLARI DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI 2.EURO 2.KANUNEN KABUL EDİLMEYEN GİDER 2.MENKUL KIYMET B
3.KAMU KESİMİ TAHVİL, SENET VE BONOLAR DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI 3.USD 3.MENKUL KIYMET C
4.DİĞER MENKUL KIYMETLER DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI 4.GBP

ANA ALT DETAY UZUN
HESAP HESAP HESAP ALT/DETAY HESAP
KODU KODU KODU ADI
119 10 00 1000 HİSSE SENETLERİ DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI
119 11 00 1100 TL
119 11 10 1110 KANUNEN KABUL EDİLEN GİDER
119 11 11 1111 MENKUL KIYMET A
119 20 00 2000 ÖZEL KESİM TAHVİL, SENET VE BONOLARI DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI
119 30 00 3000 KAMU KESİMİ TAHVİL, SENET VE BONOLAR DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI
119 40 00 4000 DİĞER MENKUL KIYMETLER DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI

İşleyişi
119 Menkul Kıymet Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabına;
değer azalışları için azalışın tamamını karşılayacak olan tutarları, 654 Karşılık Giderleri (-) Hesabının borçlandırılması karşılığında alacak,
kendisine karşılık ayrılmış olan menkul kıymet elden çıkarıldığında veya değer düşüklüğünün gerçekleşmemesi / değer kazanma halinde, karşılık tutarı 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar Hesabının alacaklandırılması karşılığında borç yazılır.
Hesap daima alacak kalanı verir veya sıfır olur. Hiçbir şekilde borç kalanı vermez.
· Envanteri ve değerlemeye konu olmaz.
Örnek Olaylar
Karşılık Ayırma
Karşılığın İptali
Elden Çıkartma Nedeni ile Karşılığın İptali
Değer Düşüklüğünün Gerçekleşmemesi / Değer Kazanma Halinde Karşılığın İptali

1.Karşılık Ayırma
110 Hisse Senetleri Hesabında Değerleme Gününde Piyasa Değerinin Alış Değerinin Altına İnmesi (Karşılık Ayırma) başlığında anlatıldığı gibidir.

2.Karşılığın İptali
Menkul kıymetin elden çıkarılması veya
değer düşüklüğünün gerçekleşmemesi / değer kazanma halinde ayrılan karşılığın iptali söz konusu olur. Bu durumda ayrılan karşılık tutarı,
119 Menkul Kıymet Değer Düşüklüğü Karşılığı (-) Hesabına borç,
644 Konusu Kalmayan Karşılıklar Hesabına alacak yazılır.

644 Konusu Kalmayan Karşılıklar Hesabı,
aktifle ilgili karşılıklar iptal edildikçe, ilgili karşılık hesabının borçlandırılması karşılığında alacaklandırılır,
dönem sonunda 690 Dönem Karı veya Zararı Hesabına devredilerek kapatılır.

İşletmenin,
konusu kalmayan karşılık çeşidi,
para çeşidi
gider kabulü ve
menkul kıymet adı dikkate alınarak 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar Hesabı, 654 Karşılık Giderleri (-) Hesabına benzer şekilde aşağıdaki gibi bölümlenebilir.

ALT-HESAP KODU 1 ALT-HESAP KODU 2 DETAY-HESAP KODU 1 DETAY-HESAP KODU 2
KONUSU KALMAYAN KARŞILIK ÇEŞİDİ PARA ÇEŞİDİ GİDER KABULÜ MENKUL KIYMET ADI
1.MENKUL KIYMET DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI İPTAL KARLARI 1.TL 1.KANUNEN KABUL EDİLEN GİDER 1.MENKUL KIYMET A
2.BAĞLI MENKUL KIYMETLER DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI İPTAL KARLARI 2.EURO 2.KANUNEN KABUL EDİLMEYEN GİDER 2.MENKUL KIYMET B
3.ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAK KARŞILIĞI İPTAL KARLARI 3.USD 3.MENKUL KIYMET C
4.ŞÜPHELİ DİĞER TİCARİ ALACAKLAR KARŞILIĞI İPTAL KARLARI 4.GBP
5.STOK DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI İPTAL KARLARI
6.İŞTİRAKLER DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI İPTAL KARLARI
7.BAĞLI ORTAKLIKLAR DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI İPTAL KARLARI
8.SAYIM VE TESELLÜM NOKSANLIĞI KARŞILIĞI İPTAL KARLARI
9.DİĞERKONUSU KALMAMIŞ KARŞILIKLAR İPTAL KARLARI

20.Elden Çıkartma Nedeni ile Karşılığın İptali
Elden Çıkartma Nedeni ile Karşılığın İptali muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
102 BANKALAR
102 XX XX XXXX XXXX
119 MENKUL KIYMET DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI (-)
119 1X XX 1XXX XXXX
XXX XXXX
XXX XX XX XXXX XXXX
644 KONUSU KALMAYAN KARŞILIKLAR
644 1X XX 1XXX XXXX

02 OCAK 2003
ÖLŞ, 31 ARALIK 2002 tarihli 0081 günlük defter numaralı işlem ile karşılık ayırdığı hisse senetlerinin satılması için A Bankası’na talimat verdi. A Bankası 55.000TL.’dan 400 adet satıldığına dair dekontu ÖLŞ’ne aynı gün e-mail ile gönderdi.
Banka komisyonu dikkate alınmamıştır.
Alış bedeli (25 HAZİRAN 2002) AFYON ÇİMENTO = 102.000TL.’dır.
Piyasa (Borsa) değeri (31 ARALIK 2002) AFYON ÇİMENTO = 50.000TL.’dır.
Piyasa (Borsa) değeri (02 OCAK 2003) AFYON ÇİMENTO = 55.000TL.’dır.

21.Değer Düşüklüğünün Gerçekleşmemesi / Değer Kazanma Halinde Karşılığın İptali
Değer Düşüklüğünün Gerçekleşmemesi / Değer Kazanma Halinde Karşılığın İptali muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
119 MENKUL KIYMET DEĞER DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞILIĞI (-)
119 1X XX 1XXX XXXX
644 KONUSU KALMAYAN KARŞILIKLAR
644 1X XX 1XXX XXXX

10 OCAK 2003
ÖLŞ, 31 ARALIK 2002 tarihli 0081 günlük defter numaralı işlem ile karşılık ayırdığı hisse senetlerinden kalan 600 adedini borsa rayicinin alış bedelinin üzerine çıkması üzerine ayırdığı karşılığı kaldırdı.
Alış bedeli (25 HAZİRAN 2002) AFYON ÇİMENTO = 102.000TL.’dır
Piyasa (Borsa) değeri (31 ARALIK 2002) AFYON ÇİMENTO = 50.000TL.’dır.
Piyasa (Borsa) değeri (10 OCAK 2003) AFYON ÇİMENTO = 110.000TL.’dır.

12* TİCARİ ALACAKLAR HESAP GRUBU
Bu grup, bir yıl içinde paraya dönüşmesi öngörülen ve işletmenin ticari ilişkisi nedeniyle ortaya çıkan senetli ve senetsiz alacakların izlenmesi amacıyla kullanılır.
Ticari ilişkilerden dolayı ana kuruluş, iştirak ve bağlı ortaklıklardan olan alacaklar varsa bu grupdaki ilgili hesapların ayrıntılarında açıkça gösterilir.
Tekdüzen Hesap planına göre Ticari Alacaklar Hesap Grubuna ait hesap kalemleri şunlardır.

1** DÖNEN VARLIKLAR
12* TİCARİ ALACAKLAR
120 ALICILAR
121 ALACAK SENETLERİ
122 ALACAK SENETLERİ REESKONTU (-)
126 VERİLEN DEPOZİTO VE TEMİNATLAR
127 DİĞER TİCARİ ALACAKLAR
128 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR
129 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR KARŞILIĞI (-)

120 ALICILAR HESABI
Ana Esaslar
İşletme faaliyet konusunu oluşturan mal ve hizmet satışlarından kaynaklanan senetsiz alacaklarını, diğer bir deyişle hiçbir finansal aracın kullanılmamasından doğan alacaklarını THP’nda 120 Alıcılar Hesabında izler.

Bölümlenmesi
İşletmenin,
işlem yeri,
müşteri adı ve
senetsiz alacağın vadesi dikkate alınarak 120 Alıcılar Hesabı aşağıdaki gibi bölümlenebilir.

ALT-HESAP KODU 1 ALT-HESAP KODU 2 DETAY-HESAP KODU 1 DETAY-HESAP KODU 2
İŞLEM YERİ MÜŞTERİ ADI SENETSİZ ALACAĞIN VADESİ
1.YURTİÇİ 1.MÜŞTERİ A 01.OCAK VADELİ 10.EKİM VADELİ
2.YURTDIŞI 2.MÜŞTERİ B 02.ŞUBAT VADELİ 11.KASIM VADELİ
3.MÜŞTERİ C 03.MART VADELİ 12.ARALIK VADELİ
04.NİSAN VADELİ 13.GELECEK YILLARA VADELİ
05.MAYIS VADELİ 14.GEÇEN YILDAN KALAN 
06.HAZİRAN VADELİ  
07.TEMMUZ VADELİ  
08.AĞUSTOS VADELİ  
09.EYLÜL VADELİ  

ANA ALT DETAY UZUN
HESAP HESAP HESAP ALT/DETAY HESAP
KODU KODU KODU ADI
120 10 00 1000 YURTİÇİ
120 11 00 1100 MÜŞTERİ A
120 11 01 1101 OCAK VADELİ
120 20 00 2000 YURTDIŞI

İşleyişi
120 Alıcılar Hesabına,
· senetsiz alacağın doğması ile borç,
· senetsiz alacağın
o ödenmesi,
o nedeni olan işlemin iptali,
o finansal araçlarla değiştirilmesi halinde alacak kaydedilir.
· Hesap daima borç kalanı verir veya sıfır olur. Hiçbir şekilde alacak kalanı vermez.
· Ortaklar, ana kuruluş, iştirakler ve bağlı ortaklıklara olan senetsiz ticari alacakların Bilanço Dipnotlarında gösterilmesi gerekir.
TL. ile açılan krediler hesaba kaydedilirken satış akdinde bulunan kayıtlı değer ile kaydedilirler.
o İşletme yabancı para ile kredi açtığında, hesap kayıtlarına TL. karşılığı ile yazılırlar. Yabancı paranın ulusal karşılıklarını bulmak için T.C.M.B.’nın hergün yayınladığı efektif alış kuru; esas alınır ve kayıtlara öyle geçirilir.

Envanteri
· 120 Alıcılar Hesabının envanteri dönem sonunda yapılır.
· Müşterilere Mutabakat Cetveli gönderilerek onayları alınarak hesap kalanları ile mutabakatları sağlanır.
· Noksan ve fazlalar için 100 Kasa Hesabında anlatıldığı gibi işlem yapılır.
· Müşterilere açılan kredi tutarlarının uygunluğu incelenir.

………………………… İŞLETMESİNE AİT KREDİLİ İŞLEM MUTABAKAT CETVELİ
İŞLEM NUMARASI İŞLEM TARİHİ AÇIKLAMA ADET TUTAR
BORÇ TUTAR
ALACAK TUTAR
KALAN

Değerlemesi
· TL. üzerinden açılan krediler VUK’nun 281nci maddesi gereğince, dönem sonunda kayıtlı değer ile değerlenirler.
· Yabancı para üzerinden açılan krediler VUK’nun 280nci maddesi gereğince, dönem sonunda TCMB efektif alış kuruna göre hesaplanan karşılığı ile değerlenirler.
· Yabancı paralı açılan krediler için oluşan kur farklarından
o kambiyo karları, 646 Kambiyo Karları Hesabının alacaklandırılması karşılığında 120 Alıcılar Hesabının borcunda,
o kambiyo zararları, 656 Kambiyo Zararları (-) Hesabının borçlandırılması karşılığında 120 Alıcılar Hesabının alacağında, izlenir.

Örnek Olaylar
· Kredili Ticari Mal Satışı
· Yabancı Paralı Senetsiz Alacakta Kur Farkı Oluşması
· Senetsiz Alacağın Şüpheli Hale Gelmesi ve Karşılık Ayırma
· Tahsilat Yoluyla Karşılığın İptali
· Senetsiz Alacağın Değersiz Hale Gelmesi
· Senetsiz Alacaktan Vazgeçilmesi

1.Kredili Ticari Mal Satışı
Kredili yurtiçi ticari mal satış işlemi, işletmenin Aralıklı Envanter Sistemi kullanması durumunda muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
120 ALICILAR
120 1X XX 1XXX XXXX
391 HESAPLANAN KDV
391 20 XX 20XX XXXX
600 YURTİÇİ SATIŞLAR
600 X2 X0 X2X0 XXXX

12 TEMMUZ 2002.
ÖLŞ 600 birim TİCARİ MAL B’yi KDV hariç 6.000EURO’ya 6 aylık vade ile açık hesaba yazılmak üzere (kredili) yapılan sözleşme karşılığında İşletme F’ye T1202 numaralı fatura ile sattı.
TCMB’nın uyguladığı,
efektif alış kuru (12 TEMMUZ 2002) 1EURO=1.200.000 TL.’dir.

2.Yabancı Paralı Senetsiz Alacakta Kur Farkı Oluşması
Yabancı paralı senetsiz alacakta kur karı oluşması işlemi muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
120 ALICILAR
120 XX XX XXXX XXXX
646 KAMBİYO KARLARI
646 0X 00 XXXXX

Yabancı paralı senetsiz alacakta kur zararı oluşması işlemi muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
656 KAMBİYO ZARARLARI (-)
656 0X 00 XXXXX
120 ALICILAR
120 XX XX XXXX XXXX

31 ARALIK 2002.
ÖLŞ kredili satışlarını değerledi.
TCMB’nın uyguladığı,
efektif alış kuru (12 TEMMUZ 2002) 1EURO=1.200.000 TL.’dir.
efektif alış kuru (31 ARALIK 2002) 1EURO=1.400.000 TL.’dir.

3.Senetsiz Alacağın Şüpheli Hale Gelmesi ve Karşılık Ayırma
Değerleme gününde, VUK’nun 323ncü maddesi gereğince ticari ve zirai kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi ile ilgili olmak şartıyla;
· dava veya icra safhasında bulunan alacaklar ve
· yapılan protestoya veya yazı ile bir defadan fazla istenilmesine rağmen borçlu tarafından ödenmemiş bulunan, dava ve icra takibine değmeyecek derecede küçük alacaklar şüpheli hale gelmiş sayılır ve bu senetsiz alacak tutarları,
128 Şüpheli Ticari Alacaklar Hesabına borç,
120 Alıcılar Hesabına alacak yazılır ve
654 Karşılık Giderleri Hesabına borç,
129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı (-) Hesabına alacak yazılır.

128 Şüpheli Ticari Alacaklar Hesabı;
ödeme süresi geçmiş bu nedenle vadesi bir kaç defa uzatılmış veya protesto edilmiş, yazı ile birden fazla istenmiş ya da icra safhasına aktarılmış senetli ve senetsiz alacakların izlenmesinde kullanılır;
tahsili şüpheli hale gelmiş olan alacaklar ilgili hesapların alacağı karşılığında bu hesaba borç yazılır,
bu durumdaki alacaklar normal alacaklardan çıkarılır ve alacağın tahsili veya tahsil edilemeyeceğinin kesinleşmesi durumunda bu hesaba alacak kaydedilir.

İşletmenin,
alacak çeşidi,
müşteri adı ve
alacağın vadesi dikkate alınarak 128 Şüpheli Ticari Alacaklar Hesabı aşağıdaki gibi bölümlenebilir.

ALT-HESAP KODU 1 ALT-HESAP KODU 2 DETAY-HESAP KODU 1 DETAY-HESAP KODU 2
ALACAK ÇEŞİDİ MÜŞTERİ ADI ALACAĞIN VADESİ
1.PROTESTO EDİLEN ÇEK 1.MÜŞTERİ A 01.OCAK VADELİ 10.EKİM VADELİ
2.İADE EDİLEN ÇEK 2.MÜŞTERİ B 02.ŞUBAT VADELİ 11.KASIM VADELİ
3.KARŞILIKSIZ ÇIKAN ÇEK 3.MÜŞTERİ C 03.MART VADELİ 12.ARALIK VADELİ
4.KREDİ KARTI 04.NİSAN VADELİ 13.GELECEK YILLARA VADELİ
5.PROTESTO EDİLEN SENET 05.MAYIS VADELİ 14.GEÇEN YILDAN KALAN
6.İADE EDİLEN SENET 06.HAZİRAN VADELİ  
7.AÇIK HESAP 07.TEMMUZ VADELİ  
8.DİĞER TAHSİLİ GECİKEN ALACAKLAR 08.AĞUSTOS VADELİ  
9.DİĞER SENETSİZ TİCARİ ALACAKLAR 09.EYLÜL VADELİ  

129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı (-) Hesabı;
128 Şüpheli Ticari Alacaklar Hesabı için ayrılan karşılıklarla, perakende satış yöntemi kullanarak bilanço gününden önceki iki hesap döneminde vadesinde tahsil edilmeyen alacakların ilgili dönemlerdeki toplam vadeli satışlara oranlarının ortalamasının değerleme dönemindeki vadeli satışlara uygulanması suretiyle bulunacak şüpheli alacaklar için ayrılan karşılıkların izlenmesinde kullanılır;
teminatlı alacaklarda karşılık teminatı aşan kısım için ayrılır;
hesaplanan karşılık tutarı bu hesaba alacak, 654 Karşılık Giderleri Hesabına borç kaydedilir;
şüpheli alacağın tahsiline bağlı olarak, tahmin olunan zararın kısmen ya da tamamen gerçekleşmemesi halinde, gerçekleşmeyen kısım 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar Hesabı alacağına devredilerek bu hesaba borç kaydedilir, diğer bir bir deyişle ayrılan karşılık iptal edilir;
şüpheli alacağın tahsilinin imkansız olduğu kesinleştiği takdirde bu hesaba borç, ilgili hesaba da alacak kaydedilir;
gerçekleşen zararın ayrılan karşılıklardan fazla olması halinde, ayrılan karşılık kadar bu hesaba borç, zarar fazlası ise 681 Önceki Dönem Gider ve Zararları Hesabına borç, tahsil edilmeyen tutar, ilgili alacak hesabına alacak kaydolunur;
perakende satış yönteminin uygulanması sonucunda , dönemin karşılık tutarının o tarihteki şüpheli alacaklar karşılığı tutarından az olması durumunda, aradaki fark 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar Hesabına aktarılmak üzere bu hesaba borç yazılır ve
daha önce alacaklardan düşülen ve bu hesaba borç kaydedilen alacakların tahsili söz konusu olduğu takdirde, oluşlarına göre 671 Önceki Dönem Gelir ve Karlar Hesabına alınır.

İşletmenin,
alacak çeşidi,
müşteri adı ve
alacağın vadesi dikkate alınarak129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı (-) Hesabı, 128 Şüpheli Ticari Alacaklar Hesabında olduğu gibi bölümlenebilir.

Senetsiz alacağın şüpheli hale gelmesi işlemi muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
128 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR
128 7X XX 7XXX XXXX
120 ALICILAR
120 XX XX XXXX XXXX

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
654 KARŞILIK GİDERLERİ
654 3X 2X 3X2X XXXX
129 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR KARŞILIĞI -
129 7X XX 7XXX XXXX

10 ŞUBAT 2003.
ÖLŞ 0087 günlük defter numaralı işlem ile İşletme F’ye sattığı ticari malın bedelini yazılı olarak iki kez istemesine rağmen alamamıştır. Bu nedenle Ticaret Mahkemesine 2003/1345 ESAS NO’lu dosya ile dava açmıştır.

4.Tahsilat Yoluyla Karşılığın İptali
Şüpheli ticari alacak için ayrılan karşılığın tahsilat yoluyla iptali işlemi muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
129 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR KARŞILIĞI -
129 7X XX 7XXX XXXX
644 KONUSU KALMAYAN KARŞILIKLAR
644 3X 2X 3X2X XXXX

15 ŞUBAT 2003.
İşletme F’ye 10 ŞUBAT 2003 tarihinde mahkemeye verildiğini öğrendiğinde 2.800.000.000TL. gönderdi.
TCMB’nın uyguladığı,
efektif alış kuru (12 TEMMUZ 2002) 1EURO=1.200.000 TL.’dir.
efektif alış kuru (31 ARALIK 2002) 1EURO=1.400.000 TL.’dir.
efektif alış kuru (15 ŞUBAT 2003) 1EURO=1.400.000 TL.’dir.

6.Senetsiz Alacağın Değersiz Hale Gelmesi
VUK’nun 322nci maddesi gereğince kazai bir hükme veya kanaat verici bir vesikaya göre tahsiline artık imkan kalmıyan alacaklar, değersiz alacaktır.
Değersiz alacaklar, bu mahiyete girdikleri tarihte tasarruf değerlerini kaybederler ve mukayyet kıymetleriyle zarara geçirilerek yok edilirler.
İşletme hesabı esasına göre defter tutan mükelleflerin bu madde hükmüne giren değersiz alacakları, gider kaydedilmek suretiyle yok edilirler.

Senetsiz alacağın değersiz hale gelmesi işlemi muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
129 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR KARŞILIĞI -
129 7X XX 7XXX XXXX
128 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR
128 7X XX 7XXX XXXX

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
654 KARŞILIK GİDERLERİ
654 3X 1X 3X1X XXXX
654 KARŞILIK GİDERLERİ
654 3X 2X 3X2X XXXX

10 NİSAN 2003.
İşletme F’ye konkordato kararı aldı. İşletme F’nin konkordato anlaşmsında tüm borçlarının %25’ini ödeyeceği yer almaktadır.
TCMB’nın uyguladığı,
efektif alış kuru (12 TEMMUZ 2002) 1EURO=1.200.000 TL.’dir.
efektif alış kuru (31 ARALIK 2002) 1EURO=1.400.000 TL.’dir.
efektif alış kuru (10 NİSAN 2003) 1EURO=1.400.000 TL.’dir.

KALAN ALACAK:
6.900EURO-2.000EURO=4.900EURO
KONKORDATO YOLUYLA DEĞERSİZ ALACAK HALİNE GELEN ALACAK:
4.900EURO *0,45=3.675EURO
3.675EURO *1.400.000TL.=3.087.000.000TL.

6.Senetsiz Alacaktan Vazgeçilmesi
VUK’nun 324ncü maddesi gereğince konkordato veya sulh yoluyla (hem borçlu hem alacaklının rızası ile) alınmasından vazgeçilen alacaklar, alacaklı açısından Değersiz Alacak mahiyetindedir; yukarıda anladıldığı gibi işleme yapılır.
borçlunun defterlerinde ise, özel bir karşılık hesabında izlenir.
Bu hesabın muhteviyatı alacaklının alacaktan vazgeçtiği yılın sonundan başlıyarak üç yıl içinde zararla itfa edilmediği takdirde borçlu tarafından Ticari Kara eklenir.

121 ALACAK SENETLERİ HESABI
Ana Esaslar
İşletme faaliyet konusunu oluşturan mal ve hizmet satışlarından kaynaklanan senede bağlanmış alacaklarını THP’nda 121 Alacak Senetleri Hesabında izler.

Bölümlenmesi
İşletmenin aldığı senedin,
keşide çeşidi,
statüsü ve
alacak senedinin vadesi dikkate alınarak 121 Alacak Senetleri Hesabı aşağıdaki gibi bölümlenebilir.

ALT-HESAP KODU 1 ALT-HESAP KODU 2 DETAY-HESAP KODU 1 DETAY-HESAP KODU 2
KEŞİDE ÇEŞİDİ STATÜSÜ VADESİ
1.TL 1.CÜZDANDAKİ 01.OCAK VADELİ 10.EKİM VADELİ
2.YABANCI PARALI 2.TAHSİLDEKİ 02.ŞUBAT VADELİ 11.KASIM VADELİ
3.VADELİ TL 3.GÜVENCEDEKİ 03.MART VADELİ 12.ARALIK VADELİ
4.VADELİ YABANCI PARALI 4.PROTESTO EDİLEN 04.NİSAN VADELİ 13.GELECEK YILLARA VADELİ
  5.İADE EDİLEN 05.MAYIS VADELİ 14.GEÇEN YILDAN KALAN
  6.VADELİ ÇEK 06.HAZİRAN VADELİ  
  07.TEMMUZ VADELİ  
  08.AĞUSTOS VADELİ  
  09.EYLÜL VADELİ  

ANA ALT DETAY UZUN
HESAP HESAP HESAP ALT/DETAY HESAP
KODU KODU KODU ADI
121 10 00 1000 TL
121 11 00 1100 CÜZDANDAKİ
121 11 01 1101 OCAK VADELİ
121 20 00 2000 YABANCI PARALI
121 30 00 3000 VADELİ TL
121 40 00 4000 VADELİ YABANCI PARALI

İşleyişi
121 Alacak Senetleri Hesabına,
· senetli alacağın doğması ile borç,
· senetli alacağın
o ödenmesi,
o nedeni olan işlemin iptali,
o finansal araçlarla değiştirilmesi halinde alacak kaydedilir.
· Hesap daima borç kalanı verir veya sıfır olur. Hiçbir şekilde alacak kalanı vermez.
· Ortaklar, ana kuruluş, iştirakler ve bağlı ortaklıklara olan senetli ticari alacakların Bilanço Dipnotlarında gösterilmesi gerekir.
TL. ile düzenlenen alacak senetleri hesaba kaydedilirken itibari değer ile kaydedilirler.
o İşletme yabancı para düzenlenen alacak senetleri aldığında, hesap kayıtlarına TL. karşılığı ile yazılırlar. Yabancı paranın ulusal karşılıklarını bulmak için T.C.M.B.’nın her gün yayınladığı efektif alış kuru; esas alınır ve kayıtlara öyle geçirilir.

Envanteri
· 121 Alacak Senetleri Hesabının envanteri dönem sonunda yapılır.
· Alacak Senetleri Sayım Cetvelinin hesap kalanları ile mutabakatları sağlanır.
· Noksan ve fazlalar için 100 Kasa Hesabında anlatıldığı gibi işlem yapılır.

ALACAK SENETLERİ SAYIM CETVELİ
SENET NO İİİŞİİ İ İ SENEDİN ÇKIŞ STATÜSÜ Şİİ
C T G P İ

STATÜSÜ
1.CÜZDANDAKİ
2.TAHSİLDEKİ
3.GÜVENCEDEKİ
4.PROTESTO EDİLEN
5.İADE EDİLEN
6.VADELİ ÇEK

Değerlemesi
· Alınan senetler TL. üzerinden düzenlenmiş iseler VUK’nun 266ncı maddesi gereğince, dönem sonunda itibari değer ile değerlenirler.
· Alınan senetler VUK’nun 281nci maddesi gereğince, tasarruf değeri ile değerlenebilirler. Ancak bu husus verilen senetler içinde uygulanmak zorunluluğunu doğurur.
· Alınan senetler yabancı para üzerinden düzenlenmiş iseler VUK’nun 280nci maddesi gereğince, dönem sonunda yabancı paralı çekin TCMB efektif alış kuruna göre hesaplanan karşılığı ile değerlenirler. Bu işlem yapılırken oluşan kur farkları 646 Kambiyo Karları Hesabı veya 656 Kambiyo Zararları (-) Hesabında izlenir.

Örnek Olaylar
101 Alınan Çekler Hesabında anlatıldığı gibidir.

122 ALACAK SENETLERİ REESKONTU (-) HESABI
Ana Esaslar
İşletme bilanço gününde, senetli alacaklarının tasarruf değeri ile değerlenmesini sağlamak üzere alacak senetleri için ayırdığı reeskont tutarlarını THP’nda 122 Alacak Senetleri Reeskontu (-) Hesabında izler.

Bölümlenmesi
İşletmenin aldığı senedin,
keşide çeşidi,
statüsü ve
alacak senedinin vadesi dikkate alınarak 122 Alacak Senetleri Reeskontu (-) Hesabı, 121 Alacak Senetleri Hesabında olduğu gibi bölümlenebilir.

İşleyişi
122 Alacak Senetleri Reeskontu (-) Hesabına;
hesaplanan reeskont tutarları alacak,
657 Reeskont Faiz Giderleri Hesabına borç yazılır;
izleyen dönemde bu tutar 647 Faiz Gelirleri Hesabına alacak,
122 Alacak Senetleri Reeskontu (-) Hesabına borç yazılarak kapatılır.
122 Alacak Senetleri Reeskontu (-) Hesabı envanter ve değerlemeye konu olmaz.

Örnek Olaylar
101 Alınan Çekler Hesabında Vadeli Müşteri Çekleri konusunda anlatıldığı gibidir.

126 VERİLEN DEPOZİTO VE TEMİNATLAR HESABI
Ana Esaslar
İşletme üçüncü kişilere karşı bir işin yapılmasının üstlenilmesi veya bir sözleşmenin ya da diğer işlemlerin karşılığı olarak geri alınmak üzere verilen depozito ve teminat niteliğindeki değerlerini THP’nda 126 Verilen Depozito ve Teminatlar Hesabında izler.

Bölümlenmesi
İşletmenin aldığı senedin,
keşide çeşidi,
statüsü ve
alacak senedinin vadesi dikkate alınarak 126 Verilen Depozito ve Teminatlar Hesabı aşağıdaki gibi bölümlenebilir.

ALT-HESAP KODU 1 ALT-HESAP KODU 2 DETAY-HESAP KODU 1 DETAY-HESAP KODU 2
FİNANSAL ARAÇ CİNSİ MUHATAP VADESİ
1.NAKİT 1.ALICILAR 01.OCAK VADELİ 10.EKİM VADELİ
2.ÇEK 2.SATICILAR 02.ŞUBAT VADELİ 11.KASIM VADELİ
3.KREDİ KARTI 3.METEAHHİTLER 03.MART VADELİ 12.ARALIK VADELİ
4.VADELİ ÇEK 4.BANKALAR 04.NİSAN VADELİ 13.GELECEK YILLARA VADELİ
5.SENET 5.RESMİ DAİRELER 05.MAYIS VADELİ 14.GEÇEN YILDAN KALAN
6.AÇIK HESAP 6.ÖZEL KURULUŞLAR 06.HAZİRAN VADELİ  
7.YURT DIŞI KİŞİ VE KURULUŞLAR 07.TEMMUZ VADELİ  
08.AĞUSTOS VADELİ  
09.EYLÜL VADELİ  

ANA ALT DETAY UZUN
HESAP HESAP HESAP ALT/DETAY HESAP
KODU KODU KODU ADI
126 10 00 1000 NAKİT
126 11 00 1100 ALICILAR
126 11 01 1101 OCAK VADELİ
126 20 00 2000 ÇEK
126 30 00 3000 KREDİ KARTI
126 40 00 4000 VADELİ ÇEK
126 50 00 5000 SENET
126 50 00 6000 AÇIK HESAP

İşleyişi
126 Verilen Depozito ve Teminatlar Hesabına,
· verilen depozito ve teminatlar borç,
· verilen depozito ve teminatlardan
o geri alınanlar veya
o hesaba sayılanlar alacak kaydedilir.
· Hesap daima borç kalanı verir veya sıfır olur. Hiçbir şekilde alacak kalanı vermez.
TL. ile verilen depozito ve teminatlar hesaba kaydedilirken itibari değer ile kaydedilirler.
o İşletme yabancı para ile depozito ve teminat verdiğinde, hesap kayıtlarına TL. karşılığı ile yazılırlar. Yabancı paranın ulusal karşılıklarını bulmak için T.C.M.B.’nın her gün yayınladığı efektif alış kuru; esas alınır ve kayıtlara öyle geçirilir.

Envanteri
120 Alıcılar Hesabında anlatıldığı gibidir.

Değerlemesi
120 Alıcılar Hesabında anlatıldığı gibidir.

Örnek Olaylar
· Depozito ve Teminat Verilmesi
· Teminatın Geri Alınması
· Depozitonun Kısmen Geri Alınarak Bir Bölümünün Hesaba Sayılması
· Depozito ve Teminatın Şüpheli Hale Gelmesi ve Karşılık Ayırma
· Karşılığın İptali
· Depozito ve Teminatın Değersiz Hale Gelmesi
·
1.Depozito ve Teminat Verilmesi
Depozito ve teminat verilmesi işlemi muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
126 VERİLEN DEPOSİTO VE TEMİNATLAR
126 XX XX XXXX XXXX
100 KASA
100 XX 00 XX00 XXXX

13 TEMMUZ 2002.
ÖLŞ, E İŞLETMESİ’ne tüpgaz için 10.000.000TL. depozitoyu nakit olarak T 1302 numaralı depozito makbuzu karşılığında ödedi.
ÖLŞ, bir resmi dairenin iki ihalesine girmek için 50.000.000TL. nakdi teminat ödedi.

2.Teminatın Geri Alınması
Verilen teminatın geri alınması işlemi muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
100 KASA
100 XX 00 XX00 XXXX
126 VERİLEN DEPOSİTO VE TEMİNATLAR
126 XX XX XXXX XXXX

14 TEMMUZ 2002.
ÖLŞ, bir resmi dairenin bir ihalesi üzerinde kalmadığı için 15.000.000TL.’lik teminatını geri aldı.

3.Depozitonun Kısmen Geri Alınarak Bir Bölümünün Hesaba Sayılması
Depozitonun kısmen geri alınarak bir bölümünün hesaba sayılması durumunda hesaba sayılan tutar,
659 Diğer Olağan Gider ve Zararlar (-) Hesabına borç,
126 Verilen Depozito ve Teminatlar Hesabına alacak yazılır.

659 Diğer Olağan Gider ve Zararlar (-) Hesabı;
65* Diğer Faaliyetlerden Olağan Gider ve Zararlar Hesap Gurubunda yeralan 653 Komisyon Giderleri (-), 654 Karşılık Giderleri (-), 655 Menkul Kıymet Satış Zararları (-), 656 Kambiyo Zararları (-), 657 Reeskont Faiz Giderleri (-) Hesaplarının kapsamına girmeyen diğer olağan faaliyetlerle ilgili gider ve zararların izlenmesinde kullanılır;
gider ve zarar doğdukça ilgili hesabın alacaklandırılması karşılığında borçlandırılır,
dönem sonunda 690 Dönem Karı Veya Zararı hesabına aktarılarak kapatılır..

İşletmenin,
gider çeşidi,
para çeşidi dikkate alınarak 128 Şüpheli Ticari Alacaklar Hesabı aşağıdaki gibi bölümlenebilir.

ALT-HESAP KODU 1 ALT-HESAP KODU 2 DETAY-HESAP KODU 1 DETAY-HESAP KODU 2
OLAĞAN GİDER/ZARAR ÇEŞİDİ PARA ÇEŞİDİ BOŞ BOŞ
1.ARTIK-HURDA SATIŞ ZARARLARI 1.TL
2.DEPOZİTO VE TEMİNAT ZARARLARI 2.EURO
3.USD
4.GBP

Depozitonun kısmen geri alınarak bir bölümünün hesaba sayılması işlemi muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
100 KASA
100 XX 00 XX00 XXXX
659 DİĞER OLAĞAN GİDER VE ZARARLAR
659 XX 00 XX00 XXXX
126 VERİLEN DEPOSİTO VE TEMİNATLAR
126 XX XX XXXX XXXX

15 TEMMUZ 2002.
ÖLŞ, 13 TEMMUZ 2002 tarihinde 0094 günlük defter numaralı işlem ile 10.000.000TL. depozito ödediği tüpü geri veriyor, satıcı hazar nedeniyle 2.500.000TL. keserek depozitoyu nakden ödedi.

4.Depozito ve Teminatın Şüpheli Hale Gelmesi ve Karşılık Ayırma
120 Alıcılar Hesabında Senetsiz Alacağın Şüpheli Hale Gelmesi Ve Karşılık Ayırma konusunda anlatıldığı gibidir.

5.Karşılığın İptali
120 Alıcılar Hesabında Tahsilat Yoluyla Karşılığın İptali konusunda anlatıldığı gibidir.

6.Depozito ve Teminatın Değersiz Hale Gelmesi
120 Alıcılar Hesabında Senetsiz Alacağın Değersiz Hale Gelmesi konusunda anlatıldığı gibidir.

127 DİĞER TİCARİ ALACAKLAR HESABI
Ana Esaslar
İşletme ticari faaliyetleri sonucu ortaya çıkan ve
· 120 Ticari Alacaklar Hesap Grubunun 120 Alıcılar, 121 Alacak Senetleri, 126 Verilen Depozito ve Teminatlar Hesaplarının kapsamına girmeyen,
· tahsili gecikmiş alacaklar (henüz şüpheli alacak niteliğini kazanmayanlar) ve
· diğer çeşitli senetsiz ticari alacaklarını THP’nda 127 Diğer Ticari Alacaklar Hesabında izler.

Bölümlenmesi
İşletmenin aldığı senedin,
alacak çeşidi,
müşteri adı ve
alacak vadesi dikkate alınarak 127 Diğer Ticari Alacaklar Hesabı aşağıdaki gibi bölümlenebilir.

ALT-HESAP KODU 1 ALT-HESAP KODU 2 DETAY-HESAP KODU 1 DETAY-HESAP KODU 2
ALACAK ÇEŞİDİ MÜŞTERİ ADI VADESİ
1.PROTESTO EDİLEN ÇEK 1.MÜŞTERİ A 01.OCAK VADELİ 10.EKİM VADELİ
2.İADE EDİLEN ÇEK 2.MÜŞTERİ B 02.ŞUBAT VADELİ 11.KASIM VADELİ
3.KARŞILIKSIZ ÇIKAN ÇEK 3.MÜŞTERİ C 03.MART VADELİ 12.ARALIK VADELİ
4.KREDİ KARTI 04.NİSAN VADELİ 13.GELECEK YILLARA VADELİ
5.PROTESTO EDİLEN SENET 05.MAYIS VADELİ 14.GEÇEN YILDAN KALAN
6.İADE EDİLEN SENET 06.HAZİRAN VADELİ  
7.AÇIK HESAP 07.TEMMUZ VADELİ  
8.DİĞER TAHSİLİ GECİKEN ALACAKLAR 08.AĞUSTOS VADELİ  
9.DİĞER SENETSİZ TİCARİ ALACAKLAR 09.EYLÜL VADELİ  

ANA ALT DETAY UZUN
HESAP HESAP HESAP ALT/DETAY HESAP
KODU KODU KODU ADI
127 10 00 1000 PROTESTO EDİLEN ÇEK
127 11 00 1100 MÜŞTERİ A
127 11 01 1101 OCAK VADELİ
127 20 00 2000 İADE EDİLEN ÇEK
127 30 00 3000 KARŞILIKSIZ ÇIKAN ÇEK
127 40 00 4000 KREDİ KARTI
127 50 00 5000 PROTESTO EDİLEN SENET
127 60 00 6000 İADE EDİLEN SENET
127 70 00 7000 AÇIK HESAP
127 80 00 8000 DİĞER TAHSİLİ GECİKEN ALACAKLAR
127 90 00 9000 DİĞER SENETSİZ TİCARİ ALACAKLAR

İşleyişi
127 Diğer Ticari Alacaklar Hesabına,
· yukarıda belirtilen alacaklar borç,
· tahsil veya mahsup işlemi yapıldığında ilgili hesaplara karşılık, alacak kaydedilir.
· Hesap daima borç kalanı verir veya sıfır olur. Hiçbir şekilde alacak kalanı vermez.
TL. ile olan yukarıda adı geçen diğer ticari alacaklar hesaba kaydedilirken itibari değer ile kaydedilirler.
o İşletme yabancı para ile olan yukarıda adı geçen diğer ticari alacaklar konu olduğunda, hesap kayıtlarına TL. karşılığı ile yazılırlar. Yabancı paranın ulusal karşılıklarını bulmak için T.C.M.B.’nın her gün yayınladığı efektif alış kuru; esas alınır ve kayıtlara öyle geçirilir.

Envanteri
120 Alıcılar Hesabında anlatıldığı gibidir.

Değerlemesi
120 Alıcılar Hesabında anlatıldığı gibidir.

Örnek Olaylar
120 Alıcılar Hesabında anlatıldığı gibidir.
·
128 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR HESABI
Ana Esaslar
İşletme
· ödeme süresi geçmiş bu nedenle vadesi bir kaç defa uzatılmış veya
· protesto edilmiş,
· yazı ile birden fazla istenmiş ya da
· icra safhasına aktarılmış
o senetli ve
o senetsiz alacakların THP’nda 128 Şüpheli Ticari Alacaklar Hesabında izler.

İşletmenin,
alacak çeşidi,
müşteri adı ve
alacağın vadesi dikkate alınarak 128 Şüpheli Ticari Alacaklar Hesabı, 127 Diğer Ticari Alacaklar Hesabında olduğu gibi bölümlenebilir.

İşleyişi
128 Şüpheli Ticari Alacaklar Hesabına;
tahsili şüpheli hale gelmiş olan alacaklar ilgili hesapların alacağı karşılığında bu hesaba borç yazılır,
bu durumdaki alacaklar normal alacaklardan çıkarılır ve alacağın tahsili veya tahsil edilemeyeceğinin kesinleşmesi durumunda bu hesaba alacak kaydedilir.
· Hesap daima borç kalanı verir veya sıfır olur. Hiçbir şekilde alacak kalanı vermez.
TL. ile olan yukarıda adı geçen şüpheli ticari alacaklar hesaba kaydedilirken şüpheli hale gelen alacağın kaydedildiği değer ile kaydedilirler.
o İşletme yabancı para ile olan yukarıda adı geçen şüpheli ticari alacaklar konu olduğunda, hesap kayıtlarına TL. karşılığı ile yazılırlar. Yabancı paranın ulusal karşılıklarını bulmak için T.C.M.B.’nın her gün yayınladığı efektif alış kuru; esas alınır ve kayıtlara öyle geçirilir.

Envanteri
· 128 Şüpheli Ticari Alacaklar Hesabının envanteri dönem sonunda yapılır.
· Şüpheli alacaklar gözden geçirilir, şüpheli olma niteliği ortadan kalkanlar bu hesaptan çıkarılarak niteliğine uygun hesaplara aktarılırlar.
· Değersiz hale gelenler de karşılığı ile mahsup edilerek (karşılığı yoksa doğrudan zarar yazılarak) kayıtlardan düşülür.

Değerlemesi
· Şüpheli alacakların kayıtlı değerlerinde oluşan azalış için karşılık ayrılarak alacak bilanço günündeki değerine getirilir.
· Daha önce ayrılmış karşılık var ise, tutarı bilanço günündeki risk tutarına eşitlenir.

Örnek Olaylar
· Ticari Alacağın Şüpheli Hale Gelmesi ve Karşılık Ayırma
· Karşılığın İptali
· Ticari Alacağın Alacağın Değersiz Hale Gelmesi
· Ticari Alacaktan Vazgeçilmesi

120 Alıcılar Hesabında anlatıldığı gibidir.

129 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR KARŞILIĞI (-) HESABI
Ana Esaslar
İşletme,
· 128 Şüpheli Ticari Alacaklar Hesabı için ayırdığı karşılıklarla,
· perakende satış yöntemi kullanarak bilanço gününden önceki iki hesap döneminde vadesinde tahsil edilmeyen alacakların ilgili dönemlerdeki toplam vadeli satışlara oranlarının ortalamasının değerleme dönemindeki vadeli satışlara uygulanması suretiyle bulunacak şüpheli alacaklar için ayrılan karşılıkları THP’nda 129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı (-) Hesabında izler.

İşletmenin,
alacak çeşidi,
müşteri adı ve
alacağın vadesi dikkate alınarak 129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı (-) Hesabı, 127 Diğer Ticari Alacaklar Hesabında olduğu gibi bölümlenebilir.

İşleyişi
129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı (-) Hesabına;
hesaplanan karşılık tutarı bu hesaba alacak, 654 Karşılık Giderleri Hesabına borç kaydedilir;
şüpheli alacağın tahsiline bağlı olarak, tahmin olunan zararın kısmen ya da tamamen gerçekleşmemesi halinde, gerçekleşmeyen kısım 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar Hesabı alacağına devredilerek bu hesaba borç kaydedilir, diğer bir bir deyişle ayrılan karşılık iptal edilir;
şüpheli alacağın tahsilinin imkansız olduğu kesinleştiği takdirde bu hesaba borç, ilgili hesaba da alacak kaydedilir;
gerçekleşen zararın ayrılan karşılıklardan fazla olması halinde, ayrılan karşılık kadar bu hesaba borç, zarar fazlası ise 681 Önceki Dönem Gider ve Zararları Hesabına borç, tahsil edilmeyen tutar, ilgili alacak hesabına alacak kaydolunur;
perakende satış yönteminin uygulanması sonucunda , dönemin karşılık tutarının o tarihteki şüpheli alacaklar karşılığı tutarından az olması durumunda, aradaki fark 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar Hesabına aktarılmak üzere bu hesaba borç yazılır ve
daha önce alacaklardan düşülen ve bu hesaba borç kaydedilen alacakların tahsili söz konusu olduğu takdirde, oluşlarına göre 671 Önceki Dönem Gelir ve Karlar Hesabına alınır.
teminatlı alacaklarda karşılık teminatı aşan kısım için ayrılır.
· Hesap daima alacak kalanı verir veya sıfır olur. Hiçbir şekilde borç kalanı vermez.
TL. ile olan yukarıda adı geçen şüpheli ticari alacaklar hesaba kaydedilirken şüpheli hale gelen alacağın kaydedildiği değer ile kaydedilirler.
o İşletme yabancı para ile olan yukarıda adı geçen şüpheli ticari alacaklar konu olduğunda, hesap kayıtlarına TL. karşılığı ile yazılırlar. Yabancı paranın ulusal karşılıklarını bulmak için T.C.M.B.’nın her gün yayınladığı efektif alış kuru; esas alınır ve kayıtlara öyle geçirilir.
· 129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı (-) Hesabı envanter ve değerlemeye konu olmaz.

Örnek Olaylar
· Ticari Alacağın Şüpheli Hale Gelmesi ve Karşılık Ayırma
· Karşılığın İptali
· Ticari Alacağın Alacağın Değersiz Hale Gelmesi
· Ticari Alacaktan Vazgeçilmesi
120 Alıcılar Hesabında anlatıldığı gibidir.
13* DİĞER ALACAKLAR HESAP GRUBU
Bu grup, herhangi bir ticari nedene dayanmadan meydana gelmiş ve en çok bir yıl içinde tahsil edilmesi düşünülen senetli, senetsiz alacaklar ile bu gruba ait şüpheli alacak ve şüpheli alacak karşılığının izlenmesi amacıyla kullanılır.
Tekdüzen Hesap planına göre Diğer Alacaklar Hesap Grubuna ait hesap kalemleri şunlardır.

1** DÖNEN VARLIKLAR
13* DİĞER ALACAKLAR
131 ORTAKLARDAN ALACAKLAR
132 İŞTİRAKLERDEN ALACAKLAR
133 BAĞLI ORTAKLIKLARDAN ALACAKLAR
135 PERSONELDEN ALACAKLAR
136 DİĞER ÇEŞİTLİ ALACAKLAR
137 DİĞER ALACAK SENETLERİ REESKONTU (-)
138 ŞÜPHELİ DİĞER ALACAKLAR
139 ŞÜPHELİ DİĞER ALACAKLAR KARŞILIĞI (-)

131 ORTAKLARDAN ALACAKLAR HESABI
Ana Esaslar
İşletme esas faaliyet konusu dışındaki işlemleri dolayısı ile (ödünç verme ve benzer nedenlerle ortaya çıkan) ortaklarından alacaklı bulunduğu tutarları THP’nda 131 Ortaklardan Aacaklar Hesabında izler.

Bölümlenmesi
İşletmenin,
finansal araç cinsi,
para çeşidi ve
alacağın vadesi dikkate alınarak 131 Ortaklardan Alacaklar Hesabı aşağıdaki gibi bölümlenebilir.

ALT-HESAP KODU 1 ALT-HESAP KODU 2 DETAY-HESAP KODU 1 DETAY-HESAP KODU 2
FİNANSAL ARAÇ CİNSİ PARA ÇEŞİDİ SENETSİZ ALACAĞIN VADESİ
1.NAKİT 1.TL 01.OCAK VADELİ 10.EKİM VADELİ
2.ÇEK 2.EURO 02.ŞUBAT VADELİ 11.KASIM VADELİ
3.KREDİ KARTI 3.USD 03.MART VADELİ 12.ARALIK VADELİ
4.VADELİ ÇEK 4.GBP 04.NİSAN VADELİ 13.GELECEK YILLARA VADELİ
5.SENET 05.MAYIS VADELİ 14.GEÇEN YILDAN KALAN 
6.AÇIK HESAP 06.HAZİRAN VADELİ  
7.KAR PAYI (132, 133) 07.TEMMUZ VADELİ  
08.AĞUSTOS VADELİ  
09.EYLÜL VADELİ  

ANA ALT DETAY UZUN
HESAP HESAP HESAP ALT/DETAY HESAP
KODU KODU KODU ADI
131 10 00 1000 NAKİT
131 11 00 1100 TL
131 11 01 1101 OCAK VADELİ
131 20 00 2000 ÇEK
131 30 00 3000 KREDİ KARTI
131 40 00 4000 VADELİ ÇEK
131 50 00 5000 SENET
131 60 00 6000 AÇIK HESAP
131 70 00 7000 KAR PAYI

İşleyişi
131 Ortaklardan Alacaklar Hesabına,
· alacağın doğması ile borç,
· tahsili halinde ise alacak kaydedilir.
· Hesap daima borç kalanı verir veya sıfır olur. Hiçbir şekilde alacak kalanı vermez.
TL. ile olan alacaklar hesaba kaydedilirken kayıtlı değer ile kaydedilirler.
o İşletme yabancı para ile alacak sözkonusu olduğunda, hesap kayıtlarına TL. karşılığı ile yazılırlar. Yabancı paranın ulusal karşılıklarını bulmak için T.C.M.B.’nın hergün yayınladığı efektif alış kuru; esas alınır ve kayıtlara öyle geçirilir.

Envanteri
120 Alıcılar Hesabında anlatıldığı gibidir.

Değerlemesi
120 Alıcılar Hesabında anlatıldığı gibidir.

· Örnek Olaylar
· Ortaklara Ticari Mal Verilmesi
· Ortaklardan Alacağın Tahsili

1.Ortaklara Ticari Mal Verilmesi
Ortaklara Ticari Mal Verilmesi işlemi, muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
131 ORTAKLARDAN ALACAKLAR
131 XX XX XXXX XXXX
391 HESAPLANAN KDV
391 20 XX 20XX XXXX
153 TİCARİ MALLAR
153 XX X0 XXX0 XXXX

16 TEMMUZ 2002.
ÖLŞ, 100.000.000TL.’lik TİCARİ MAL B’yi ORTAK C’ye T1602 numaralı fatura ile verdi.

2.Ortaklardan Alacağın Tahsili
Ortaklardan Alacağın Tahsili işlemi, muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
XXX XXXX
XXX XX XX XXXX XXXX
131 ORTAKLARDAN ALACAKLAR
131 XX XX XXXX XXXX

18 TEMMUZ 2002.
ÖLŞ, 0097 günlük defter numaralı işlem ile ORTAK C’ye verilen 100.000.000TL.’lik TİCARİ MAL B’nin bedeli nakden tahsil edildi.

132 İŞTİRAKLERDEN ALACAKLAR HESABI
Ana Esaslar
İşletme esas faaliyet konusu dışındaki işlemleri dolayısı ile (ödünç verme ve benzer nedenlerle ortaya çıkan) iştiraklerinden olan alacaklarını THP’nda 132 İştiraklerden Alacaklar Hesabında izler.

Bölümlenmesi
İşletmenin,
finansal araç cinsi,
para çeşidi ve
alacağın vadesi dikkate alınarak 132 İştiraklerden Alacaklar Hesabı, 131 Ortaklardan Aacaklar Hesabında olduğu gibi bölümlenebilir.

İşleyişi
132 İştiraklerden Alacaklar Hesabına,
· alacağın doğması ile borç,
· tahsili halinde ise alacak kaydedilir.
· Hesap daima borç kalanı verir veya sıfır olur. Hiçbir şekilde alacak kalanı vermez.
TL. ile olan alacaklar hesaba kaydedilirken kayıtlı değer ile kaydedilirler.
o İşletme yabancı para ile alacak sözkonusu olduğunda, hesap kayıtlarına TL. karşılığı ile yazılırlar. Yabancı paranın ulusal karşılıklarını bulmak için T.C.M.B.’nın hergün yayınladığı efektif alış kuru; esas alınır ve kayıtlara öyle geçirilir.

Envanteri
120 Alıcılar Hesabında anlatıldığı gibidir.

Değerlemesi
120 Alıcılar Hesabında anlatıldığı gibidir.

· Örnek Olaylar
· Kar Payının Tamamen Ödenmeyerek Kısmen Hesaba Alınması

1.Kar Payının Tamamen Ödenmeyerek Kısmen Hesaba Alınması
Kar Payının Tamamen Ödenmeyerek Kısmen Hesaba Alınması işlemi muhasebe kayıtlarına genel olarak aşağıdaki kayıt kalıbına göre geçirilir.

BORÇLU HESAP ALACAKLI HESAP
100 KASA
100 XX 00 XX00 XXXX
132 İŞTİRAKLERDEN ALACAKLAR
132 XX 00 XX00 XXXX
640 İŞTİRAKLERDEN TEMETTÜ GELİRLERİ
640 XX X1 XXX1 TEMETTÜ GELİRLERİ

20 TEMMUZ 2002
ÖLŞ, iştiraki olduğu İŞLETME K’ye ait ilk altı ayın kuponları keserek gönderdi. İŞLETME K %75’lik kısmı olan 750.000.000TL.’yi nakden ödedi kalanını yönetim kurulununu belirleyeceği bir tarihte nakden ödeneceğini bildirdi.

133 BAĞLI ORTAKLIKLARDAN ALACAKLAR HESABI
Ana Esaslar
İşletme esas faaliyet konusu dışındaki işlemleri dolayısı ile (ödünç verme ve benzer nedenlerle ortaya çıkan) bağlı ortaklıklardan olan alacaklarını THP’nda 133 Bağlı Ortaklıklardan Alacaklar Hesabında izler.

Bölümlenmesi
İşletmenin,
finansal araç cinsi,
para çeşidi ve
alacağın vadesi dikkate alınarak 133 Bağlı Ortaklıklardan Alacaklar Hesabı, 131 Ortaklardan Aacaklar Hesabında olduğu gibi bölümlenebilir.

İşleyişi
133 Bağlı Ortaklıklardan Alacaklar Hesabına,
· alacağın doğması ile borç,
· tahsili halinde ise alacak kaydedilir.
· Hesap daima borç kalanı verir veya sıfır olur. Hiçbir şekilde alacak kalanı vermez.
TL. ile olan alacaklar hesaba kaydedilirken kayıtlı değer ile kaydedilirler.
o İşletme yabancı para ile alacak sözkonusu olduğunda, hesap kayıtlarına TL. karşılığı ile yazılırlar. Yabancı paranın ulusal karşılıklarını bulmak için T.C.M.B.’nın hergün yayınladığı efektif alış kuru; esas alınır ve kayıtlara öyle geçirilir.

Envanteri
120 Alıcılar Hesabında anlatıldığı gibidir.

Değerlemesi
120 Alıcılar Hesabında anlatıldığı gibidir.

· Örnek Olaylar
132 İştiraklerden Alacaklar Hesabında anlatıldığı gibidir.

135 PERSONELDEN ALACAKLAR HESABI
Ana Esaslar
İşletme, işletmeye dahil personel ve işçinin işletmeye olan çeşitli borçlarını THP’nda 135 Personelden Alacaklar Hesabında izler.

Bölümlenmesi
İşletmenin,
finansal araç cinsi,
para çeşidi ve
alacağın vadesi dikkate alınarak 135 Personelden Alacaklar Hesabı, 131 Ortaklardan Aacaklar Hesabında olduğu gibi bölümlenebilir.

İşleyişi
135 Personelden Alacaklar Hesabına,
· alacağın doğması ile borç,
· tahsili halinde ise alacak kaydedilir.
· Hesap daima borç kalanı verir veya sıfır olur. Hiçbir şekilde alacak kalanı vermez.
TL. ile olan alacaklar hesaba kaydedilirken kayıtlı değer ile kaydedilirler.
o İşletme yabancı para ile alacak sözkonusu olduğunda, hesap kayıtlarına TL. karşılığı ile yazılırlar. Yabancı paranın ulusal karşılıklarını bulmak için T.C.M.B.’nın hergün yayınladığı efektif alış kuru; esas alınır ve kayıtlara öyle geçirilir.

Envanteri
120 Alıcılar Hesabında anlatıldığı gibidir.

Değerlemesi
120 Alıcılar Hesabında anlatıldığı gibidir.

· Örnek Olaylar
131 Ortaklardan Alacaklar Hesabında anlatıldığı gibidir.

136 DİĞER ÇEŞİTLİ ALACAKLAR HESABI
Ana Esaslar
İşletme, ticari olmayıp 13* Diğer Alacaklar Hesap Grubunun, 131 Ortaklardan Alacaklar, 132 İştiraklerden alacaklar, 132 Bağlı Ortaklıklardan Alacaklar, 135 Personelden Alacaklar hesaplardan herhangi birine dahil edilmeyen alacaklarını THP’nda 136 Diğer Çeşitli Alacaklar Hesabında izler.

Bölümlenmesi
İşletmenin,
diğer çeşitli alacaklar çeşitleri,
para çeşidi ve
alacağın vadesi dikkate alınarak 136 Diğer Çeşitli Alacaklar Hesabı aşağıdaki gibi bölümlenebilir.

ALT-HESAP KODU 1 ALT-HESAP KODU 2 DETAY-HESAP KODU 1 DETAY-HESAP KODU 2
DİĞER ÇEŞİTLİ ALACAKLAR ÇEŞİTLERİ PARA ÇEŞİDİ SENETSİZ ALACAĞIN VADESİ
1.VERGİ DAİRELERİNDEN ALACAKLAR 1.TL 01.OCAK VADELİ 10.EKİM VADELİ
2.DİĞER RESMİ DAİRELERDEN ALACAKLAR 2.EURO 02.ŞUBAT VADELİ 11.KASIM VADELİ
3.MÜTEAHHİTLERDEN ALACAKLAR 3.USD 03.MART VADELİ 12.ARALIK VADELİ
4.SİGORTA HASAR TAZMİNATLARINDAN ALACAKLAR 4.GBP 04.NİSAN VADELİ 13.GELECEK YILLARA VADELİ
5.KİRACILARDAN ALACAKLAR 05.MAYIS VADELİ 14.GEÇEN YILDAN KALAN 
6.İDARİ TAKİPTEKİ ALACAKLAR 06.HAZİRAN VADELİ  
7.KANUNİ TAKİPTEKİ ALACAKLAR 07.TEMMUZ VADELİ  
8.DİĞER SENETLİ ALACAKLAR 08.AĞUSTOS VADELİ  
9.DİĞER SENETSİZ ALACAKLAR 09.EYLÜL VADELİ  

ANA ALT DETAY UZUN
HESAP HESAP HESAP ALT/DETAY HESAP
KODU KODU KODU ADI
136 10 00 1000 VERGİ DAİRELERİNDEN ALACAKLAR
136 11 00 1100 TL
136 11 01 1101 OCAK VADELİ
136 20 00 2000 DİĞER RESMİ DAİRELERDEN ALACAKLAR
136 30 00 3000 MÜTEAHHİTLERDEN ALACAKLAR
136 40 00 4000 SİGORTA HASAR TAZMİNATLARINDAN ALACAKLAR
136 50 00 5000 KİRACILARDAN ALACAKLAR
136 60 00 6000 İDARİ TAKİPTEKİ ALACAKLAR
136 70 00 7000 KANUNİ TAKİPTEKİ ALACAKLAR
136 80 00 8000 DİĞER SENETLİ ALACAKLAR
136 90 00 9000 DİĞER SENETSİZ ALACAKLAR

İşleyişi
136 Diğer Çeşitli Alacaklar Hesabına,
· alacağın doğması ile borç,
· tahsili halinde ise alacak kaydedilir.
· Hesap daima borç kalanı verir veya sıfır olur. Hiçbir şekilde alacak kalanı vermez.
TL. ile olan alacaklar hesaba kaydedilirken kayıtlı değer ile kaydedilirler.
o İşletme yabancı para ile alacak sözkonusu olduğunda, hesap kayıtlarına TL. karşılığı ile yazılırlar. Yabancı paranın ulusal karşılıklarını bulmak için T.C.M.B.’nın hergün yayınladığı efektif alış kuru; esas alınır ve kayıtlara öyle geçirilir.

Envanteri
120 Alıcılar Hesabında anlatıldığı gibidir.

Değerlemesi
120 Alıcılar Hesabında anlatıldığı gibidir.

· Örnek Olaylar
131 Ortaklardan Alacaklar Hesabında anlatıldığı gibidir.

137 DİĞER ALACAK SENETLERİ REESKONTU (-) HESABI
Ana Esaslar
İşletme bilanço gününde, bu grupta belirtilen senetli alacakların tasarruf değeri ile değerlenmesini sağlamak üzere alacak senetleri için ayrılan reeskont tutarlarını THP’nda 137 Diğer Alacak Senetleri Reeskontu (-) Hesabında izler.

Bölümlenmesi
İşletmenin aldığı senedin,
keşide çeşidi,
statüsü ve
alacak senedinin vadesi dikkate alınarak 137 Diğer Alacak Senetleri Reeskontu (-) Hesabı, 121 Alacak Senetleri Hesabında olduğu gibi bölümlenebilir.

İşleyişi
137 Diğer Alacak Senetleri Reeskontu (-) Hesabına;
hesaplanan reeskont tutarları alacak,
657 Reeskont Faiz Giderleri Hesabına borç yazılır;
izleyen dönemde bu tutar 647 Faiz Gelirleri Hesabına alacak,
137 Diğer Alacak Senetleri Reeskontu (-) Hesabına borç yazılarak kapatılır.
137 Diğer Alacak Senetleri Reeskontu (-) Hesabı envanter ve değerlemeye konu olmaz.

Örnek Olaylar
101 Alınan Çekler Hesabında Vadeli Müşteri Çekleri konusunda anlatıldığı gibidir.

138 ŞÜPHELİ DİĞER TİCARİ ALACAKLAR HESABI
Ana Esaslar
İşletme
· ödeme süresi geçmiş bu nedenle vadesi bir kaç defa uzatılmış veya
· protesto edilmiş,
· yazı ile birden fazla istenmiş ya da
· icra safhasına aktarılmış
o senetli ve
o senetsiz diğer alacakların THP’nda 138 Şüpheli Diğer Ticari Alacaklar Hesabında izler.

İşletmenin,
diğer çeşitli alacaklar çeşitleri,
para çeşidi ve
alacağın vadesi dikkate alınarak 138 Şüpheli Diğer Ticari Alacaklar Hesabı, 136 Diğer Çeşitli Alacaklar Hesabında olduğu gibi bölümlenebilir.

İşleyişi
138 Şüpheli Diğer Ticari Alacaklar Hesabına;
tahsili şüpheli hale gelen diğer alacaklar ilgili hesapların alacağı karşılığında bu hesaba borç yazılır, sağlam alacaklardan çıkarılması sağlanır.
Alacağın tahsili veya tahsil edilmeyeceğinin kesinleşmesi durumunda bu hesaba alacak kaydedilir.
· Hesap daima borç kalanı verir veya sıfır olur. Hiçbir şekilde alacak kalanı vermez.
TL. ile olan yukarıda adı geçen şüpheli diğer ticari alacaklar hesaba kaydedilirken şüpheli hale gelen alacağın kaydedildiği değer ile kaydedilirler.
o İşletme yabancı para ile olan yukarıda adı geçen şüpheli diğer ticari alacaklar konu olduğunda, hesap kayıtlarına TL. karşılığı ile yazılırlar. Yabancı paranın ulusal karşılıklarını bulmak için T.C.M.B.’nın her gün yayınladığı efektif alış kuru; esas alınır ve kayıtlara öyle geçirilir.

Envanteri
· 138 Şüpheli Diğer Ticari Alacaklar Hesabının envanteri dönem sonunda yapılır.
· Şüpheli alacaklar gözden geçirilir, şüpheli olma niteliği ortadan kalkanlar bu hesaptan çıkarılarak niteliğine uygun hesaplara aktarılırlar.
· Değersiz hale gelenler de karşılığı ile mahsup edilerek (karşılığı yoksa doğrudan zarar yazılarak) kayıtlardan düşülür.

Değerlemesi
· Şüpheli alacakların kayıtlı değerlerinde oluşan azalış için karşılık ayrılarak alacak bilanço günündeki değerine getirilir.
· Daha önce ayrılmış karşılık var ise, tutarı bilanço günündeki risk tutarına eşitlenir.

Örnek Olaylar
· Ticari Alacağın Şüpheli Hale Gelmesi ve Karşılık Ayırma
· Karşılığın İptali
· Ticari Alacağın Alacağın Değersiz Hale Gelmesi
· Ticari Alacaktan Vazgeçilmesi

120 Alıcılar Hesabında anlatıldığı gibidir.

139 ŞÜPHELİ DİĞER TİCARİ ALACAKLAR KARŞILIĞI (-) HESABI
Ana Esaslar
İşletme,
· 138 Şüpheli Diğer Ticari Alacaklar Hesabı için ayırdığı karşılıklarla,
· perakende satış yöntemi kullanarak bilanço gününden önceki iki hesap döneminde vadesinde tahsil edilmeyen alacakların ilgili dönemlerdeki toplam vadeli satışlara oranlarının ortalamasının değerleme dönemindeki vadeli satışlara uygulanması suretiyle bulunacak şüpheli alacaklar için ayrılan karşılıkları THP’nda 139 Şüpheli Diğer Ticari Alacaklar Karşılığı (-) Hesabında izler.

İşletmenin,
diğer çeşitli alacaklar çeşitleri,
para çeşidi ve
alacağın vadesi dikkate alınarak 139 Şüpheli Diğer Ticari Alacaklar Karşılığı (-) Hesabı, 136 Diğer Çeşitli Alacaklar Hesabında olduğu gibi bölümlenebilir.

İşleyişi
139 Şüpheli Diğer Ticari Alacaklar Karşılığı (-) Hesabına;
hesaplanan karşılık tutarı bu hesaba alacak, 654 Karşılık Giderleri Hesabına borç kaydedilir;
şüpheli alacağın tahsiline bağlı olarak, tahmin olunan zararın kısmen ya da tamamen gerçekleşmemesi halinde, gerçekleşmeyen kısım 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar Hesabı alacağına devredilerek bu hesaba borç kaydedilir, diğer bir bir deyişle ayrılan karşılık iptal edilir;
şüpheli alacağın tahsilinin imkansız olduğu kesinleştiği takdirde bu hesaba borç, ilgili hesaba da alacak kaydedilir;
gerçekleşen zararın ayrılan karşılıklardan fazla olması halinde, ayrılan karşılık kadar bu hesaba borç, zarar fazlası ise 681 Önceki Dönem Gider ve Zararları Hesabına borç, tahsil edilmeyen tutar, ilgili alacak hesabına alacak kaydolunur;
perakende satış yönteminin uygulanması sonucunda , dönemin karşılık tutarının o tarihteki şüpheli alacaklar karşılığı tutarından az olması durumunda, aradaki fark 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar Hesabına aktarılmak üzere bu hesaba borç yazılır ve
daha önce alacaklardan düşülen ve bu hesaba borç kaydedilen alacakların tahsili söz konusu olduğu takdirde, oluşlarına göre 671 Önceki Dönem Gelir ve Karlar Hesabına alınır.
teminatlı alacaklarda karşılık teminatı aşan kısım için ayrılır.
· Hesap daima alacak kalanı verir veya sıfır olur. Hiçbir şekilde borç kalanı vermez.
TL. ile olan yukarıda adı geçen şüpheli diğer ticari alacaklar hesaba kaydedilirken şüpheli hale gelen alacağın kaydedildiği değer ile kaydedilirler.
o İşletme yabancı para ile olan yukarıda adı geçen şüpheli diğer ticari alacaklar konu olduğunda, hesap kayıtlarına TL. karşılığı ile yazılırlar. Yabancı paranın ulusal karşılıklarını bulmak için T.C.M.B.’nın her gün yayınladığı efektif alış kuru; esas alınır ve kayıtlara öyle geçirilir.
· 139 Şüpheli Diğer Ticari Alacaklar Karşılığı (-) Hesabı envanter ve değerlemeye konu olmaz.

Örnek Olaylar
· Ticari Alacağın Şüpheli Hale Gelmesi ve Karşılık Ayırma
· Karşılığın İptali
· Ticari Alacağın Alacağın Değersiz Hale Gelmesi
· Ticari Alacaktan Vazgeçilmesi

120 Alıcılar Hesabında anlatıldığı gibidir.

İşletme sahibinden ayrı, kendine öz kişiliği olan işletme, kuruluşta, ancak başka kişilerin vermesi ile varlıklara sahip olabilir. Diğer bir deyişle, işletmenin elinde bazı varlıklar var ise bunlar muhakkak diğer kişiler ( gerçek yada tüzel ) tarafından verilmiştir. Bu nedenle varlıklar ile varlıkların kaynakları arasında bir ilişki ve değerce ( tutar yönünden ) bir eşitlik mevcuttur.

Kuruluşta işletmeye varlık veren kimseler genellikle işletme sahipleridir. Sonraki safhalarda işletme borçlanarak da varlıklarını artırabilir. Bu durumda da toplam varlıklar ile toplam kaynaklar değerce birbirine eşittir; ancak bu durumda varlıkların kaynakları işletme sahipleri ve üçüncü şahıslar olmak üzere farklı iki grup halinde oluşur.

Muhasebede işletme sahiplerinin varlıklar üzerindeki hakları “ sermaye “, üçüncü şahısların varlıklar üzerindeki hakları “ borçlar “ terimleri ile ifade edilir. Özet olarak varlıklar; işletmenin sahip olduğu ekonomik değerlerdir. Bunların fiziki karakterde olma zorunluluğu yoktur. Fiziki karakterde olan varlıklara binalar, mallar, makineler; fiziki karakterde olmayan varlıklara alacaklar örnek olarak gösterilebilir. Varlıklar paraya çevrilebilme kolaylığı ve amacı bakımından farklılıklar gösterir. Sermaye, işletme sahiplerinin varlıklar üzerindeki haklarını değer olarak ifade eder. Borçlar, üçüncü şahısların varlıklar üzerindeki haklarını değer olarak ifade eder. Borçlanma değişik nedenlerle ve değişik şartlarda oluşur. Örneğin, uzun vadeli veya kısa vadeli borçlar gibi.

1.2. İŞLETMELERDE MUHASEBENİN YERİ:

Günümüzün büyük ve modern işletmelerinin özellikleri genellikle şöyle sıralanmaktadır,

İşletmenin sahipleriyle yöneticileri birbirinden tamamen ayrı kimseler haline gelmiştir.
İşletmenin yöneticileri, işletme sahiplerinden başka, çeşitli menfaat gruplarına karşı da sorumludur.
Ulaşım ve haberleşme sistemindeki hızlı gelişmeler sonucu işletmelerin büyüklüklerinde değişmeler olmuş ve dev işletmeler meydana gelmiştir.
Modern işletmeler artan sayıda mamul ve piyasalara sahiptirler.
İşletmelerin büyümesi, en yüksek yöneticiye düşen görevleri ve sorumlulukları, bir tek yöneticinin kapasitesinin çok üstüne çıkardığından, modern işletmelerin yönetimi, ancak geliştirilmekte olan yeni yeni bazı yönetim teknikleri ile mümkün olmaktadır.
İşletmenin kar hedeflerinin gerçekleştirilmesinde, kar sorumluluklarının desantralizasyonu esastır.
Modern işletmeler, şiddetli rekabetten ötürü dar kar marjlarına sahiptirler.
Kar marjlarının dar olması, faaliyetlerin daima artan bir verimlilikle yapılmasını zorunlu kılmıştır. Bu şiddetli ihtiyacın karşılanabilmesi ve ekonomik değişme temposunu hızlandıracak yeni tekniklerin bulunması için de, modern işletmelerde araştırma ve geliştirme harcamaları hızla büyümektedir.

İşletmelerde meydana gelen bu gelişmelerin doğıurduğu diğer bir husus da, modern işletmecilikte “ muhasebe “ nin anlam ve öneminin artmış olmasıdır. Çünkü muhasebe, teori ve tatbikat olarak işletme yönetiminde ilk plana çıkmış ve işletmelerde düzeni ve gelişmeyi sağlayan temel etkenlerden biri olmuştur.

Diğer yönden muhasebe, işletmelerdedki önemine paralel olarak değişik öıkar gruplarının toplandığı ve karşılaştığı büyük işletmelerin durumunu ve faaliyet sonuçlarını tespit ettiğinden kamu çıkarlarını ve dolayısıyla devleti ilgilendiren bir konu haline gelmiştir.

1.3. YÖNETİM – MUHASEBE İLİŞKİSİ:

Her fonksiyonuna göre farklılık gösteren varlıklar işletmenin yönetimi sırasında devamlı olarak farklı ölçülerde değişmelere uğrarlar. İletmenin tüm olarak iyi yönetilmesi, bütün fonksiyonların işleyişi sırasında alınan yerinde ve uyumlu kararlarla varlıkların ve kaynakların güçlü ve karlı bir şekilde yöntilmesine bağlıdır. diğer bir deyişle iyi yönetim, belirli bir amaca ulaşmak için sadece insanların faaliyetlerinin iyi yönetimi ile değil, aynı zamanda varlıkların ve kaynakların da iyi yönetimi ile sağlanır.

İşletmenin varlıklarının ve kaynaklarının yapısı fonksiyonların yerine getirilmesini sağlayan kararların uygulanması ile değişmelere uğrar ve böylece işletmenin finansal durumu ve gücünde de değişmeler olur.

İşletmenin sahipleri tarafından verilen varlıklar işlemenin faaliyeti sonucu artarsa bu durumda işletme sahiplerinin haklarıda artmış olur; aradaki fark kardır. İşetmenin sahip olduğu varlıklar kredi ile temin edilen yeni varlıklarla artarsa bu durumda işletmenin borçlarıartmış olur. Görülüyorki işletme içinde alınan kararlar, işletmenin varlıkları ve kaynakları üzerinde değişmeler yaratır. Faaliyetler sonunda tüm değişmelerin etkisi ile varlıklar ve kaynaklar işe başlama tarihine göre farklı bir yapı ve büyüklük gösterirle. Varlıkların unsurları değişir, büyüklükleri değişir, aynı şekilde kaynakların unsurları ve büyüklükleri değişir. Dolayısıyla, belirli unsurlar arasındaki oranlarda değişme olur. Bu yeni durum işbaşındaki yönetim kadrosunun aldığı kararlar sonucu ortaya çıkan başarının bir sonucudur. Aynı süre içinde işbaşında bir yönetim kadrosu bulunsa, alınan kararlar farklı olacağından aynı sonucun, aynı mali ve ekonomik yapının elde edileceği söylenemez.

O halde gerek yönetimin başarısının ölçülmesi ve değerlemesi, gerekse gelecek yıla ait yönetim planlarının yapılmasında temel olacak verilerin sağlanması ve hatta tamamlanan süreye ait başarının önceden planlanan ile uygunluğunun araştırılması ( kontrol ) için öncelikle, yöneticilerin kararları ile şekil bulan ve işletmenin varlıkları ve kaynakları üzerinde para ile ifade edilebilen değişmelerin saptanması gerekir. İşte bu gereğe cevap verecek olan araç muhasebedir ve burada yönetim-muhasebe ilişkisi başlar.

1.4. MUHASEBE İLE İLGİLİ GENEL BİLGİLER:

1.4.1. MUHASEBENİN TANIMI :

Muhasebe, işletmenin faaliyet süreci içerisinde türlü fonksiyonların yerine getirilmesinde alınan kararların uygulanması ile varlıklatrda ve varlıkların kaynaklarında oluşan parasal değişmeleri saptar ve bunları yeni kararlar alınmasında tekrar kullanılabilir bilgiler haline getirir. Diğer bir ifade ile muhasebe, işletmenin varlıkları ve kaynakları üzerinde değişme yaratan ve parayla ifade edilebilen işlemlerle ilgili bilgileri toplar, kaydeder, sınıflar, özetler, analiz ve yorum ile ilgililerin bilgilerine sunar.
Bu basit tanımın yanısıra birçok başka tanımada rastlanır. Bunlara örnek olarak aşağıdaki tanımlar verilebilir,

Muhasebe, kısmen, bir ülkenin ekonomik, politik ve sosyal sistemlerinin bir fonksiyonudur. Muhasebe o ülkenin resmi dil ve kanunlar gibi bir kültürel fenomenidir. Ticari olaraksa muhasebe ekonomik kararlar vermede kullanılacak ekonomik varlıklar hakkında, öncelikle finansal ve sayısal bilgi toplama işi olarak tanımlanır.
Muhasebenin fonksiyonu yatırım, kredi, yada benzeri kararları alacak kişilere gerekli bilgiyi sağlamaktır. Gerçektende muhsebeciler karar vermede yetkili olan kişilere daha doğru kararlar vermelerine yardımcı olacak finansal bilgiyi sunarlar.
Bir finansal bilgi sistemi olarak muhasebe, ilgili enformasyon kullanıcılarına, organizasyonun ekonomik olaylarını tanımlama, ölçme, kaydetme ve iletme sürecidir. Buna göre tanımlama belirli bire organizasyonla ilgili, ekonomik kanıt niteliği taşıyan olayları seçmedir. Belirlenen bu hadiseler finansal terimlerle ölçülebilmelidir. Finansal olarak ölçümü yapılan değişmeler, organizasyonun dalgalı bir finansal aktiviteler tarihi olarak kaydedilir. Muhasebeci bu kayıtları sınıflandırır ve özetler.
Muhasebe, işletmenin varlıkları ve kaynakları ( sermayesi ve borçları ) üzerinde değişme yaratan ve para ile ifade edilen mali nitelikli işlemlere ait bilgileri; kaydetmek, sınıflandırmak, özetlemek, analiz etmek ve yorumlamak suretiyle ilgili kişi ve kurumlara raporlar halinde sunan bir bilgi sistemidir. Mali nitelikteki işlemlere ait bilgilerin, belgelendirilerek toplanması daha sonra bilgi kullanıcılarına sunulması ve yorumlamaya hazırlanması için belirli şekillere ve kurallara göre yazılması işlemine kaydetme denir.
Muhasebe kayıt, sınıflandırma, özetleme ve finansal işleri ve gelişmeleri parayla ifade etme sanatıdır.
Muhasebe hesaplar ilmidir. Bu deyim, mal ( varlık ) hareketleriyle bu hareketlerin ayrıntılarını izleyebilmek ve bunları gözönüne serebilmek için bunların metodlu bir şekilde kaydedilmesini ifade eder.

1.4.2 MUHASEBENİN ÖNEMİ :

Muhasebe işletmelerde yönetimin gözü kulağıdır. Küçük, büyük, özel ve resmi kuruluşlar muhasebeye muhtaçtırlar. Her kuruluşun mali bakımdan durumunu bilmesi gerekir. Kuruluşların kendi işlemlerini denetleme ve düzenleme için gözönünde bulundurması gereken işlemleri muhasebe sağlar. İşletmelerde yöneticiye işlerin iyi veya kötü gittiğini belirten temel bilgiyi muhasebe verir. Bu bilgi akışı şematik olarak Şekil 1.4.2.1’ de verilmiştir.

Karar verme

İşlerin oluşumu

Muhasebecilerin işlerin sonuçlarını
gösteren raporları hazırlaması

Şekil 1.4.2.1:Muhasebede Bilgi Akışı

Genel hesaplaşmalar, vergi için gerekli hesaplar, maliyet fiyatlarını hesaplamalar, bütçeleri düzenleme ve izleme, sistem kurmalar ve araştırmalar hep muhasebenin hizmet alanına girmektedir.

1.4.3. MUHASEBE İLE İLGİLİ TARAFLAR VE MUHASEBENİN FONKSİYONLARI :

İşletmenin mali durum ve faaliyetlerinin sonucuyla, doğrudan yada dolaylı çıkar ilişkileri nedeni ile ilgilenen taraflar vardır. Bu taraflar ilgili oldukları ve kendi kararlarına esas olacak tarafsız, doğru, güvenilir bilgileri muhasebenin fonksiyonlarını tam olarak yerine getirmesi sonucu elde edebilirler. İlgili taraflar şunlardır:
Yöneticiler
İşletme sahipleri ve ortaklar
Borç para verenler (alacaklılar )
Hizmetliler
Devlet
Kamu
Son zamanlarda işletmenin sosyal sorumluluğu felsefesinin doğması ve geniş ölçüde taraftar bulmasıyla muhasebe kaidelerinin ve usullerinin geliştirilmesine karşı olan ilgi de artmıştır. Bu arada öğrencilerin, araştırmacıların hazırlayacakları tezlerle ilgili olarak finansal tablolardan faydalandıklarınıda belirtmek gerekir. Muhasebe yukarıda sayılan taraflara ilgilendikleri bilgileri sağlar. Bu bakımdan muhasebeye bugün, genellikle “ işletmenin dili”
( the language of business ) denilmektedir.

İlgili tarafların kararlarında yararlanacakları bu bilgileri her olay için elde etmek istemeleri söz konusu değildir. Çünkü bu yolda elde edilecek bilgiler, olayların çokluğu nedeniyle, aklı karıştırıcı lüzumsuz bilgiler olmaktan öteye gidemez. Öte yandan olayların olumlu, olumsuz yönde olanlarının bir diğerinin sonucunu etkileyeceği açıktır. Bu bakımdan yöneticinin başarımını oluşturan bu olayların tek tek değil, belirli bir süre içinde toplananlarının tüm olarak ele alınması doğru ve faydalı olur. Burada olaylarla ilgili bilgilerin biriktirilmesi, depolanması gereği ortaya çıkar. Bu da belirli bir süre içindeki işetme varlıkları ve bu varlıkların kaynaklarında para ile ifade edilebilen değişme yaratan olaylarla ilgili bilgilerin toplanması, kaydedilmesi, sınıflanması ve özetlenmesi şeklinde olur. Mali karakterdeki bu olaylarla ilgili bilgilerin toplanması, kaydedilmesi, aynı özellikte olanların sınıflandırılması ve mali raporlar halinde özetlenmesi muhasebe fonksiyonlarından biridir. Bu kapsamdaki muhasebe, muhasebenin tümü değil “ kayıt tutma “ aşamasıdır.

Mali karakterdeki olaylar hakkında kayıtlar ile yaratılan toplu bilgiler yeterli değildir. Bu bilgilerin analiz ve yorum ile kullanılabilir bilgiler haline getirilmesi gerekir. Bu da muhsebenin ikinci fonksiyonudur.

Muhasebenin işletmelerdeki yerini ve fonksiyonlarını beraber incelersek, muhasebenin şu özellikleri önem arz eder ;

Borç ve alacak ilişkilerinin izlenmesi
Mal ve hizmetlerin maliyet bedellerinin hesaplanmasında aracılık
İşletme için gerekli istatistiki bilgileri sağlama
İşletme yönetiminde araç olma
İşletme sonuçlarını ortaya koyma
İşletmenin mali varlığını hesaplama
Muhasebe kayıtlarının işletme lehinde delil olması
Denetleme aracı olması

1.4.4. MUHASEBE TÜRLERİ:

Muhasebenin temel kavram ve ilkeleri aynı olmakla beraber işletme türlerinin değişikliği nedeniyle farklı işlemlerin etkilerini aktarma ve farklı hedeflere ulaşma amacı, farklı muhasebe türlerini ortaya çıkarmıştır. Söz gelişi mal alım satımı ile uğraşan bir işletmenin ( ticaret işletmesi ) muhasebesi ile imalatta bulunan bir işletmenin ( endüstri işletmesi ) muhasebesi, değişik faaliyet dolayısıyla farklı olacaktır. İkinci tür işletmenin muhasebe kayıtları birinci tür işletmede yer ala kayıtlar ( alış, satış, borçlanma, alacaklanma kayıtları ) yanında imal edilen mamülün maliyetini saptayıcı yolda kayıtlamayı da kapsayacaktır. Ticaret işletmeleri muhasebesi temeldir ve genellikle “genel muhasebe” veya “finansal muhasebe” diye tanınır. Genel muhasebede verilen teknik bilgiler diğer muhasebelerde de geçerlidir. Genel muhasebe dışında :

Devlet için : devlet muhasebesi,
Sınai işletmeler için : maliyet muhasebesi,
Banka işletmeleri için : banka muhasebesi,
Sigorta işletmeleri için: sigorta muhasebesi,
Tarım işletmeleri için : tarımsal maliyet muhasebesi
Ayrıca işletme içinde oluşan olayları saptama ve kaydetmenin yanında, planlama faaliyetlerinde, yürütme ve denetim alanlarına giren çeşitli karar işlemlerinde, olayların yorumlanmasını, zamanında ve yeterli bilgileri taşıyan raporlarla yöneticilere yansıtılmasında etkin bir görevi olan yönetim muhasebeside önemli bir muhasebe türüdür. Yönetim muhasebesi işletme içinde kullanılması için yönetime ölçülmüş, yorumlanmış, işlenmiş, yorumlanmış bilgi sağlar.

Bunlar gibi uzmanlık muhasebelerinden bahsedilebilir. Muhasebenin sadece kayıtlama olmadığı hatırlanırsa mali raporların analizinin de, işletme türlerine göre farklı özellikleri olmak şartı ile. Yukarıda bahis konusu edilen çeşitli muhasebelerin içinde yer alacağı açıktır.

Muhasebecinin türlerini belirlemede kullanılabilecek bir yol onları çalıştıkları organizasyona göre sınıflandırmaktır. Buna göre 3 çeşit muhasebeci vardır;

Özel bir şirket için çalışan muhasebeciler,
Kamu kuruluşları için çalışan muhasebeciler,
Devlet için çalışan muhasebeciler.

2. MUHASEBENİN TEMEL KAVRAMLARI

Günümüzde işletme faaliyetlerinin genişlemesi ve karmaşık bir duruma gelmesi, işletmeyle ilgili çeşitli grupları bilgi gereksinimlerinin karşılanmasını ön plana çıkarmıştır. Gerçekten, işletmenin iç ve dış ilgilileri, genel olarak işletmenin belirli bir dönemdeki faaliyet sonuçları ve bu dönem sonundaki mali durumuyla ilgili bilgilere gereksinim duyarlar. Bu ihtiyacı gideren en önemli bilgi kaynaklarından biri muhasebe dir.

Bir binanın sağlam temellere oturtulmasına benzer şekilde, muhasebe bilgilerinin de geçerli bir takım temellere dayandırılması önem taşımaktadır.

Muhasebece üretilen ve yönetimin başarımının ne olduğunu gösteren bu bilgiler, aslında yöneticilerin kendi faaliyetlerinin sonucu olmakla beraber, aynı zamanda muhasebecinin uyguladığı farklı kayıtlama ve hesaplama yöntemlerinin, değerleme ölçülerinin de etkisi altındadır. Aynı başarım, farklı muhasebecilerin farklı görüş nedeniyle farklı kayıtlama, hesaplama yöntemlerini ve değerleme ölçülerini kullanmaları sonucu farklı gösterilebilir.

Muhasebe uygulamalarına yol gösteren genel karar alma kurallarının, diğer bir deyişle kabul görmüş ilkelerin var olması yukarıda bahsedilen bu farkların en aza indirilmesini sağlar, ya da bu farkların nedenlerini açıklar. Bu kurallara genellikle Muhasebe İlkeleri denilmektedir. Muhasebe ilkeleri muhasebede, çeşitli ilgi taraflarının yararlarını dengeli şekilde göz önünde tutan, tecrübeden ve mantıktan doğan, faydalılıkları genellikle kabul edildikten sonra ilke haline gelen çok sayıda ve değişik kaidelerdir. Bu ilkelerin teorik dayanağını kavramlar oluşturur. Bu kavramlara Muhasebenin Temel Kavramları denilmektedir. Kavramlar bir muhasebe probleminin çözümü için uygulanacak ilke veya ilkelerin saptanmasında veya yeni ve değişen durumlar için gerekli olduğunda yeni ilkeler geliştirmede temel olacak görüşleri yansıtırlar.

Finansal tabloların bileşenlerinin ve olayların muhasebe sistemince nasıl, nezaman ve hangilerinin kayda alınması, ölçülmesi ve raporlanması gerektiği muhasebenin temel kavramları yardımıyla açıklanır. Temel kavramlar muhasebe mesleği tarafından bir işletmenin finansal faaliyet ve çabalarının ölçülmesi , kaydedilmesi ve raporlanmasında bir yol gösterici olarak benimsenirler. Kuramsal oldukları kadar uygulamaya da dayanırlar ve belirli bir zamanda neyin kabul edilebilir bir uygulama olduğu konusunda muhasebeciler arasındaki görüş birliğini ifade ederler. Muhasebenin temel kavramları, muhasebeciler tarafından halihazırda kullanılan uygulamaları genel açıdan tanımlarlar. Tabii ki bunun yanısıra daha iyiye ulaşmak için ne yapılması gerektiğini de içerecek şekilde olmaları bu kavramların daha faydalı olmalarını sağlar. Tutarlı muhasebe kuramlarının geliştirilmesine ilişkin genel problemlerle ilgili oldukları kadar uygulama prosedürlerine de yön verirler.

Muhasebenin temel kavramları, muhasebe kuramının gelişiminde özellikle iki açıdan önem taşırlar. Birincisi, kavramların kendileri finansal muhasebe kurallarının gelişimi için amprik sürecin bir parçasıdırlae. Bu bağlamda bu kavramlar, muhasebe kuramının esasına ait olarak görülebilirler. İkincisi kavramlar belirli bir ekonomik ve sosyal çevrede muhasebe felsefesini şekillendiren kuramsal güçlerin etkilerini yansıtırlar. Muhasebe kavramlarının önemini tam olarak anlamak için bunların hizmet ettiği amaçları bilmek gerekir;
Kavramlar, mevcut muhasebe uygulamalarının genel olarak tanımlanmasını sağlayarak muhasebeyi öğrenmede ve uygulamada yardımcı olacak yol göstericiler olarak hizmet verirler.
Kavramlar, çok bilinmeyen ve istisnai olarak karşılaşılan durumların analiz edilmesinde ve bu durumlara ilişkin muhasebeleştirme prosedürlerinin geliştirilmesinde yardımcı olurlar.
Kavramlar, yeni ve iyileştirilmiş muhasebe uygulamaları geliştirmek için daha iyi yol göstericiler sağlama çabasındadır. Kavramlar, hem gelecekteki eylemler için bir temel olarak hem de mevcut eylemlerin finansal raporlamadaki önemli etkilerini değerlendirmek için kullanırlar.

Ancak kullanılmakta olan temel kavramların gelişimi ve kapsamlarının belirlenmesi muhasebede daima en çelişkili ve zor görevlerden birisi olmuştur. Çünkü bunlar doğal bilimler veya matematikteki ilkeler, yasalar veya kurallar gibi değildir; doğa yasalarından türetilmezler ve dolayısıyla değişmez doğrular değillerdir. Bunlar insanlar tarafından oluşturulurlar veya geliştirilirler ve sezgi, yetki ve kabul edilebilirlikle desteklenir ve doğrulanırlar. Bu yüzden daima bir değişim içinde olan gereksinimler değiştikçe genel kabul görmüş muhasebe ilkelerinde de değişiklikler olacaktır.

Muhasebe kuramı, politik faktörler ve ekonomik koşullar muhasebe kavram ilke ve kurallarını oluşturma sürecinde üç temel faktördür. Bu ilişkileri şekil 2.1’deki gibi özetleyebiliriz.

Şekil 2.1: Finansal Muhasebe Çevresi

Görüldüğü gibi muhasebe kavramı, ilke ve kuralları muhasebe uygulamalarına şekil veren en önemli unsurlar olmakla birlikte politik ve ekonomik durumlar da uygulamaya şekil veren ve kuramsal yapının belirlenmesinde göz önünde bulundurulması gereken önemli zorlayıcılardır. Bu zorlayıcılar şekil 2.2’de gösterilen tarafların ekonomik, yasal, ahlaki, sosyal açıdan baskıları ile etken olurlar.

Şekil 2.2: Finansal Muhasebe Üzerindeki Baskı Grupları

Yukarıdaki şekilden de anlaşılacağı gibi muhasebeci bir bakıma bütün ilgili taraflar arasında bir hakemdir ve bu nedenle ilgili tarafların gereksinimlerini dengeli şekilde karşılayacak bir tutuma sahip olmalıdır. Bu da genellikle kabul edilebilir belirli ilkelere bağlılığı gerektirir. Aksi takdirde muhasebeden elde edilen finansal bilgiler, işletmenin işleyişini ve işleyiş sonucunu değerlemede güvenilir bir unsur, bir araç, bir ölçü olmayacaktır. Bu nedenle muhasebede çeşitli ilgili tarafların çıkarlarını dengeli şekilde göz önünde tutan, deneyimden ve mantıktan doğan, faydalılıkları genellikle kabul edildikten sonra muhasebe ilkeleri haline gelen çok sayıda ve değişik kurallar uygulanır. Daha önce de belirttiğimiz gibi bu ilke ve kuralların seçimi hem politik hem de tekniktir. Örneğin 1930’lu yıllarda ABD’deki en büyük şirketlerden sadece dört tanasininm finansal tablolarında bir tek açıklayıcı ek bilgi varken 1990’lı yıllarda yapılan bir araştırma çok sayıda işletmenin ek açıklamaları kullandığı ve ortalama onyedi sayfalık ek bilgi açıklandığını ortaya koymuştur. Yaklaşık altmış yılda ekonominin küreselleşmesi, teknolojik devrimler, yerel ve yabancı rekabetin etkisi, yeni ve daha kompleks finansal ürünlerin gelişimi gibi yenilikler ve gelişmeler ile SPK gibi düzenleyici kuruluşların gerektirdiği düzenlemeler,sağlanan finansal bilginin türünde değişikliklere ve iyileştirmelere neden olmuştur. Ekonomik ve finansal değişiklikler arttıkça ilgili ve güvenilir bilgi gereksinimi de artacaktır.

Ülkemizde, Muhasebe Sistemi Genel Tebliği ile getirilen muhasebenin temel kavramları tebliğdeki gibi sıralanmış ve açıklanmıştır:

Sosyal Sorumluluk Kavramı
Kişilik Kavramı
İşletmenin Sürekliliği Kavramı
Dönemsellik Kavramı
Parayla Ölçülme Kavramı
Maliyet Esası Kavramı
Tarafsızlık Ve Belgelendirme Kavramı
Tutarlılık Kavramı
Tam Açıklama Kavramı
İhtiyatlılık Kavramı
Önemlilik Kavramı
Özün Önceliği Kavramı

Bu kavramları şimdi sırayla incelemeye çalışalım.

2.1. SOSYAL SORUMLULUK KAVRAMI:

İşletme ile ilgili taraflara bilgi sağlama amacını karşılayacak olan finansal tabloların geliştirilmesi sosyal sorumluluk gerektirir. Muhasebe sadece işletmenin yöneticilerine gerekli bilgiler vermekle kalmaz. Değişik nedenlerle işletmenin işleyişi ile ilgileri bulunan veya ileride ilgilenecek olan taraflara da işletmenin finansal durumu ve işleyişinin sonucu hakkında bilgi vermek muhasebenin amaçlarından ve görevlerinden birisidir.
Muhasebe bu tarafları yanıltmayacak doğru bilgiler verme sorumluluğundadır. Muhasebe bu görevini yerine getirirken hukuki sorumluluktan daha kapsamlı bir sorumluluğu ifade eden sosyal sorumluluk duygusu ile hareket etmelidir. Muhasebenin organizasyonunda, uygulamaların gerçekleştirilmesinde, üretilen bilgilerin rapor edilmesinde belli bir ilgi grubunun değil tüm ilgi gruplarının hatta tüm toplumun çıkarlarının gözetilmesi gereğine sosyal sorumluluk kavramı denir. Ancak böyle bir sorumluluk duygusu ile hareket edildiği takdirde muhasebece sağlanan bilgilerin gerçeğe uygun, tarafsız, önyargısız ve adil olması sağlanabilir.

Bu kavrama “Doğruluk Kavramı”, “Hakkaniyet Kavramı” da denilmektedir. Bu kavrama bağlı kalmanın şartlarından biri muhasebeye esas olan verilerin güvenilir olmasıdır. Dolayısıyla kavramın “Tutarlılık Kavramı” ve “Tam Açıklama Kavramı” ile yakın ilgisi vardır.

Muhasebenin tanımında muhasebe ve muhasebecilerce yerine getirilecek önemli bir işlevin; işletmelerin ekonomik ve finansal durumlarını gösterir muhasebe bilgilerinin “işletme ile ilgili kişi ve kurumlara iletilmesi” olduğu belirtilmişti.

Muhasebe bilgi sistemi içinde üretilen bilgilerin önemi ve değeri genel olarak iki odakta toplanır. Bilgileri önemseyen ilk odak işletmenin kendisi ve ikincisi dış çevredir. İşletme yönetimine üstlendiği görevleri başarabilmek ve sorumluluklarını yerine getirebilmek için önderlik eden evrensel kavram sosyal sorumluluk kavramıdır. Sosyal sorumluluk kavramı ile anlatılmak istenen “bütün toplumlar ve zamanlar için geçerli olan” değer yargılarıdır. Bu değer yargıları en azından kişi ve kurumların ödev alırken ve yükümlülüklerini yerine getirirken bilinçlerinde duydukları iyilik ve doğruluk ögeleri, adalet duygusu, erdem ve ahlak değeri olarak onur dur.

Sosyal sorumluluk bilinci ile davranan muhasebecilerin ürettiği muhasebe bilgilerinin ikinci odağını oluşturan dış çevre olumlu veya olumsuz yönde, genellikle, kolayca etkilenirler. Karma ve/veya serbest piyasa ekonomisinin egemen olduğu çoğulcu demokrasilerde işletmelerin etkenliği ve çıkarlarını koruması; ancak, toplumu oluşturan ve farklı sosyo-ekonomik özellikler gösteren ilgi gruplarının gereksinimlerini karşılamakla ve onları yanıtlamakla olanaklıdır. Bu noktada muhasebe ve muhasebecilerin sosyal sorumluluklarının boyutu Kamuyu Aydınlatma İlkesi ile bütünleşmektedir.

Günümüzde işletmelerin artan faaliyet hacimleri, bu faaliyetler ve sonuçları ile ilgilenen menfaat gruplarının da hacmini artırmıştır.bu menfaat gruplarının başlıcaları yöneticiler, ortaklar, işletmede çalışan personel, işletmeye borç para veren kredi kurumları ve devlettir.

İşte muhasebe bu menfaat gruplarını yanıltmayacak doğru bilgiler verme sorumluluğu ile yükümlüdür. Bu da muhasebe işlemlerinde gerçeğin, adaletin daima temel olarak benimsenmesi ile mümkündür. Bu prensibe bağlı kalmanın şartlarından en önemlisi muhasebeye esas olan verilerin güvenilir olmasıdır.

2.2. KİŞİLİK KAVRAMI:

Muhasebe ilkelerinin uygulanması için ekonomik etkinliklere ait belirli birimlerin tanımlanması gereklidir. Her birim, kendisi için hesapların devam ettirilip raporların oluşturulacağı ayrı bir kişi olarak tanımlanır ve her bir birim muhasebe kişisini ifade eder. Muhasebe kişisi, kaynakları kontrol eden, taahhütte bulunmak ve taahhütleri üstlenmek için sorumluluk alan ve ekonomik etkinlikleri yürüten ekonomik bir birimdir. Bu kişinin sahiplerinden, çalışanlarından, alacaklılarından, yönetiminden veya onunla ilgisi olan diğer taraflardan ayrı bir varlık olduğu varsayılır ve bu kişi açıkça belirtilmiş veya ima edilmiş amaçları izlemek için insanlar yada ekonomik kaynaklar tarafından oluşturulmuş bir organizasyon, bir kuruluş veya bir faaliyet ünitesi olabilir. Böylece bir kar merkezi, bir üretim hattı, bir ortaklık, bir tek kişi işletmes, bir şirket veya şirketler grubu için muhasebe kişisi var olabilir ve muhasebeci bunlardan herhangi bir tanesi için kayıtları sürdürüp raporlar hazırlayabilir. Görüldüğü gibi muhasebe kişisinin tanımı ilgi alanını belirler ve böylece olası amaç ve etkinlikleri ve onların finansal tablolarda yer almasını sağlayabilecek tutarları sınırlandırır. Muhasebeci spesifik bir muhasebe girişiminin finansal bilgilerini muhasebeleştirecek ve raporlayacaktır; bu da muhasebe kişiliği varsayımının temelini oluşturur. Böylece bu varsayım, belirli bir muhasebe kişisinin finansal tablolarında hangi bilgilerin yer alacağının sınırlarını ortaya koyar.
Muhasebe kişiliği ile işletme kişiliği aslında birbirinden farklıdır. Bir birey, bir bölüm veya departman veya bir sektörün tamamı ayrı bir muhasebe kişiliği olarak düşünülebilir.

Muhasebenin, işletmenin sahiplerinden ayrı, kendine öz bir kişiliği olduğu varsayılır. Muhasebe kişiliği ile tüzel kişilik karıştırılmamalıdır. Bazı durumlarda çakışan bu terimler gerçekte farklı anlamlar taşırlar.

Muhasebe kişisi varlıkların üzerinde kontrola sahip olan, taahhütlere girişen ve bunları yerine getiren, ekonomik faaliyeti yöneten ekonomik birimdir. Böyle bir kişi kar amcı güden veya gütmeyen bir uğraşa sahip bir şahıs, adi bir ortaklık, bir şirket, bir işletmeler topluluğu hatta bir departman olabilir. Bir departmanın hukuki açıdan tüzel kişiliği olmamakla birlikte, bir muhasebe kişisi olanaklıdır. Muhasebe kişiliğinin tanınması faaliyet sahasının ve dolayısıyla finansal raporlara dahil edilecek hususların belirlenmesini sağlar.

Muhasebe işletme sahibinin değil, kurumun faaliyetlerini rapor etmektedir. Kurumun sahip veya sahiplerinden ayrı, kendi başına hesapsal bir kişiliği vardır. Bu varsayıma dayanarak ortaklardan birine yapılan satış diğer müşterilere yapılanlar gibi işlem görecektir.

Her kurumun sahibinden ayrı bir kişiliğe sahip olması ilkesi kurum ile sahipleri arasındaki ilişkilerin yasal izahına da uygundur. Bununla beraber, muhasebecilerin zaman zaman yasal bütünlük kavramını terkedip, idari ve ekonomik bütünlük kavramını tercih ettikleri görülür. Bu durumda muhasebeci birkaç yasal kurumu bir tek iktisadi kişi olarak kabul edebilir.

2.3. İŞLETMENİN SÜREKLİLİĞİ KAVRAMI:

Ekonomik çevre nispeten belirli bir düzeyde faaliyetlerini sürdüren işletmeler tarafından oluşur. Buna rağmen bazı işletmeler finansal zorluklarla karşılaşır ve faaliyetlerini durdurmak zorunda kalabilirler, ama bunlar normal beklentiler değildir. Bir işletmenin yaşamının, aksine bir kanıt olmadıkça sonsuz olduğu, sonsuz olmasa bile en azından mevcut planlarını, taahhütlerini ve kontratlarını yerine getirmeye yetecek kadar süreceği varsayılır.bu varsayım işletmenin sürekliliği kavramıdır.

Farklı birimler şeklinde olan muhasebe kişisinin yapısı göz önünde tutularak yapılan bu varsayım, faaliyetlerin sınırsız birzaman için organize edilmesini gerektirir. Bu nedenle normal koşullarda işletmenin süresiz olarak faaliyette bulunacağının kabul edilmesi önemli bir mantıksal adım olarak kabul edilir.

Bugünün rekabete dayalı ekonomik hayatına ayak uydurmayı mümkün kılacak uzun vadeli planlama ve araştırmaların yapılması da işletme yaşamının sürekliliğinin kabul edilmesi durumunda söz konusu olabilecektir. Bu eylemlerin gerektirdiği harcamalar da işletmenin sürekliliği kavramına göre muhasebeleştirilmelidir. İşletmenin sürekliliği kavramı temel alınmadığında, diğer bir ifade ile bu harcamalar sonunda elde edilecek faydaların uzun sürelere yayılmasının önemli görülmemesi halinde uygulanacak kayıt şekli(gider kaydetme) ile süreklilik kavramının benimsenmesi halinde uygulanacak kayıt şekli (aktifleştirme) birbirinden farklı olacaktır. Bu ayrımda ayrıca ileride inceleyeceğimiz diğer bir kavram olan dönemsellik kavramının da etkisi olduğunu belirtmek isteriz.

2.4. DÖNEMSELLİK KAVRAMI:

İşletmenin ekonomik alanda yaşamının devamlılığını sağlamak için geçmiş faaliyetlerini değerlemek, kontrolü sağlamak ve geleceği planlamak şarttır. İşletmeler, hükümetler, yatırımcılar ve diğer ilgili taraflar böyle bir bilgi için çok uzun hatta bazen sonsuz ve belirsiz bir şekilde bekleyemezler. Yatırımcılar, kreditörler ve diğer ilgili taraflar kaynakların dağılımı konusundaki kararlarını süreklilik varsayımı altında verirler ve karar vermede kendilerine yardımcı olacak finansal bilgilere zamanında ulaşma gereksinimi içindedirler. Bu yüzden raporlama ile kendilerine finansal veri sunulan taraflar, muhasebe kişiliği için belirli dönemlerin belirlenmesini zorunlu kılarlar Dönemsellik Kavramı, bir işletmenin yaşamı boyunca yaptığı ekonomik etkinliklerin finansal raporlama amacıyla çeşitli yapay zaman dilimlerine bölünebileceği varsayımıdır. Aslında işletmenin faaliyet sonuçlarının en doğru şekilde ölçülebilmesi, işletmenin nihai likiditasyonu anında gerçekleşir ve işletmenin yaşamı süresince oluşan kar, işletmenin ortaklarına vermiş olduğu varlıkların büyüklüğü ile ortaklarca işletmeye verilmiş olan büyüklük arasındaki farktır.bir projenin sağladığı hasılatın ölçülmesinde nispeten en kolay yol olan o projenin tamamlanma süreci boyunca sağladığı nakit hareketlerinin ölçülmesine benzer. Proje tamamlanmadan önce ona ilişkin hasılatın belirlenmesi oldukça zordur. Mevcut ve potansiyel yatırımcıların karar verebilmeleri, devlete olan vergi borcunun miktarının belirlenebilmesi gibi sebepler işletme faaliyetlerinin sonuçlarının belirli dönemler için ölçülmesini gerektirir. Bu nedenle muhasebeciler, sürekli olan işletme faaliyetlerinin sonuçlarını belirlemek için gereksinimlerine uygun olarak belirlenen zaman aralıklarından oluşan belirli muhasebe dönemlerini tanımlamak zorundadırlar. Ancak bu muhasebe dönemlerinin her bir tarafça kendi gereksinimleri doğrultusunda belirlenmesi karşılaştırma yapma olanağını ortadan kaldırabilir. Bu nedenle dönemlerin belirlenmesi ve uzunluğu konusunda varsayımlarda bulunulmuş ve dönemsellik kavramı oluşturulmuştur. Daha öncede belirtildiği gibi dönemsellik kavramı, muhasebe kişisinim ekonomik faaliyetlerinin finansal raporlama amacıyla yapay zaman dilimlerine bölünmesini ifade eder. Bu zaman dilimleri değişik nedenlerle farklı süreleri kapsasa bile finansal raporlamada genellikle bir yıl esas alınır.

Süreklilik kavramı ile bir işletme sonsuz yaşamı olan bir varlık olarak tanımlanmıştı. Ancak, bu sonsuz yaşamın nasıl sürdüğünü bilmek; diğer bir anlatımla işletmenin ekonomik yaşamda ve özellikle bağlı olduğu ticaret veya sanayi kesimindeki durumunu zaman zaman gözlemek ve gözlem sonuçlarını almak gerekir. Öyle ise; sürekli yaşam sürerken belli bir anda, gözlem için, geriye bakılacak ve geride kalmış olayların durumu değerlendirilecektir. Birbirini kovalayan iki gözlem anı arasında kalan zaman dilimi değerlendirmenin yapılacağı dönemi gösterecektir. Buna göre; sürekli yaşam bir dönemler zinciri olarak sürüp gidecektir.

İşletmenin özel muhasebe kişilikleri üstlendikleri görevi yerine getirirken; muhasebenin etkinliğini en üst düzeye çıkarabilmeyi de amaçlamalıdır. Bu amaca ulaşmada gözlenecek dönem süresinin uygunluğu önde gelen bir koşuldur. Muhasebe kişiliklerinin kayıtlama fonksiyonundan denetim fonksiyonuna kadar uzanan sorumlulukları, bu bu sorumluluklarının başarılmasında önceden belirlenmiş dönemlere dayanır. Uygulamada işletmelerin nitelik ve özelliklerine göre, genellikle yıllık, altı aylık, üç aylık, ve aylık dönemler görülür. Bilgi işlem makinalarının muhasebe uygulamalarında yeralması dönem sürelerini, bilgi sağlamadaki çabukluk nedeni ile daha da kısaltmaktadır.
Dönemsellik kavramı gereğince işletmenin sınırsız kabul edilen yaşamının belirli dönemlere bölünmesi ve bu dönemlere ilişkin faaliyet sonuçlarının diğer dönemlerin faaliyet sonuçlarından bağımsız olarak saptanması gerekir. Her bir dönemin faaliyet sonuçlarının net etkisini saptayabilmek için o dönemde sağlanan hasılat ile giderlerin belirlenmesi ve bunların eşleştirilmesi gerekir. İşletmenin döneme ait karının ve karlılığının belirlenmesinde hasılatın nezaman kayda alınacağı onemli olmaktadır. Örneğin, hasılat eğer erken kayda alınırsa gelir tablosunda olduğundan fazla raporlanacak, bu da işletmenin gerçekte olduğundan daha fazla karlı görülmesine neden olacaktır. Diğer taraftan eğer geç kayda alınırsa gelir tablosu bu kez de hasılatı ve karı olduğundan daha düşük gösterecek ve işletme olduğundan daha az karlı görünecektir. Her iki durumda da dönemler arası haksız kaymalara neden olacaktır. Dönem karının hesaplanabilmesi için öncelikle o dönemde sağlanan hasılatın aynı döneme ait giderlerle karşılaştırılması yine dönemsellik kavramının bir gereğidir ve eşlestirme ilkesini ifade eder.

2.5. PARA İLE ÖLÇME KAVRAMI:

Bu kavram aslında değişik görüşe göre değişikiki şekilde açıklanır. Görüşlerden birisi paranın ortak bir ölçü birimi olması esasına, diğeri ise ortak bir ifade aracı olması esasına dayanır.

Muhasebenin temel problemlerinden birisi, finansal nitelikteki işlemlerden etkilenen her bir unsurdaki değişmeyi ölçmek için uygulanabilecek ortak bir araç yani ölçü birimi bulmaktır.paranın ölçme birimi olarak seçilmesi esası, para biriminin sermaye, mal ve hizmet değişimlerinde ilgili taraflar için değişimi en etkin olarak ölçen ortak bir araç olduğunun varsayılmasıdır. Bu yüzden muhasebe kişisinin ekonomik etkinliklerinin sonuçları para ile ölçülmeli ve parasal büyüklükleri üzerinden raporlanmalıdır.bu kavramı kabul etmenin temelinde parasal birimin ilgili basit evrensel olarak kabul edilebilir, anlaşılabilir ve yararlı olduğu düşüncesi yatmaktadır. Çünkü ölçü birimi örneğin, metreküp, metrekare, adet, kilo gibi fiziki değişmelere ilişkin olabileceği gibi zamanla da ilgili olabilir. Ayrıca kasa, banka, alacak, borç gibi bazı unsurlar içinde para olabilir. Kayıtların böyle değişik ölçü birimleri üzerinden yapılması halinde işletmenin faaliyetlerinin ve hareket gören unsurların yapılarının birbirinden çok farklı olması nedeni ile ölçme işleminin yapılabilmesi için bunların toplanabilmeleri ve karşılaştırılabilmeleri olanaksız hale gelir. Ayrıca dönem sonunda bir dönemin faaliyetlerinin değerlendirilmesi, önceki dönemlerin karşılaştırılması ve kontrolü mümkün olmaz

Para ile Ölçme Kavramı’na göre muhasebeden beklenen kontrol ve planlama amaçlarına ulaşabilmek için sonucu etkileyen hareketlerin ortak bir ölçü birimi ile ifade edilmesi gerekir. Bu ortak ölçü birimi de günümüzün ortak değişim aracı olan paradır.

Para ile ölçülebilme kavramı muhasebeciler tarafından seçilebilen ve ölçülebilen bilginin tipine kesin bir sınır oluşturur ve böylece muhasebecinin işletme hakkında ileteceği bilginin türünü sınırlar.

Para ile ölçme esasının bazı zayıf yönleri de vardır; çünkü bu esas paranın satın alma değerinin zaman içinde değişmediği varsayımını da içermektedir. Ancak yaşanan enflasyon, paranın satın alma gücünde azalmalara neden olmaktadır. Bu durum paranın ölçü birimi olma niteliğini etkilemektedir. Bu bakımdan para ortak bir ölçü olmak yerine daha çok ortak bir ifade aracı olma işlevine sahiptir. Bu nedenle bu kavrama “para ile ölçme kavramı” yerine “para ile ifade kavramı” denilmesi tercih edilmelidir.

Paranın ortak bir ölçü birimi olma niteliğini engelleyen enflasyon nedeni oluşan etkileri gidermek üzere finansal tablolarda enflasyondan etkilenen rakamların paranın gerçek satın alma değerine göre düzeltilmesi veya değişen fiyatların etkisinin ek tablolarda açıklanması yoluyla bu kavramın eksikliği ortadan kaldırılmaya çalışılmaktadır. Anca yine de bu eksikliğin varolduğunu içerecek şekilde paranın ölçü birimi olması yerine para ile ifade etme kavramının tercih edilmesi daha uygun olmaktadır. Çünkü bu kavrama bağlı kalarak muhasebe ile aktarılacak bilgilerin ancak değişmelerin para ile ifadesi şeklinde olacağı belirtilmektedir.

Muhasebenin tanımında yeralan finansal nitelikli olaylar, para ile ifade edilebilen olaylardır. Para ile ifade edilemeyen olayların muhasebenin dışında kalacağı da bu kavramın gereğidir. Çünkü geleneksel olarak finansal tablolar sadece finansal bilgileri içerir. Ama finansal raporlar sadece finansal tablolarla sınırlı değildir. Finansal bilgilerle birlikte işletme ile ilgiliekonomik verilerin yer aldığı muhasebe raporlarıda söz konusudur.
Bu kavramın altında yatan diğer bir düşünce de ekonomik bilgilerin iletilmesinde ve rasyonel ekonomik kararların alınmasında sayısal verilerin daha temel olduğu düşüncesidir. Tabii ki bu sayısal verilerin de ortak bir ölçü birimi üzerinden yani para birimi olarak belirtilmesi, karşılaştırma ve değerleme yapmada daha yararlı olacaktır.

2.6. MALİYET ESASI KAVRAMI:

Varlıklar, geçmiş işlem veya olayların bir sonucu olarak belirli bir işletme tarafından elde edilen veya kontrol edilen olası gelecek ekonomik yararlardır. Yükümlülükler ise geçmişteki işlem veya olayların sonucu olarak gelecekte diğer işletmelere hizmet sağlamak veya varlıkları transfer etmek için belirli bir işletmenin şu andaki zorunlulukları nedeniyle vazgeçilecek olan olası gelecek ekonomik fedakarlıklardır. Varlıkların ve yükümlülüklerin muhasebe kayıtlarında ve tablolarında gösterilebilmesi için para ile ifade edilmesi gerekir.

Ancak para ile ifade edilecek büyüklüğün belirlenebilmesi için hangi değer esas alınacaktır? Bu değer,

Elde etme veya maliyet değeri,
Cari ney yerine koyma değeri,
Cari net satış değeri,
Gelecekteki nakit akışlarının şimdiki değeri,
olabilir.

Günümüzde varlıkların ve yükümlülüklerin değerlemesinde maliyet değeri esas alınmaktadır. Finansal tabloları hazırlayanlar ve kullananla, geleneksel olarak, Tarihi Maliyet Kavramı’na bağlı kalarak muhasebede ölçme ve raporlama için en faydalı esasın maliyet olduğunu kabul etmişlerdir. Çünkü;

Maliyet değeri belgelere dayandırılarak kolayca ve nesnel olarak elde edilebilir. Bu nedenlerle diğer değerleme yöntemlerine göre daha güvenilir olduğundan da bir üstünlüğe sahiptir.
Maliyet bir tahmin veya yargı konusu değil kesin ve kanıtlanabilir bir değerdir. Bir kez belirlendikten sonra o varlık işletmenin varlıkları arasında kaldığı sürece maliyeti de sabit kalır. Kesinlik ve kanıtlanabilirlik özellikleri muhasebe verilerini kullananlar için oldukça önemlidir.
Süreklilik kavramı işletmenin hemen likide edilemeyeceğini benimsediğinden tasfiye değeri yerine varlıkların elde edilme maliyetleri üzerinden ele alınmasını gerektirir.

Kesinlik ve kanıtlanabilirlik özellikleri muhasebe verilerini kullananlar için oldukça önemlidir. Çünkü sunulan bilgilere güvenebilmek için hem işletme içi hem de işletme dışı taraflar bilginin doğru olduğunu ve gerçeğe dayandığını bilmelidirler. Muhasebeciler kayıt tutmada maliyeti esas alarak raporlarında nesnel ve kanıtlanabilir veri sunabilirler.görüldüğü gibi tarihi maliyet kavramı, verilerin güvenilir olması (tarafsızlık ve belgelendirme) kavramı ile ilişkilidir. Örneğin, eğer cari net yerine koyma değeri kayıtların temeli olarak kabul edilmiş olsaydı bu durumda her bir varlıktan gelecekte yarar sağlama hakkını elde etmek için o varlığa cari olarak sahip olabilmenin gerektirdiği tutarları belirlememiz gerekecekti. Stoklar gibi sık sık satın alınan varlıklar için satıcıların kataloglarınaveya fiyat listelerine bakarak cari yerine koyma maliyetleri kolayca hesaplanabilir. Ancak, arazi, bina gibi daha az sıklıkla alınan varlıkların yerine koyma değerlerini bulmak daha zordur. Değerleme esası olarak cari yerine koyma maliyetini kullanmadaki temel güçlük, kullanılmakta olan varlıkların çoğu için iyi organize edilmiş ikinci el piyasaların olmamasıdır. Değerleme esası olarak cari net satış değeri alındığında da benzer sorunlarla karşılaşılacaktır. İşletmenin sahip olduğu varlıkların herbirini tek tek satması halinde elde edeceği net nakit büyüklüğü (satış fiyatıeksi satış gideri) cari net satış değeri olacaktır. Cari net satış değerinin bulunmasında karşılaşılacak ilk sorun, o unsurun satışı yapılmadan satış fiyatının nasıl belirleneceği konusunda olacaktır. Kullanılmış varlıklar için organize bir ikinci el piyasa olmadığında herkes farklı bir satış fiyatından sözedebilecektir. Bunun yanısıra tüm işletmeler hesaplarını en azından yıllık olarak kapatmak zorundadır ve buna ek olarak bazı işletmeler de her ay sonunda karlarını hesaplamak isteyebilirler. Bu işletmeler karını hesaplamak istedikleri her dönemin sonunda her bir varlığın eski satış değeri yerine yeni satış değerini belirleyip kullanmak zorunda kalacaklardır. Bu oldukça zor ve kişisel yargılardan etkilenebilecek olan bir durum olduğu için hesaplanacak kar rakamı da farklı ve yanıltıcı olabilecektir. Tabii bu sorunlar cari maliyet ve diğer değerleme yöntemleri içinde söz konusudur. Ancak değişik değerleme ölçülerine göre varlık ve yükümlülüklerin değerlenmesi ve karın ölçülmesi istenildiğinde bu olanağı sağlayacak değişik yöntem ve kayıtlama yollarıda vardır; fakat temel olan maliyet esasıdır.

Maliyet esası kavramısüreklilik kavramı ile bağlantılıdır yukarıda da değinildiği üzere işletmenin sürekliliği kabul edilmediği takdirde, edinilen varlığın tasfiye halindeki değeri düşünülecek, dolayısıyla piyasa fiyatlarının değişmesine paralel olarak varlıkların değeri her an değişiklik gösterecektir.piyasadaki her değişikliğe göre işletme varlıklarının değerinin değiştirilmesnin düşünülemeyeceği ortadadır. Bunun yerine değişmez nitelikteki maliyet esası kabul edilir . para değerindeki değişmelerin maliyet değerini anlamsız hale getirdiği durumlarda ; maliyet değeri o günün para değeri üzerinden yeniden belirlenebilir. Bu işlem daha çok, fiyat değişmelerinden uzun vadede etkilendikleri için, duran varlıklara uygulanır. Bunun dışında bazı durumlarda maliyet esası kavramından sapmalar olabilir.

2.7. TAM AÇIKLAMA KAVRAMI:

Hangi bilginin raporlanacağına karar vermede muhasebeciler, bilgilendirilen kullancıların yargılarını ve kararlarını etkileyecek her türlü bilginin tam olarak sağlanmasına ilişkin genel uygulamayı izlerler. Genellikle bu, tam açıklama ile ifade edilir. Bu kavram finansal raporlarda yer alan bilginin yapısını ve miktarını belirler. Kullanıcılar için fark yaratacak konuların açıklanmasında bilginin yeterince ayrıntılı olması ve bilginin anlaşılır kılınmasını sağlamak için yeterli bileşimde ve yoğunlukta olması gerekir. Bunun için de tam açıklama kavramının gereği olarak muhasebe, kayıt içine sokamadığı bazı bilgileri raporlarda, parentez içinde veya dipnot olarak veya açıklamalar olarak vermelidir. Varlıkların sigortalı olup olmadıkları, sigorta değerleri, bilanço hazırlıkları sırasında ancak bilanço tarihinden sonra meydana gelmiş büyük zarar (yangın, sel, deprem vb. Nedenlerle) veya dönem içinde yapılan fakat tamamlanmamış büyük değere sahip bir anlaşma (alınan sipariş gibi), benimsenen yöntem ve ilkelerdeki değişmeler sözünü ettiğimiz şekillerden birisiyle bilgi kullanıcılarına ileterek açıklanmalıdır. Tabii bu arada bunların kullanılmasının maliyeti de göz önünde bulundurulmalıdır.
Özetle muhasebeciler finansal durum, karlılık, nakit akışları ve yatırımlara ilişkin bilgilere üç şekilde sunabilirler:
Finansal tablolarda
Finansal tabloların açıklamalarında
Ek bilgi olarak
Bunların toplamı da finansal raporları oluşturur.

Bu kavram; mali tabloların, bu tablolardan yararlanacak kişi ve kuruluşların doğru karar vermelerine yardımcı olacak ölçüde yeterli, açık ve anlaşılır olmasını anlatır.

Bu kavram gereğince raporlar üzerinde inceleme yapacak olanlara gerkli tüm bilgiler raporla birlikte verilmelidir. Örneğin; raporda sadece borç miktarının yazılı olması, işletmenin mali durumu hakkında yorum yapılabilmesi için yeterli değildir. Bu borçların vadelerinin de bilinmesi gerekir. Borç miktarı aynı olduğu halde, borcun büyük kısmı uzun vadeli olduğunda mali durumu çok iyi olarak nitelenen bir işletmenin; aksi durumda yani darboğazla karşı karşıya olduğu düşünülebilir.

2.8. DEĞİŞMEZLİK ( TUTARLILIK ) KAVRAMI:

Muhasebe bilgisini kullanan taraflar işletme ile ilgili kararlar verirken hem işletmenin dönemleri arasında hem de işletmeler arasında kıyaslamalar yaparlar. Bu nedenle karşılaştırılabilirlik, benzerliklerin ve farklılıkların elde edilebilmesine olanak tanıyan önemli bir niteliktir. Muhasebe bilgisinin dönemler arası karşılaştırılabilirliği sağlamak için değişmezlik kavramı kabul edilmiştir. Değişmezlik kavramı, belirli bir muhasebe kişisinin muhasebe uygulama ve prosedürlerinin zaman içinde tutarlılıkla uygulanmasını vurgular. Diğer bir ifade ile, muhasebenin, amaçlarına ulaşabilmesi için her dönem bağlı kaldığı ilke ve usuller aynı olmalıdır. Çünkü karşılaştırılabilir olmadığında fark yeterince tanımlayıcı ve yararlı olmayacaktır.

Bu kavrama en çok raporların analizi ve yorumlanması sırasında gereksinim vardır. Muhasebe kayıtlarında bir önceki dönemden farklı usuller uygulanması halinde, bu kayıtların birer sonucu olan finansal raporlar yanıltıcı karşılaştırmalara yol açar. örneğin, bilançonun sınıflandırılmasında bir sınıfa dahil edilmiş bir unsurun ertesi dönem başka bir düşünce ile ayrı bir sınıfa dahil edilmesinin yaratacağı farklı durum iki dönemin raporları karşılaştırılırken yanlış fikirler elde edilmesine yol açar. o kadar ki aynı işletmenin, iki ayrı döneme ait faaliyetinin niteliği ve büyüklüğüaynı olsa bile uygulanan muhasebe yöntemlerinin farklı olması nedeniyle sonuçlar birbirinden çok farklı gözükebilir. Ancak, bu işletmenin benimsediği yöntemlerden hiçbir şekilde ayrılmayacağı anlamına da gelmez. Gerektiğinde değişme yapılabilir; fakat bu değişmenin ne şekilde olduğu ve ne tür bir etki yarattığı belirtilmelidir.

Tutarlılık kavramı; muhasebe uygulamaları için seçilen muhasebe politikalarının, birbirini izleyen dönemlerde değiştirilmeden uygulanması gereğini anlatır. İşletmelerin mali durumunun, faaliyet sonuçlarının ve bunlara ilişkin yorumların karşılaştırılabilir olması bu kavramın amacını oluşturur.

Tutarlılık kavramı, benzer olay ve işlemlerde kayıt düzenleri ile değerleme ölçülerinin değişmezliğini ve mali tablolarda biçim ve içerik yönünden tekdüzeni öngörür.

Geçerli nedenlerin bulunduğu durumlarda, uygulanan muhasebe politikaları değiştirilebilir. Ancak bu değişikliklerin ve bunların parasal etkilerinin açıklanması gerekir. Örneğin; maliyet uygulamasında bir değişiklik yapmak durumunda kalan işletme, bu değişikliğin stoklara ve satışların maliyetine yaptığı etkiyi bilanço ve gelir tablosu dipnotlarında açıklamalıdır.

2.9. VERİLERİN GÜVENLİ OLMASI (TARAFSIZLIK VE BELGELENDİRME ) KAVRAMI:

Muhasebe verilerinin güvenilirliği, işletmenin dış taraflarla arasındaki işlemlerin belgesel kanıtlarının yüksek derecede doğrulanabilir olmasından daha fazlasına dayanır. Hasılat ve giderlerin dönemlere dağıtılması gibi iç yargıların; ilgili gerçekleri ve durumları yansıtması için nitelikli elemanlar tarafından yürütülen bir iç kontrol sistemi gereklidir. Muhasebe verilerinim güvenilir olması işletmenin iç kontrolü ile mümkündür. Verilerin güvenilir olması kavramı objektiflik kavramını kapsar. Objektiflik dar tanımına göre, gözlemleyenlerden bağımsız ve dış faktörlerin varlığına dayandırılmaktan çok daha gerçekçi bir şekilde gözlemciler arasındaki bir fikir birliğidir. Geniş tanımına göre, tarafsız olunduğu vurgulanarak objektiflik, bir ölçümü destekleyen kanıtları, seçilen yöntemdeki taraf olma sorununu ve ölçümün muhasebe amaçlarını karşılamadaki uygunluğunu kapsar.

Sosyal sorumluluk kavramınıngereği gibi yerine getirilebilmesi için muhasebe kayıtlarının gerçek durumunu yansıtan ve usulüne uygun olarak düzenlenmiş objektif belgelere dayandırılması gerekir. Bu kavram, örneğin; bir mal alınışında ambar memurunun ifadesi yerine, satıcının faturasına ve ambar fişine dayanılarak muhasebeleştirme yapılması gereğini anlatır. Bu kavram gereğince muhasebe kayıtlarının dayanağı beyan, tahmin gibi öznel öğeler yerine, fatura, makbuz, senet, bordro gibi nesnel belgeler olmalıdır. Bu kavram, muhasebe kayıtlarına esas alınacak yöntemlerin seçilmesinde tarafsız ve önyargısız davranılmasınıda anlatır.

Özetle , işletmeyle ilgili çeşitli grupların çıkarlarını hakkaniyet ölçülerine uygun şekilde dengelemek üzere, muhasebe objektif gerçekleri yansıtan her zaman ispatlanabilen ve güvenilen belgelere dayanmalıdır.

2.10. İHTİYATLILIK ( TEMKİNLİ OLMA ) KAVRAMI:

“Temkinli ol!” uyarısı doğrudan doğruya muhasebecilere yöneltilmiş ve onlara uygulama anı ve sonrasında bilinçli, dikkatli ve özenli davranmaları,
Satışların, hasılatın ve gelirin saptanması konusunda herhangi bir tahminde bulunmamaları,
İşletmenin tüm borç ve zararlarını saptamaları ve kayıtlamaları
gereğini hatırlatmıştır.

Bu kavram muhasebe olaylarında temkinli davranılması, tarafsız bir muhakeme ile işletmenin karşılaşabileceği risklerin ve belirsizliklerin göz önünde tutulması gereğinş anlatır. Bu kavram gereğince; bir gelir ancak gerçekleştikten sonra işletmenin gelirleri arasına katılırken, gider ve zararlar kesinleşmese de ortaya çıktıklarında işletmenin sonuç hesaplarında gider ve zararların arasına katılır, yani işletmenin karından düşülür.

2.11. ÖNEMLİLİK KAVRAMI:

Muhasebe ve denetim literatüründe önemliliğin kesin tanımı yapılmamaktadır. Çünkü önemlilik, bahse konu olan herhangi bir problemin çözümünde o problemi çevreleyen şartların ışığı altında hüküm verilecek bir meseledir. Bu bakımdan muhasebecinin önemli olmayanı ayırabilmesi için ancak genel bir tanım yapılabilir.

Bir durum, bir olay veya unsurun, içinde bulunduğu zaman yönünden, açıklanması veya bir yöntem olarak kullanılması hükme tesir edecekse veya hükümde bir fark yaratacaksa o durum, o olay veya unsur önemlidir.

Yatırım ve diğer kararlar için ilgili olan finansal bilgiler genellikle önemli derecede detaylı olarak hazırlanabilir. Çok fazla bilgi tıpkı çok az bilgi gibi yanıltıcı olabilir. Eğer çok fazla bilgi gösterilirse, ilgili hususlar gömülür ve okuyucu kararlarını yetersiz bilgilere dayandırmış olur.

Muhasebecinin finansal raporlamadaki sorumluluklarından biri bu bilgi yığınını, raporları kullanacaklar için anlamlı hale getirecek şekilde özetlemektir. Böylece önemlilik, nelerin açıklanacağı üzerine bir sınırlamadır. Bir bakıma, önemlilik belirli kullanıcıların büyük detay yığını kullanma imkansızlığının ortaya çıkardığı bir zorunluluk olarak görülür.

Önemliliği etkileyen iki faktör vardır:
Bir unsurun rapordaki önemli sayısal büyüklüklere oranla hacmi (büyüklüğü),
Ele alınan unsurun yapısı .

2.12. ÖZÜN ÖNCELİĞİ KAVRAMI:

Bu kavram gereğince işlemlerin muhasebeye yansıtılmasında onların biçimlerinden önce finansal özellikleri ve işletme için ifade ettiği gerçek göz önünde tutulur. Genel olarak işlemlerin biçimleriyle özleri arasında bir paralellik olmakla birlikte bazı durumlarda farklılıklar ortaya çıkabilir. Böyle durumlarda özün önceliği esastır. Örneğin; finansal kiralamanın bazı şekillerinde kiracı gerçekte o varlığın mülkiyetine sahip olmasa dahi onu kiralanmış mülk olarak varlıkları arasında gösterir. Çünkü bu tür kiralamalar özde kiracıya o mülke sahip işletmelerin sahip olduğu hakların neredeyse aynısını sağlamaktadır. Bu nedenle öz yasal şeklin önüne geçmektedir.

3. GENEL KABUL GÖRMÜŞ MUHASEBE İLKELERİ

İlke uyulması gereken kuraldır. Muhasebe ilkeleri, belli bir andaki muhasebe uygulamasını kapsayan ve uyulması gerektiği genel kabul görmüş olan muhasebe yöntem ve usulleridir. Başka bir tanım vermek gerekirse, bu ilkeler muhasebe tecrübeleriyle gelişmiş yada yetkili bir kurum tarafından belirlenmiş muhasebe standartlarıdır.

Bu ilkeler 2 no’lu Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğinde “ Temel Mali Tabloların Düzenlenme İlkeleri “ , Devlet Planlama Teşkilatının “ Muhasebenin Temel Kavramları Ve Genel Kabul Görmüş Muhasebe Prensipleri ” isimli yayınında “ Genel Kabul Görmüş Muhasebe Prensipleri “ olarak isimlendirilmiştir.
Her muhasebe dönemi sonunda, o muhasebe dönemiyle ilgili faaliyetleri özetleyen, gelir tablosu ve bilanço olmak üzere iki temel finansal tablo düzenlenir. Muhasebe ilkeleri bu iki temel finansal tablo esas alınarak iki ana gruba ayrılır :

Gelir tablosu ilkeleri
Bilanço ilkeleri

Bu ayırım 1-5 no’lu Muhasebe sistemi uygulama genel tebliğ değişikliklerini içeren son tebliğe göre yapılmıştır.

3.1. GELİR ( KAR – ZARAR ) TABLOSU İLKELERİ :

Bu ilkelere, gelir ve gider ilkeleride denilmektedir. Gelir tablosu ilkelerinin amacı; satışlar, hasılat, gelir, satışların maliyeti, giderler, kar ve zararla ilgili hesapların belli bir dönem veya dönemlere ait işletme faaliyeti sonuçlarını sınıflandırılmış ve doğru olarak göstermesini sağlamaktır.

Bütün satışlar, gelir ve karlar ile maliyet, gider ve zararlar brüt tutarları üzerinden gösterilirler ve hiçbir satış, gelir ve kar kalemi bir maliyet, gider ve zarar kalemi ile tamamen veya kısmen karşılaştırılmak suretiyle gelir tablosu kapsamından çıkarılamaz.
Gelir tablosu ile ilgili genel kabul görmüş muhasebe ilkeleri aşağıdaki gibidir :

Gerçekleşmemiş satışlar, gelir ve karlar gerçekleşmediği halde gerçekleşmiş gibi veya gerçek tutarından daha fazla veya az gösterilmemelidir. Aynı şekilde, her döneme ait faaliyet sonuçlarının doğru olarak gösterilebilmesi için dönem veya dönemlerin başında ve sonunda doğru hesap kesimi işlemleri yapılmalıdır.
Belli bir dönemin satılan malla maliyeti ve giderleri, o dönemin satışları ve hasılatı ile karşılıştırılmalıdır. Bu durumun sağlanabilmesi için de belli dönem veya dönemlerin başında ve sonunda stoklar, borçlar, maliyet ve giderlere ait hesap kesiminin doğru olarak yapılması gerekir.
Maddi ve maddi olmayan duran varlıklar ile özel tükenmeye tabi varlıklar için uygun amortisman, itfa ve tükenme payları ayrılmalıdır.
Maliyetler, ilgili gider grupları arasında uygun bir şekilde dağıtılmalıdır. Maliyetlerden direkt olanları doğrudan doğruya, birden fazla faaliyeti ilgilendirenleri, niteliklerine uygun dağıtım esaslarına göre dağıtılmalıdırlar.
Arızi ve olağanüstü niteliğe sahip kar ve zararlar, meydan geldikleri dönemde tahakkuk ettirilmeli, fakat normal faaliyet sonuçlarından ayrı olarak gösterilmelidir.
Bütün kar ve zararlardan, önceki dönemlerin mali tablolarında düzeltme yapılamsını gerektirecek büyüklük ve nitelikler dışında kalanlar, dönemin gelir tablosunda gösterilmelidir.
Karşılıklar, işletmenin karını keyfi bir şekilde azaltmak veya bir döneme ait karı diğer döneme aktarmak amacıyla kullanılmamalıdır.
Dönem sonuçlarının tespiti ile ilgili olarak uygulanagelen değerleme esasları ve maliyet yöntemlerinde bir değişiklik yapıldığı takdirde, bu değişikliğin etkileri açıkça belirtilmelidir.
Bilanço tarihinde var olan ve sonucu belirsiz bir veya birkaç olayın gelecekte ortaya çıkıp çıkmamasına bağlı durumları ifade eden, şarta bağlı olaylardan kaynaklanan, makul bir şekilde gerçeğe yakın olarak tahmin edilebilen gider ve zararlar, tahakkuk ettirilerek gelir tablosuna yansıtılır, şarta bağlı gelir ve karlar için ise gerçekleşme ihtimali yüksek de olsa herhangi bir tahakkuk işlemi yapılmaz; dipnotlarda açıklama yapılır.

3.2. BİLANÇO İLKELERİ :

Bilançolarda; varlıklar, yabancı kaynaklar ve öz kaynaklar olmak üzere üç ana hesap grubu bulunur. Bilanço ilkeleri de bu üç ana hesap grubuna uygun olarak üç ana başlık altında incelenmektedir :

Varlıklarla ilgili ilkeler
Yabancı kaynaklarla ilgili ilkeler
Öz kaynaklarla ilgili ilkeler

3.2.1. VARLIKLARLA İLGİLİ İLKELER:

Varlıklarla ilgili ilkelerin amacı; işletmenin sahip olmuş olduğu varlıkların doğru bir şekilde kaydedilip, işletmenin finansal durumunu açıklıkla ortaya konmasını sağlamaktır. Varlıklarla ilgili genel kabul görmüş muhasebe ilkeleri aşağıdaki gibidir :

İşletmenin bir yıl veya normal faaliyet dönemi içinde paraya dönüşebilecek varlıklar, bilançoda dönen varlıklar grubu içerisinde gösterilir.
İşletmenin bir yıl veya normal faaliyet dönemi içinde paraya dönüşemeyen hizmetlerinden bir hesap döneminden daha uzun süre yararlanılan uzun vadeli varlıkları, bilançoda duran varlıklar grubu içinde gösterilir. Dönem sonu bilanço gününde bu grupta yer alan hesapların vadeleri bir yılın altında kalanlar dönen varlıklar grubunda ilgili hesaplara aktarılır.
Bilanço varlıkları, bilanço tarihindeki gerçeğe uygun değerleriyle gösterebilmek için, varlıklardaki değer düşüklüklerini göstererek karşılıkların ayrılması zorunludur.
Dönen varlıklar grubu içinde yer alan menkul kıymetler, alacaklar, stoklar ve diğer dönen varlıklar içindeki ilgili kalemler için yapılacak değerleme sonucu gerekli durumlarda uygun karşılıklar ayrılır.
Bu ilke duran varlıklar grubunda yer alan alacaklar, bağlı menkul kıymetler, iştirakler, bağlı ortaklıklar ve diğer duran varlıklardaki ilgili kalemler için de geçerlidir
Gelecek dönemlere ait olarak önceden ödenen giderler ile cari dönemde tahakkuk eden ancak, gelecek dönemlerde tahsil edilecek olan gelirler kayıt ve tespit edilmeli ve bilençoda ayrıca gösterilmelidir.
Dönen ve duran varlıklar grubunda yer alan ancak senetlerini, bilanço tarihindeki gerçeğe uygun değerleri ile gösterebilmek için reeskont işlemleri yapılmalıdır.
Bilançoda duran varlıklar grubunda yer alan maddi duran varlıklar ile maddi olmayan duran varlıkların maliyetlerini çeşitli dönem maliyetlerine yüklemek amacıyla, her dönem ayrılan amortismanların birikmiş tutarları ayrıca bilançoda gösterilmelidir.
duran varlıklar grubunda yer alan özel tükenmeye tabi varlıkların maliyetlerini çeşitli dönem maliyetlerine yüklemek amacıyla, her dönem ayrılan tükenme paylarının birikmiş tutarları ayrıca bilançoda gösterilmelidir.
Bilançoda dönen ve duran varlıklar gruplarında yer alan alacaklar, menkul kıymetler, bağlı menkul kıymetler ve diğer ilgili hesaplardan ve yükümlülüklerden işletmenin sermaye ve yönetim bakımından ilişkili bulunduğu ortaklara, personele, iştiraklere ve bağlı ortaklıklara ait olan tur-tarlarının ayrı gösterilmesi temel ilkedir.
Tutarları kesinlikle saptanamayan alacaklar için herhangi bir tahkkuk işlemi yapılmaz. Bu tür alacaklar bilanço dipnot veya eklerinde gösterilir.
Verilen rehin, ipotek ve bilanço kapsamında yer almayan diğer teminatların özellikleri ve kapsamları bilanço dipnot veya eklerinde açıkça belirtilmelidir.
Bu ilke, alınan rehin, ipotek ve bilanço kapsamında yer almayan diğer teminatlar içinde geçerlidir.
Ayrıca işletme varlıkları ile ilgili toplam sigorta tutarlarının da bilanço dipnot veya eklerinde açıkça gösterilmesi gerekmektedir.

3.2.2. YABANCI KAYNAKLARLA İLGİLİ İLKELER:

Yabancı kaynaklarla ilgili ilkelerin amacı; işletmenin tüm yabancı kaynaklarının, işletmenin mali durumunu uygun biçimde ve açıkça gösterecek şekilde kaydedilmesi ve saptanmasıdır. Yabancı kaynaklarla ilgili genel kabul görmüş muhasebe ilkeleri aşağıdaki gibidir :

İşletmenin bir yıl veya normal faaliyet dönemi içinde vadesi gelen borçları, bilançoda kısa vadeli yabancı kaynaklar grubu içinde gösterilir.
İşletmenin bir yıl veya normal faaliyet dönemi içinde vadesi gelmemiş borçları, bilançoda uzun vadeli yabancı kaynaklar grubu içinde gösterilir. Dönem sonu bilanço gününde bu grupta yer alan hesaplardan vadeleri bir yılın altında kanlan kısa vadeli yabancı kaynaklar grubundaki ilgili hesaplara aktarılır.
Tutarları kesinlikle saptanamayanları veya durumları tartışmalı olanları da içermek üzere, işletmenin bilinen ve tutarları uygun olarak tahmin edilebilen bütün yabacı kaynakları kayıt ve tespit edilmeli ve bilançoda gösterilmelidir. İşletmenin bilinen ancak tutarları uygun olarak tahmin edilemeyen durumları da bilançonun dipnotlarında açık olarak belirtilmelidir.
Gelecek dönemlere ait olarak önceden tahsil edilen hasılat ile cari dönemde tahakkuk eden ancak, gelecek dönemlerde ödenecek olan giderler kayıt ve tespit edilmeli ve bilançoda ayrıca gösterilmelidir.
Kısa ve uzun vadeli yabancı kaynaklar grubunda yer alan borç senetlerini bilanço tarihindeki gerçeğe uygun değerleri ile gösterebilmek için reeskont işlemleri yapılmalıdır.
Bilançonun kısa ve uzun vadeli yabancı kaynaklar gruplarında yer alan borçlar, alınan avanslar ve diğer ilgili hesaplardan işletmenin sermaye ve yönetim bakımından ilgili bulunduğu ortaklara, personele, iştiraklere ve bağlı ortaklıklara ait olan tutarlarının ayrı gösterilmesi temel ilkedir.

3.2.3. ÖZ KAYNAKLARLA İLGİLİ İLKELER:

Öz kaynaklarla ilgili ilkelerin amacı; öz kaynağı oluşturan öğeleriğn anlamlı ve dönemden döneme ortaya çıkan değişmelerin kümülatif olarak aksettirilmeini sağlayacak biçimde muhasebeleştirilmesini sağlamaktır. Öz kaynaklarla ilgili genel kabul görmüş muhasebe ilkeleri aşağıdaki gibidir :

İşletme sahibi veya ortaklarının sahip veya ortak sıfatıyla işletme varlıkları üzerindeki hakları öz kaynaklar grubunu oluşturur.
İşletmenin bilanço tarihinde ödenmiş sermayesi ile işletme faaliyetleri sonucu oluşup, çeşitli adlar altında işletmede bırakılan karları ile dönem net karı ( zararı ) bilançoda öz kaynaklar grubu içinde gösterilir.
İşletmenin ödenmiş sermayesi bilançonun kapsamı içindeki tek bir kalem olarak gösterilir. Ancak esas özellikleri farklı hisse gruplarına ayrılmış bulunuyorsa, esas sermaye hesapları her grubun haklarını kar ve tasfiye paylarının dağıtımında sahip olabilecekleri özellikleri ve diğer önemli özellikleri yansıtacak biçimde bilançonun dipnotlarında gösterilmelidir.
İşletmenin hissedarları tarafından yatırılan sermayenin devam ettirilmesi gerekir. İşletmede bir zararın ortaya çıkması, herhengi bir nedenle öz kaynaklarda meydana gelen azalmalar; hem dönemsel, hem de kümülatif olarak izlenmeli ve kaydedilmelidir.
Öz kaynakların bilançoda net olarak gösterilmesi için geçmiş yıllar zararları ile dönem zararı, özkaynaklar grubunda indirim kalemleri olarak yer alır.
Öz kaynaklar; ödenmiş sermaye, sermaye yedekleri, kar yedekleri, geçmiş yıllar karları ( zararları ) ve dönem net karından ( zararından ) oluşur. Kar yedekleri yasal, statü ve olağanüstü yedekler ile yedek niteliğindeki karşılıklar, özel fonlar gibi işletme faaliyetleri sonucu elde edilen karların dağıtılmamış kısmını içerir. Sermaye yedekleri ise, hisse senedi ihraç primleri, iptal edilen ortalık payları, yeniden değerleme değer artışları gibi kalemlerden meydana gelir. Sermaye yedekleri, gelir unsuru olarak gelir tablosuna aktarılamaz.

4. BİLANÇO VE GELİR TABLOLARI:

4.1. MALİ TABLOLAR:

Muhasebenin birinci işlevinin “işletmenin varlıkları, borçları ve sermayesi üzerinde değişme yaratan mali nitelikli işlemlerle ilgili bilgileri kaydetmek, sınıflandırmak ve özetlemek” olduğunu belirtmiştik. Muhasebe sistemi içerisinde mali nitelikli işlemlere ait bilgiler belgelendirilmek suretiyle toplanır ve kaydedilir. Bu bilgiler; konularına, içeriklerine ve ait oldukları dönemlere gibi bazı ölçütlere göre sınıflandırılırlar. Bir dönemde mali nitelikli çok sayıda işlem meydana gelir, bunların hepskaydedilir ve sınıflandırılır. Daha sonra bu çok sayıdaki bilgiler anlaşılabilir ve kullanılabilir bilgiler olarak çeşitli amaçlara cevap vermek üzere değişik tablolar şeklinde özetlenir. Bu tablolara MALİ TABLOLAR veya MALİ RAPORLAR denir.

Muhasebede özel yeri olan en önemli mali tablolar bilanço ve gelir tablosudur. Bunlar yanında bazı konulara ve amaçlara göre düzenlenen satışların mali tablosu, fon akım tabloları , nakit akım tablosu, kar dağıtım tablosu, öz kaynak değişim tablosu gibi değişik tablolar vardır.

Mali tabloların genel olarak amaçları şöyledir;

Yöneticiler, yatırımcılar, kredi verenler ve diğer ilgililer için karar almada yaralı bilgiler sağlamak
Varlıklar, kaynaklar ve bunlardaki değişiklikler ile işletme faaliyet sonuçları hakkında bilgiler sağlamak
Gelecekteki nakit akımlarını (para giriş çıkışlarını) değerlendirmede yararlı bilgiler sağlamak.

Mali tablolardan beklenen amaçların sağlanması için bu tabloların; anlaşılabilir, ihtiyaca uygun, güvenilir, karşılaştırılabilir ve zamanında düzenlenip sunulmuş olması gerekmektedir.
Bu aşamada, temel mali tablolar olan bilanço ve gelir tablosu üzerinde durulacaktır.

4.2. BİLANÇO:

Bilanço, konuya bakış açısından değişik biçimlerde tanımlanmaktadır. İçeriği göz önünde tutulduğunda: “bilanço; bir işletmenin belli bir tarihte sahip olduğu varlıklar ile bu varlıkların sağlandığı kaynakları gösteren tablodur” şeklinde tanımlanabilir.

Bir işletmenin varlıkları ile bu varlıkların sağlandığı kaynaklar arasında eşitlik olması doğaldır. Bu eşitlikten dolayı işletmenin kaynakları ile bu kaynakların kullanma yerini gösteren tabloya, terazi anlamındaki latince “bilanx” sözcüğünden gelen, bilanço adı verilmiştir.

Kısaca, bilanço, işletmenin varlıklarını ve bu varlıklar üzerindeki hakları gösteren bir tablodur. Diğer bir deyişle, işletme tarafından kullanılan faaliyet araçlarının değerleriyle , bu araçların elde edilmesi için yararlanılan kaynakları gösteren temel bir mali durum raporudur.

4.2.1. BİLAÇO EŞİTLİĞİ:

Bir kişinin servetini (yada bir işletmenin sermayesini) hesaplamak için varlıklarından borçlarını düşmek gerekmektedir. Bu işlem bir eşitlik halinde yazılabilir.
Varlıklar- Borçlar= Sermaye
Borçlar kalemi; eşitliğin sağ yanına aktarıldığında ;

eşitliği ortaya çıkar. Bu eşitliğe bilanço temel eşitliği yada muhasebe temel denklemi denir.

Eşitliğin sol yanı , sahip olunan varlıkları, sağ yanı ise bunların sermaye koyma yada borçlanma yoluyla karşılandığını anlatır.

Bilanço, bu eşitliğin bir çizelge haline getirilmiş şeklidir. Bu çizelgede eşitliğin sol yanında kalan bölüme aktif sağ yanında kalan bölüme de pasif denir. Başka bir söyleyişle, mevcutlar ve alacaklar aktifi, sermaye ve borçlar pasifi oluşturur.
Bilanço eşitliğindeki varlıklar, işletmenin sahip olduğu para, mal, makine , araç-gereç, alacaklar gibi iktisadi değerleri ifade eder. Sermaye, işletme sahibi veya sahiplerinin kuruluşta sermaye olarak koydukları değer ile bunun yanında faaliyetlerden elde edilen fakat işletme sahibine verilmeyip işletmede bırakılan karları içine alır. Borçlar ise , işletmenin bankalara, satıcılara, personele ve diğer üçüncü kişilere olan kısa ve uzun vadeli senetli ve senetsiz borçlarının toplamından oluşur.

Bilanço eşitliği belli bir tarihe göre bir tablo şeklinde gösterilebilir. Bu tablo bilanço olarak adlandırılır. Buna göre, bilanço eşitliğinin bir tablo şeklinde gösterilmesi bilanço olmaktadır.

VARLIKLAR = SERMAYE + BORÇLAR

AKTİF PASİF

Görüldüğü gibi varlıklar aktifi , sermaye ve borçlar pasifi oluşturmaktadır. Aktif kapsamı içindeki unsurlar işletmenin sahip olduğu değerlerdir. Pasif ise sahip olunan varlıklar üzerinde sermaye koyanlarla, işletmeye borç verenlerin haklarının tamamıdır.

4.2.2. BİLANÇONUN ŞEKLİ:

Bilançoda varlıklar genellikle temel eşitlikteki sıraya uyularak, varlıklar sol tarafta borçlar ve sermaye de sağ tarafta olmak üzere karşılıklı olarak sıralanır. Dolayısıyla taraflar (aktif- pasif) arasında toplam olarak eşitlik vardır. Bilanço bu unsurların belirli bir andaki durumunu gösterdiğinden bir tarih taşımalıdır. Ayrıca bilançonun kime ait olduğunu gösterecek bir ifadeye gerek vardır. Bu açıklamalar bir arada dikkate alındığında bilançonun şekli aşağıda göründüğü gibi olacaktır;

1.2. V.U.K.’NUN 323. MADDESİNDE ALACAĞIN ŞÜPHELİ HALE GELDİĞİ KABUL EDİLEN HALLER

1.2.1. Dava Veya İcra Safhasında Bulunan Alacaklar

Dava ve icra safhasında bulunan alacaklar, alacaklı ve borçlu arasında borç ilişkisi sebebiyle bir anlaşmazlık doğmuş ve alacak mahkemeye düşmüşse veya alacaklı icra takibine girişmiş, borç için teminat gösterilmişse, bunun satılması için borçlu müracaat ettiği hallerde alacak şüphelidir. Borç ödemeden aciz vesikasına bağlanan alacaklarda bu vesikanın kati mahiyeti haiz olmaması sebebiyle şüpheli sayılmıştır. Alacağın şüpheli sayılabilmesi için dava ve icra safhasında bulunması yeterlidir.
Borcunu rızası ile ödemeyen borçlu, alacaklının talebi üzerine, Devlet kuvveti ile borcunu yerine getirmeye zorlanır. Alacaklının, borcunu ödemeyen borçluyu hukuk dairesi dışında zorlaması ve alacağını doğrudan doğruya kendisinin almaya kalkması yasaktır. Böyle durumlarda, alacaklının alacağına kavuşmasını sağlamak için Devletin cebri icra organlarınca borçlunun mallarına el konur. Bu mallar satılır ve elde edilen para ile alacaklının alacağı ödenir. İcra takibinin esas ve usulleri 1932 tarih ve 2004 sayılı İcra İflas Kanunu’nda düzenlenmiştir.
V.U.K. 323. maddesinde dava veya icra safhasında bulunan alacaklar şüpheli alacak olarak sayılmıştır. Şüpheli alacak karşılığı ayırmak bakımından, alacağın hangi nedenle dava veya icra konusu yapıldığının bir önemi yoktur. Alacağın varlığı, vadesi veya miktarı ihtilaf konusu olabileceği gibi, borçlunun ödeme kabiliyetini yitirmiş olması da ihtilaf nedeni olabilir.
Bir alacağın dava veya icra safhasında olması o alacağın şüpheli alacak niteliğine sahip olması için yeterlidir. Söz konusu alacağa ilişkin davanın borçlu tarafından açılmış olması durumu değiştirmeyecektir.
Mahkemeye, icraya takip dilekçesinin verilmiş olması alacağın dava veya icra safhasına intikal ettiğini gösterir. Ancak şekli bir başvuru alacağın şüpheli sayılabilmesi için yeterli sayılmaz. Dava ve icra safhasının ciddi şekilde takip edilmesi gerekir.
Bir alacağın dava ve icra safhasında olması nedeniyle şüpheli alacak niteliğini kazanabilmesi için başvurudan sonra davanın mahkemede görülmekte olması, icraya intikal eden ihtilafın da ödeme emrine bağlanmış olması gerekir.
Bedeli tahsil edilemeyen döviz cinsinden yurt dışı alacaklar için; V.U.K.’nun 323. maddesinde belirtilen şartların yerine getirilmesi halinde karşılık ayrılması mümkün bulunmaktadır. Ancak yurt dışındaki müşteriden olan alacakların ülkesinde dava veya icra safhasına getirilmeden Türkiye’de icraya başvurarak karşılık ayrılması mümkün değildir.
İcra takibinin ciddi olarak yapılmaması nedeniyle dosyası takipten düşen alacak, şüpheli alacak kabul edilmez.
Bir alacağın şüpheli sayılabilmesi için bu alacağa ait senedin ilk cirantası hakkında icra takibinde bulunulması yeterli olup, ayrıca asıl borçlu hakkında icra takibi yapılması da gerekli değildir.

1.2.2. İcra Takibinin (Genel Haciz Yolu İle Takibin) Safhaları

İcra ve İflas Kanununda uygulamada en çok kullanılan genel haciz yolu ile takip türü geniş bir biçimde düzenlenmiştir.
Genel haciz yolu ile takibin konusu rehinle temin edilmemiş olan ve bir kambiyo senedine de dayanmayan bütün para ve teminat alacaklarıdır. Ayrıca, alacağın herhangi bir senede bağlı olması şart olmayıp, alacağı senede bağlı olmayan alacaklı da bu takip yoluna başvurabilir. Genel haciz yolunun safhaları şunlardır:

1.2.2.1. Takip Talebi

Genel haciz yolu alacaklının icra dairesine yapacağı bir takip talebi ile başlar. Alacaklı takip talebini yetkili icra dairesine yazılı veya sözlü olarak yapar. Takip talebi genellikle yazılı olarak yapılır ve bunun içinde basılı “takip talebi örneği” kullanılır. Sözlü olarak yapılan takip taleplerinde ise, alacaklının icra dairesine verdiği bilgiler basılı tutanağa geçirilir ve bu tutanak taraflarca imza altına alınır.
Takip talebinin geçerli kabul edilmesi ve buna istinaden borçluya ödeme emri gönderilebilmesi için, takip talebinde yer alması gereken bir takım kayıtlar vardır. Bu kayıtları şöylece sıralayabiliriz.
Alacaklının kimliği ve adresi
Borçlunun kimliği ve adresi
Alacak tutarı
Senet veya senet yoksa borcun sebebi
Takip yollarından hangisinin seçildiği
Alacaklının veya vekilinin imzası
Takip talebinde yer alması gereken bu kayıtların varlığı durumunda ödeme emri safhasına geçilir.

1.2.2.2. Ödeme Emri

Alacaklının yetkili icra dairesinde takip talebinde bulunması üzerine, takip talebini alan icra dairesi bir ödeme emri düzenleyerek borçluya gönderir. Ödeme emri, icra takibinde borçluya karşı yapılan icra takip işlemlerinin ön şartını oluşturmaktadır. Borcun ve takip giderlerinin 7 gün içinde ödenmesi veya borçlunun ödeme emrine 7 gün içinde itiraz etmesi gerekir. Verilen 7 günlük süre içinde borçlu tarafından itirazda bulunulabilir.Borçlu borcundan dolayı itirazda bulunursa icra takibi durur, itirazda bulunulmazsa icra takibine devam edilir ve ödeme emri kesinleşir. Ödeme emrinden bir sonraki safha haciz safhasıdır.
1.2.2.3. Haciz Safhası

Ödeme emrinin kesinleşmesine rağmen borçlu borcunu ödemezse, alacaklı takibe devam edilmesini isteyebilir. İcra takibinin ödeme emrinin kesinleşmesinden sonraki safhası haciz safhasıdır. Alacaklının haciz isteme hakkı, ödeme emrinin tebliğinden itibaren 1 yıldır. Bu sürenin geçmesi ile haciz isteme hakkı düşer.

1.2.2.4. Paraya Çevirme Safhası

Alacaklının alacağı, haczedilen malların satılıp elde edilen para ile ödenir. Hacizli malların paraya çevrilmesi için alacaklı ve borçlu tarafın satış talebinde bulunması gerekir.

1.2.2.5. Paraların Paylaştırılması Safhası

Paraların paylaştırılması safhası son safhadır. Paraların paylaştırılması safhasına geçilebilmesi için alacaklının herhangi bir talebine gerek kalmadan icra dairesi tarafından paylaşım re’sen yapılır.

1.2.3. Borcun Ödenmemesi Durumunda Aciz Belgesi

Paraların paylaştırılması ya da ödenmemesi sonucu alacaklı alacağının tamamını alamamış olabilir. Bu durumda icra müdürü ödenmeyen alacak kesimi için bir belge düzenler ve alacaklıya verir. Hiçbir harca resme tabi olmayan bu belgeye “borç ödemeden aciz belgesi” adı verilir. Aciz belgesine, alacaklı ve borçlunun kimlikleri ve adresleri, yapılan takibin çeşidi paylaştırma işleminin sonucu, alacağın miktarı ve aciz belgesinin ne miktar alacak için verildiği yazılır.

1.3. ŞÜPHELİ ALACAK KARŞILIĞI AYRILMASININ ŞARTLARI

Şüpheli alacakların ne zaman şüpheli hale geleceği ve şüpheli alacaklar için nasıl karşılık ayrılabileceği şu şartlara bağlıdır.

1. Alacak Ticari ve Zirai Kazancın Elde Edilmesi ve İdame Ettirilmesi İle İlgili
Olmalıdır.
2. Mükellef Bilanço Usulüne Göre Defter Tutmalıdır.
Alacağın Dava veya İcra Aşamasında Bulunması Gerekir
Yapılan Protestoya veya Yazı İle Birden Fazla İstenilmesine Karşın Borçlu Tarafından Ödenmemiş Ancak Dava ve İcra Takibine Değmeyecek Derecede Küçük Olması Gereklidir.

1.3.1 Alacak Ticari ve Zirai Kazancın Elde Edilmesi ve İdame Ettirilmesi
İle İlgili Olmalıdır.

Şüpheli alacak karşılığı ancak ticari ve zirai kazanç sahipleri tarafından ayrılabilir.
Şüpheli alacak karşılığı ayırabilmek için, karşılık ayrılacak olan alacağın ticari ve zirai kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi ile ilgili olması gerekir. Bir başka ifadeyle alacak işletmenin normal faaliyetleri dahilinde doğmuş olmalıdır. İşletme faaliyetleri dışında doğmuş bir alacağın şüpheli hale gelmesi durumunda karşılık ayrılamaz.
Alacak ile ticari veya zirai kazancın elde edilmesi veya idame ettirilmesi arasında doğrudan bir illiyet bağının bulunması gerekir. Şüpheli alacak karşılığı ayırmak için, alacağın mal ve hizmet satılmasından kaynaklanması şartının aranıp aranmayacağı, bir başka deyişle daha önce hasılat yazılmış olmasının gerekip gerekmediği konusunda farklı görüşler bulunmaktadır.
V.U.K.’nun 323. maddesinde 2365 sayılı Kanun ile yapılan değişikliğin gerekçesinde şu ifadelere yer verilmiştir.
“Karşılık ayrılmak suretiyle, zarara intikal ettirilecek alacağın ticari ve zirai faaliyetin elde edilmesi veya idamesi ile ilgili olması, diğer bir ifade ile alacağın daha önce hasılat hesaplarına intikal ettirilmiş bulunması gerekmektedir. Buna rağmen, özel alacaklarını tahsil edemeyen bazı tacirlerin bunları ticari defterlerine ithal edip, sonradan karşılık ayırmak suretiyle matrahlarını düşürdükleri görülmektedir. Bu konudaki vergi kaybını ve ihtilafları önlemek için, karşılık ayrılacak alacağın ticari veya zirai kazancın elde edilmesi veya idamesi ile ilgili olması şartının madde metninde açık şekilde belirtilmesi uygun görülmüştür.”
İşletme bilançosuna ithal edilmiş olmakla birlikte ticari ve zirai kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi ile ilgili olmayan alacaklar için diğer bütün şartları taşısalar bile, şüpheli alacak karşılığı ayrılamaz.

1.3.2. Mükellef Bilanço Usulünde Defter Tutmalıdır.

Örneğin, bir kollektif şirket ortağı şahsi alacağına ilişkin senetleri sermaye taahhüdünü yerine getirirken işletme bünyesine dahil etmiş olsa, bu alacağın tahsilinin şüpheli hale gelmesinden dolayı karşılık ayrılması söz konusu olamaz.
Hatır senetleri, ticari ve zirai kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi ile ilgili olmadığından, verilen hatır senetlerinden doğan alacakların şüpheli hale geldiği iddia edilerek karşılık ayrılması mümkün değildir.
Şahsi kefalet nedeniyle alacaklısına ödenen ve asıl borçludan tahsil edilemeyen alacak, ticari işletme için şüpheli alacak olarak kabul edilmez. Karşılığında bir gelir ve menfaat sağlanmayan kefaletten doğan ve tahsili şüpheli hale gelen alacak için karşılık ayrılmaz.
İşletmenin ödeme yapmak amacıyla gönderdiği paralarının çalınması veya gasp edilmesi durumunda, bir alacaktan söz edilemeyeceği için, şüpheli alacak karşılığı ayrılması mümkün değildir.

1.3.3. Alacağın Dava veya İcra Aşamasında Bulunması

Dava ve icra safhasında bulunan alacaklar, alacaklı ve borçlu arasında borç ilişkisi sebebiyle bir anlaşmazlık doğmuş ve alacak mahkemeye düşmüşse veya alacaklı icra takibine girişmiş, borç için teminat gösterilmişse, bunun satılması için borçlu müracaat ettiği hallerde alacak şüphelidir. Borç ödemeden aciz vesikasına bağlanan alacaklarda bu vesikanın kati mahiyeti haiz olmaması sebebiyle şüpheli sayılmıştır. Alacağın şüpheli sayılabilmesi için dava ve icra safhasında bulunması yeterlidir.

1.3.4. Yapılan Protestoya veya Yazı İle Bir defadan Fazla İstenilmesine
Karşın Borçlu Tarafından Ödenmemiş Ancak Dava ve İcra Takibine Değmeyecek Derecede Küçük Olması

V.U.K.’nun 323. maddesinin birinci fıkrasının 2 numaralı bendine göre;
Protesto edilmesine veya yazı ile bir defadan fazla istenilmesine rağmen borçlusu tarafından ödenmeyen ve
Dava veya icra takibine değmeyecek derecede küçük olan
Alacaklar şüpheli alacaktır.

Madde hükmünden de anlaşılacağı üzere, alacağın dava veya icra takibine değmeyecek derecede küçük olması, alacağın şüpheli sayılabilmesi için yeterli değildir. Bu türden alacakların şüpheli sayılabilmesi için aynı zamanda protesto edilmiş veya yazı ile bir defadan fazla istenmesine rağmen ödenmemiş olması da gerekmektedir.
Daha çok, geniş bir müşteri kitlesine sahip olan ve perakende satış yapan büyük şirketlerde söz konusu olabilecek bu uygulama ile, küçük alacaklarda karşılık ayırmak için dava veya icra şartı getirmenin, gereksiz kırtasiye ve işleme neden olacağı düşünülerek bu tür alacaklar için daha kolay karşılık ayrılması imkanı getirilmiştir.
Hangi alacakların dava veya icra takibine değmeyecek derecede küçük alacak sayılacağına ilişkin olarak Maliye Bakanlığınca verilen bir muktezada;
“Yapılan protestoya veya yazı ile bir defadan fazla istenilmiş olmasına rağmen borçlu tarafından ödenmemiş bulunan dava veya icra takibine değmeyecek derecede küçük alacaklarda miktarın belirlenmesinde bu alacaklar için yapılacak dava ve icra masrafının kriter olarak göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Bir başka ifade ile avukat ücreti, noter veya mahkeme masrafı vs. tahmini olarak hesaplanarak alacakla kıyaslanacaktır. Söz konusu masrafın alacak tutarına yakın veya fazla olması ve diğer şartların da gerçekleşmesi halinde karşılık ayrılması mümkün bulunmaktadır.” Denilmektedir.
Şüpheli alacak için aranan diğer şart, yapılan protestoya veya yazı ile bir defadan fazla istenmesine rağmen borçlu tarafından ödemenin yapılmamış olmasıdır. Protesto senetli alacakların vadesinde ödenmemesi halinde borçlunun noter aracılığıyla ödemeye çağrılmasıdır. Senetsiz alacaklarda ise belli bir vade olmamasına rağmen, ticari teamüle ve piyasa durumuna göre normal bir vadede ödemenin yapılması gerekir. Normal bir vadede ödenmeyen senetsiz alacakların şüpheli sayılabilmesi için, alacak isteme yazısının en az iki defa taahhütlü olarak gönderilmiş olması zorunludur.
Şüpheli alacak karşılığı ayrılabilmesi için alacağın taahhütlü ve ilmühaberli mektupla istenmesi gerekir. İhtara rağmen kefil tarafından da ödenmeyen alacak dava veya icra takibine değmeyecek şekilde küçük alacak ise bu alacağın şüpheli alacak sayılması mümkündür.

1.4. ŞÜPHELİ ALACAK ZARARINI KAYITLAMA YÖNTEMLERİ

Tahsil edilemeyecek alacağı kesin olarak bilmek her zaman için olanaklı değildir. Hatta bir alacağın tahsili şüpheli hale gelse bile, bu alacağın kesin olarak tahsil edilemeyeceğinden bahsedilemez; ancak bir süreç içerisinde kesin sonuca ulaşılabilir. Diğer bir ifade ile, bir alacağın tahsil edilememe nedeni ile zarara dönüşmesi bir anlık olay değil, bir sürecin sonucudur. Bu nedenle zarar, ya kesinleştiği an dikkate alınır ya da hem ihtiyatlılık hem de dönemsellik kavramı gereği, tahsil edilemeyeceğinin tahmin edildiği anda belirlenen tutarlar üzerinden tamamlanan yılın zararına katılır. Bu görüşleri temel alan iki kayıt yöntemi mevcuttur;
Direkt Yöntem,
Düzenleyici Hesap Kullanma Yöntemi (Karşılık Ayırma Yöntemi)

1.4.1. Direkt Yöntem

Direkt yöntemde işletme alacağını tahsil edemeyeceğine karar verdiğinde bu tutar, değersiz alacak haline geldiğinden alacaklar hesabından düşerek zarar yazar. (Ülkemizde işletmenin karar vermesi yerine yetkili merciin mahkeme ilamı gibi yasal bir beyanı gereklidir.)
Genel Kabul Görmüş Muhasebe İlkeleri tahsil edilemeyen alacaklar zararı tutarca önemli olmadıkça, sık sık meydana gelmedikçe ve satışı yapan firma tarafından makul olarak kestirilmedikçe direkt yönteme müsaade etmez.

———————– / ———————
DEĞERSİZ ALACAK ZARARLARI XXXX

TİCARİ ALACAKLAR HS XXXX

———————– / ———————
Bu kayıttan sonra borçlunun aynı tutarı veya borcunun bir kısmını ödemesi de mümkündür. Eğer tahsilat zarar yazılan dönem içinde olmuş ise bu kez yapılacak kayıtlar önceki kaydın iptali ve tahsilatın muhasebeleştirilmesi şeklinde olacaktır.

———————– / ———————
TİCARİ ALACAKLAR HS. XXX

DEĞERSİZ ALACAK
ZARARLARI HS. XXX

———————– / ———————
KASA HS. XXX

TİCARİ ALACAKLAR HS. XXX
———————– / ———————

Tahsilat, zarar kaydından sonraki bir dönemde olmuş ise alacağın yeniden tesisi maddesinde önceki yıl değersiz alacağının tahsilinden doğan karın (zararın iptali) belirtilmesi, sonradan tahsilatın gösterilmesi gerekir.
———————– / ———————
TİCARİ ALACAKLAR HS. XXX

ÖNCEKİ YILLAR DEĞERSİZ
ALACAKLARINDAN TAHSİLAT HS. XXX
———————– / ———————

———————– / ———————
KASA HS. XXX

TİCARİ ALACAKLAR HS. XXX

———————– / ———————

Bu kayıtlarda ticari alacaklar hesabına yer verilmesi, borcunu ödeyen müşterinin itibarının hesaplarda tekrar gösterilmesi nedenine dayanır.

1.4.2. Düzenleyici Hesap Kullanılması Yöntemi

Düzenleyici hesap kullanma yöntemi büyük ölçüde kredili satış yapan işletmelerin her dönem alacaklarından bir kısmını tahsil edemeyecekleri bilinmektedir. Kimden, hangi büyüklükte alacağın ne zaman tahsil edilemeyeceğinin bilinememesine karşın satış politikaları, müşteri seçimindeki kriterler aynı kaldıkça bazı yaklaşımların esas alınması ve önceki dönemler arasında yapılacak istatistikler ile cari dönem içinde tahsil edilemeyecek alacak büyüklüklerini yaklaşık olarak hesaplamak mümkündür.
Şüpheli hale gelen bazı alacakların kime ait oldukları bilinse de tahsil edilemeyecekleri kesinleşmediğinden ilgili alacak hesabından düşmek doğru değildir. Bu durumda tahsil edilemeyeceği tahmin edilen bu alacakları bir yandan zarar (veya gider) yazarken diğer yandan alacakları net gerçekleşebilir değerlerine indirmek için negatif aktif düzenleyici bir hesap olan Şüpheli Alacak Karşılığı Hesabına gerek vardır:

———————– / ———————
ŞÜPHELİ ALACAK HS. XXX

ŞÜPHELİ ALACAKLAR
KARŞILIĞI HS. XXX
———————– / ———————

Bu işleme şüpheli alacak karşılığı ayırma denir. Şüpheli alacak zararının kayda alınışında, amortisman kaydında olduğu gibi ayrılan bir şey yoktur. Bu işlem şüpheli alacağın zarar olarak kaydını değil, kardan yedek niteliğindeki bir karşılığın ayrılmasını ifade eder.

1.5. SPK MEVZUATINA GÖRE ŞÜPHELİ ALACAK TANIMI VE KARŞILIK AYIRMA ZORUNLULUĞU

Şüpheli alacaklar, Sermaye Piyasası Kurulunun yayınladığı XI/1 Seri nolu tebliğin 27. maddesinde, “Çeşitli nedenlerle tahsil imkanlarının güçleşmiş olduğu alacakları ifade eder”, şeklinde tanılanmıştır. Aynı madde uyarınca işletmelerin şüpheli alacakları “makul bir gerekçeye” dayanarak tahmin etmesi ve bu alacaklar için karşılık ayırması zorunludur. Şüpheli alacaklarla ilgili düzenlemenin yer aldığı V.U.K.’un 323. maddesine göre şüpheli alacaklar için karşılık ayrılması işletmenin takdirine bırakılmıştır. Diğer taraftan vergi mevzuatına göre şüpheli hale gelen alacakların tamamı için ayrılabileceği gibi bir kısmı için de karşılık ayrılabilir. Oysa yukarıda belirtiliği üzere Sermaye Piyasası mevzuatına göre, şüpheli hale gelen alacakları tahmin etmek ve bu alacakların tamamı için karşılık ayırmak zorunludur. Bu zorunluluğun nedeni kurulca tespit edilmiş olan muhasebenin temel kavramlarıyla izah edilebilir.

Bu zorunluluk, ana hatları itibariyle;
* Belli bir dönemde meydana gelen ve işletmenin faaliyet sonucunu etkileyen olayların ilgili olduğu dönem hesaplarına yansıtılması ve her dönemin faaliyet sonucunun diğer dönemlerden bağımsız olarak tespit edilebilmesi amacıyla, dönemsellik kavramının,
* İşletmenin uyguladığı muhasebe politikalarının izleyen dönemlerde değiştirilmemesi bunun sonucunda işletmenin mali durumu, faaliyet sonucu ve bunlara ilişkin yorumların dönemler itibariyle karşılaştırılabilir olması amacıyla, tutarlılık kavramının,
* İşletmenin durumunun daha iyi gösterilerek işletmenin risk altına sokulmasının önlenmesi amacıyla, ihtiyatlılık kavramının,
* Mali tablolardan yararlananların karar vermelerine yardımcı olunması amacıyla, tam açıklama kavramının,
* Muhasebe bilgilerinin ve mali tabloların herkesin yararlanabileceği şekil ve içerikte olması amacıyla tarafsızlık kavramının,
muhasebe politikası olarak uygulanabilmesi amacına yöneliktir.

Sermaye piyasası mevzuatına göre, alacağın şüpheli hale geldiğinin tahmin edilmesi önem taşımaktadır. Tebliğin 21. maddesine göre şüpheli alacaklar, işletmelerin önceki yıllarda tahsil edilemeyen alacaklarına ilişkin veriler, borçlunun ödeme yeteneği, işletmenin içinde bulunduğu sektörde ve cari ekonomik ortamda ortaya çıkan olağanüstü koşullar esas alınarak ve makul bir gerekçeye dayanılarak tahmin edilebilir.
Makul bir sonuca ulaşmayı önleyen önemli belirsizliklerin var olması halinde, şüpheli alacaklar, “perakende satış yöntemi” kullanılarak hesaplanır.

Perakende satış yöntemine göre,
Değerleme yapılan dönemden önceki iki hesap döneminde vadesinde tahsil edilemeyen alacakların ilgili bulunduğu dönemlerdeki toplam vadeli satışlara oranlarının ortalaması, değerleme dönemindeki vadeli satışlar uygulanarak, tahmini şüpheli alacaklar hesaplanır.
Maddeden anlaşılacağı üzere alacağın şüpheli hale gelip gelmediği tahmin edilemiyorsa perakende satış yöntemi kullanılmak suretiyle şüpheli alacakların hesaplanarak karşılık ayrılması gerekmektedir.
Diğer taraftan, aynı maddeye göre tahmin edilen bu şüpheli alacakların dışında; ilgili bulunduğu dönemde vadesi geçtiği halde tahsil edilemeyen veya dava ve icra aşamasında bulunan ve yapılan protestoya veya yazı ile bir defadan fazla istenilmesine rağmen borçlu tarafından ödenmemiş bulunan alacaklar için ayrıca karşılık ayrılması gerekmektedir.
Vergi Usul Kanunu’nun şüpheli alacaklarla ilgili 323. maddesine göre, bir alacağın şüpheli hale geldiğinin kabul edilmesi için objektif ve somut verilere ihtiyaç vardır. söz konusu maddeye göre, ticari ve zirai kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi ile ilgili olmak şartıyla;

Dava veya icra safhasında bulunan alacaklar,
Yapılan protestoya veya yazıyla birden fazla istenilmesine rağmen borçlu tarafından ödenmeyen ve icra takibine değmeyecek derecede küçük olan alacaklar,

Şüpheli alacak sayılmaktadır. Ancak, bu alacaklar için karşılık ayrılabilir . bu sebeple yukarıda sayılanlar dışında gerek sermaye piyasası mevzuatı gerekse diğer mevzuatlar uyarınca ve çeşitli yöntemlerle tespit edilmiş olan şüpheli alacakların Vergi Usul Kanunu açısından şüpheli alacak olarak kabul edilmesi ve bunlar için karşılık ayrılması sözkonusu değildir.
Diğer taraftan aynı maddenin 3. fıkrası uyarınca, şüpheli hale gelen alacağın teminatlı kısmı için karşılık ayrılması mümkün değildir.
Bu sebeple sermaye piyasası mevzuatına tabi mükelleflerin, sözkonusu mevzuat uyarınca tespit ettikleri şüpheli alacaklar ile bu alacaklar için ayırdıkları karşılıkları, vergi matrahının tespiti sırasında tekrar gözden geçirmeleri gerekmektedir. Vergi matrahının tespiti sırasında, yukarıda yer verdiğimiz Vergi Usul Kanunu açısından kabul edilen şüpheli alacaklar dışında kalan diğer alacaklar için ayrılmış olan karşılıkların dönem kazancına ilave edilmesi gerekmektedir.

1.5.1. Sermaye Piyasası Mevzuatına Göre Şüpheli Ala­cak­lar Ve Vergi Matrahının Tespitinde Şüpheli Alacaklar Açı­sın­­dan Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

Bilindiği üzere, sermaye piyasasına ilişkin genel hatlarıyla düzenlemeler Sermaye Piyasası Kanunu’nda (SPK) yer almaktadır. SPK sermaye piyasası kurumları, araçları ve kanuna tabi ortaklarla ilgili ayrıntılı düzenleme yapma yetkisi de Sermaye Piyasası Kurulu’na vermiştir. Kurul, SPK’nın 16. ve 22. maddeleri ile Sermaye Piyasasında Bağımsız Dış Denetleme Yönetmeliği’nin 19. maddesi ile kendisine verilen yetkiye istinaden, SPK’ ya tabi ortaklıklar ve aracı kurumlarca düzenlenecek mali tablo ve raporlar ile bunların ilgililere sunulmasına ilişkin usul ve esasları, yayımladığı XI/1 Seri Nolu Tebliğ ile belirlemiştir.
Kurul’un yayımladığı XI/1 Seri Nolu Tebliğle, alacakların şüpheli hale gelmesi ve şüpheli hale gelen alacaklar için karşılık ayrılması konusunda yapılan düzenlemeler ele alınmış ve sermaye piyasası mevzuatı uyarınca ayrılan bu karşılıkların vergi mevzuatı karşısındaki durumu irdelenmiştir.

1.5.2. DEĞERLENDİRME

Başta Türk Ticaret Kanunu olmak üzere iktisadi hayatı düzenleyen birden fazla Kanun ve İlgili mevzuat bulunmaktadır. İktisadi hayatın mükellefleri bu düzenlemelerin muhatabı olarak hepsine uymak zorundadırlar. Buraya kadar konuyla ilgili olarak sermaye piyasası mevzuatında yer alan ve farklılık arz eden hükümlere yer verilmiştir. Her mevzuatın düzenleme amacının farklı olması dolayısıyla, aynı konuyla ilgili olarak farklı hükümler olabilmektedir. Vergi mevzuatının kendine özgü kuralları vardır ve diğer mevzuatlarda yer alan düzenlemeler, özel atıf bulunmadığı sürece, vergi mevzuatını bağlamamaktadır. Bu sebeple, sermaye piyasası mevzuatına göre tahmin edilen veya hesaplanan şüpheli alacaklar için karşılık ayrılmasının zorunlu olması, aynı uygulamanın vergi mevzuatı açısından da kabul edildiği anlamına gelmemektedir. Sermaye piyasası mevzuatı uyarınca şüpheli hale geldiği kabul edilen alacakların büyük bir kısmı Vergi Usul Kanunu’na göre şüpheli alacak sayılmamaktadır. Bu sebeple Vergi Usul Kanunu’na göre şüpheli olduğu kabul edilmeyen alacaklar için ayrılan karşılıkların vergi matrahının tespitinde dönem kazancına eklenmesi gerekmektedir. Aksi takdirde, vergi matrahı eksik beyan edilmiş ve eksik tahakkuk ettirilmiş olacağından vergi ziyai meydana gelmiş olacak ve mükellefler cezai yaptırımla karşı karşıya kalacaklardır. Yapılan bu işlemin başka bir mevzuat uyarınca zorunlu tutulmuş olması onları bu sorumluluktan kurtaramayacaktır.

2. DEĞERSİZ VE VAZGEÇİLEN ALACAKLAR

2.1. DEĞERSİZ ALACAKLAR TANIM

İşletmelerde şüpheli alacakların yanında vazgeçilen alacaklar ve değersiz alacaklarda mevcut olabilir.
Değersiz alacak, kazai bir hükme (mahkeme kararı ) veya kanaat verici bir vesikaya göre tahsiline artık imkan kalmayan alacakları ifade eder.
Vergi Usul Kanunu’nun 322. maddesinde “Kazai bir hükme veya kanaat verici bir vesikaya göre tahsiline imkan kalmayan alacaklar değersiz alacaktır” denmektedir. Değersiz alacaklar, bu mahiyete girdikleri tarihte tasarruf değerlerini kaybederler ve mukayyet kıymetleriyle zarar olarak kaydedilmek suretiyle yok edilirler.
Görüldüğü gibi değersiz alacak artık kaybedilmiş, tahsiline imkan kalmamış, değeri sıfıra inmiş bir alacaktır. Bir alacağın değersiz alacak olabilmesi için;
Alacak kazai bir hükme göre (mahkeme kararı) tahsil kabiliyetini kaybetmiş olmalıdır. Kazai bir hükümden de anlaşılması gereken, alacak hakkında kanun yollarına başvurulmuş, icra takiplerinin yapılmış, bu müracaat ve takipler sonunda alacağın ödenemeyeceği yargıç kararı ile tespit edilmiş olmalıdır.
Alacağın değersiz olduğunun kanaat verici bir vesikaya bağlanması gerekir. Örneğin; alacaklının verdiği her nevi ibra senetleri (borçtan kurtulma), borçlunun ölümü halinde mirasçıların mirası reddettiklerine dair belge ve borçlunun gayyubetini (meydanda bulunmama, gözle görünmeme) bildirir belgeler kanaat verici belgelerdir.
Değersiz alacaklar, değersiz hale geldiklerinde mukayyet (kayıtlı) değerleriyle 6 nolu sınıftaki sonuç hesaplarından olan 689 DİĞER OLAĞANDIŞI GİDER VE ZARARLAR hesabına geçirilerek yok edilirler.

Vazgeçilen alacaklar ise, konkordota veya sulh yolu ile alınmasından vazgeçilen alacaklar alacaklı yönünden değersiz alacaktır. Alacaklı yönünden vazgeçilen alacaklar değersiz alacak sayılacağından değersiz alacaklar gibi mukayyet değerleriyle 689 DİĞER OLAĞANDIŞI GİDER VE ZARARLAR hesabına geçirilerek yok edilirler.
Dikkat edilecek olursa bir alacak, değersiz veya vazgeçilen alacak konumuna düştüğünde gider yazılarak tamamen kayıtlardan silinmektedir. Ancak bir alacak şüpheli duruma düştüğünde tamamen kayıtlardan silinmemekte şüpheli olduğunu gösteren 128 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR hesabına alınmaktadır.
İşletme hesabı esasına göre defter tutan mükelleflerin bu madde hükmüne giren alacakları, gider kaydedilmek suretiyle yok edilirler.

2.2. DEĞERSİZ ALACAKLARA İLİŞKİN UYGULAMA ESASLARI

1). Değersiz Alacaklar Bilanço ve İşletme Hesabı Esasına Göre Defter
tutan Ticari ve Zirai Kazanç Sahiplerince Gider Olarak Kaydedilebilir.

İşletme hesabı esasına göre defter tutan mükellefler, değersiz hale gelen alacaklarını doğrudan gider kaydederler.
Daha önce, şüpheli hale gelip karşılık ayrılmak suretiyle gider olarak kaydedilen alacaklar, bilahare değersiz alacak haline dönüştürülürse; değersiz hale gelen alacak tutarı, şüpheli alacak haline dönüştürülürse; değersiz hale gelen alacak tutarının şüpheli alacak karşılığı hesabına borç, şüpheli alacak hesabına alacak olarak kaydedilmek suretiyle kayıtlardan çıkarılması yeterlidir. Zira söz konusu alacağın değersiz alacak olarak da gider kaydedilmesi, aynı tutarda mükerrer gider kaydına neden olacaktır.

2). Alacak Ticari İşle veya İşletmeyle İlgili Olmalıdır.

Bir alacağın her şeyden önce değersiz alacak olabilmesi için, söz konusu alacak işletmenin kesinlikle normal olarak yaptığı faaliyetleri sonucunda doğmalı ve daha açık bir ifade ile işletme karının oluşumuna etkide bulunmuş olmalıdır. Alacağın iş ve işletme ile ilgisinin bulunması gerekmektedir. Yani, işletme sahibinin ticari işletmeleri ile ilgisi olmayan şahsi alacağının değersiz hale gelmesi ve işletme sahibinin kendisi için artık tahsil edilemeyecek duruma düşen alacağın doğrudan zarar olarak kaydedilmesi mümkün olmamaktadır.
Örneğin hatır senedi veya ticari işlem dışı düzenlenen senetlerin ödenmemesinden dolayı alacağın tahsil edilmemesi halinde bu tür alacağın değersiz alacak olarak kabul edilerek sonuç hesaplarına intikal ettirilmesi mümkün değildir.
Yasal düzenleme gereği, tahsil edilemeyen ve tahsil edilmesi olanağının bulunmadığı konusunda yargı kararı veyahut ispatlayıcı belge bulunan alacağın, tahsil olanağının ortadan kalktığı tarihle ilgili sonuç hesabına intikal ettirilmesi gerekmektedir. Çünkü V.U.K.’nun 322. maddesinde “…. değersiz alacaklar bu mahiyet­e girdikleri tarihte……” zarar kaydedilmek suretiyle yok edileceği belirtilmektedir.
Maddede yer alan “………yok edilirler.” İfadesinden anlaşılması gereken bir alacağın değersiz hale gelmesi, bu surette artık o alacağın tahsil imkanının kalmadığı konusunun kesinleşmesidir.

3). Alacağın tahsili kazai bir hükme veya kanaat verici bir vesikaya göre imkansız hale gelmelidir.

Kazai bir hükümden maksat, alacağın tahsil edilme olanağının tamamen ortadan kalktığını hükme bağlayan bir mahkeme kararının varlığıdır.
Alacağın tahsili için kanuni yollara başvurulup, icra takibi yapılmasına rağmen, bu başvuru ve takipler sonucunda alacağın ödenmeyeceği veya paranın talep edilmesinin olanaksız olduğu bir mahkeme kararı ile tespit edilmişse alacak değersiz hale gelir.
Değersiz alacak uygulamasının kapsamını genişletmekle birlikte kanaat verici bir vesikadan söz edebilmek için tahsilinin olanaksızlığını gösteren bir delilin varlığı şarttır. Bir başka ifade ile, alacağın tahsilinin imkansız hale geldiği kesin olmalı ve mükellefler bunu bir belge ile kanıtlayabilecek durumda olmalıdır. Ancak bu konuda her belge ve olay ayrı ayrı değerlendirilmeli, ilgili olayın gerçek yönü araştırılması, bunlardan sonra vesikalar kanaat verici bulunursa; alacağın değersiz hale geldiği kabul edilmelidir.
Vergi hukuku uygulaması bakımından kanaat verici vesikalara örnek olarak aşağıdaki belgeler sayılabilir.
Konkordato anlaşması, konkordato ile alacaklının borçluyu ibraz ettiği miktar değersiz alacak sayılır.
Alacaktan vazgeçildiğini gösteren mahkeme tutanakları,
Borçlunun varlık bırakmadan öldüğünü ve mirasçıların mirası reddettiğini gösteren belgeler,
Borçlunun kesin olarak yurt dışına çıktığını ve haczi kabil malı olmadığını gösteren belgeler,
Sulh anlaşması ile alacaktan vazgeçildiğini gösteren belgeler,
Borçlunun gaipliğine ilişkin mahkeme kararı ve buna bağlı olarak herhangi bir mal varlığının bulunmadığına dair resmi makam belgesi,
Borçlunun herhangi bir mal varlığı bırakmadan ölümü ve mirasçıların da mirası reddettiklerine dair resmi belgeler,
Borçlunun, alacaklı tarafından açılan davayı kazandığına dair, mahkeme kararı,
Mahkeme huzurunda alacaktan vazgeçildiğine ilişkin olarak düzenlenmiş belgeler,
Borçlunun dolandırıcılıktan mahkum olması ve herhangi bir mal varlığı bulunmadığını belgeleyen resmi evrak ve diğerleri,
Borçlunun adresinin saptanması nedeniyle icra takibat dosyasının kaldırıldığını gösteren icra memurluğu yazısı,

3. VAZGEÇİLEN ALACAKLAR

3.1. Vazgeçilen Alacaklar Tanım

Vazgeçilen alacaklara ilişkin düzenlemeler V.U.K.’nun 324. maddesinde yer verilmiştir. Vazgeçilen alacaklar, konkordato ve sulh yoluyla alınmasından vazgeçilen alacakları içermektedir.
Vazgeçilen alacaklar da aslında bir nev’i değersiz alacaklardır. V.U.K.’nda bu tür alacakların ayrı bir madde ile ayrıca düzenlenmiş olmasının temel nedeni, bu tür alacaklarda borçlu yönünden uygulanması istenen işlemin belirlenmesi amacıdır. Çünkü, V.U.K.’nun 325’nci maddesinde “Konkordato veya sulh yoluyla alınmasından vazgeçilen alacaklar” olarak tanımlanan alacakların esasen, konkordato ve sulh anlaşmasının dayandığı belgelerin “kanaat verici vesika” olmaları nedeniyle 322’nci maddeye göre değersiz alacaklar olarak değerlenmesi mümkündür.
Ancak, yukarıda da değinildiği gibi, kanun koyucu bu iki tür (konkordato ve sulh yolu ile vazgeçilen) alacakların borçlusu yönünden özel bir düzenleme yapmak gereğini duymuş ve ayrı bir madde vazetmiştir.
Bu maddenin alacaklı işletme (alacakların değerlemesi) yönünden ifade ettiği anlam; bir alacağın vazgeçilen alacak olarak değerlenip zarar kaydedilebilmesi için bir alacaktan sadece konkordato veya sulh yoluyla (alacaklı ve borçlunun serbest irade beyanlarına uygun bir anlaşmaya varmalarıyla) vazgeçilmesi gerektiğidir. Örneğin tek taraflı beyanla alacaktan vazgeçildiğini bildiren belgeye dayanılarak, bu alacağın vazgeçilen alacak (değersiz alacak) olarak değerlenmesi, diğer bir deyimle zarar kaydı olanaksızdır.
Vazgeçilen alacaklarda da değersiz alacaklara ilişkin esaslar geçerlidir. Örneğin; vazgeçilen alacağın zarar kaydedileceği dönem; alacaktan vazgeçildiği, diğer bir deyimle, alacağın değersiz hale geldiği konkordato ve sulh anlaşmasına varıldığı dönemdir. Bu dönemde zarar kaydedilmeyen vazgeçilen alacak daha sonraki yıllarda matrahtan indirilemez.
Madde metninde yer alan, sulh yoluyla alınmasından vazgeçilen alacak kavramı uygulamada tereddütlere neden olmaktadır.

Konkordato sonucu alınmasından vazgeçilen alacaklar, alacaklı açısından değersiz alacaktır.

Resmi-Tenzilat konkordatosu sonucu alacaklılar borçluya karşı alacaklarının belli bir yüzdesinden feragat ederler ve borçlu, borçlarının konkordatoda kabul edilen kısmını ödemekle borçlarının tamamından kurtulur. Buna göre, konkordato sonucu alacakların borçludan olan alacakları iki kısma ayrılmaktadır.
Tahsilinden vazgeçilen (feragat edilen) alacak kısmı,
Tahsil edilen alacak kısmı

Konkordato sonucu alınmasından vazgeçilen alacaklar, alacaklı açısından değersiz alacaktır.

V.U.K.’nen 322 maddesinde, kazai bir hükme veya kanaat verici bir vesikaya göre tahsiline artık imkan kalmayan alacaklar değersiz alacak olarak nitelendirilmekte ve bu alacakların mukayyet değerleriyle zarar olarak kaydedilecekleri belirtilmektedir.
Konkordato anlaşmasının belirtilen maddede geçen “kanaat verici vesika” kapsamına gireceği konusunda uygulamada görüş birliği vardır. bu durumda, konkordato sonucu tahsilinden vazgeçilen alacak kısmı alacaklılar açısından “değersiz alacak”tır. Alacağın bu kısmı mukayyet değeriyle zarar olarak sonuç hesaplarına intikal ettirilir. Söz konusu alacak daha önce icra veya iflas safhasına intikal etmiş ve bu nedenle de karşılık ayrılmışsa, konkordatonun kesinleşmesi üzerine karşılık hesapları iptal edilerek, alacak doğrudan zarar olarak kaydedilmelidir.
Konkordato sonucu tahsil edilen (veya edilecek olan) alacak kısmı (veya kısımları) ise normal bir alacak gibi işleme tabi tutulacaktır. Bu alacağın herhangi bir şekilde karşılık hesaplarına intikal ettirilmesi veya doğrudan zarar olarak kaydedilmesi söz konusu değildir. Bu alacağa ilişkin olarak daha önce bir icra veya iflas takibine başlanmış ve bu nedenle alacağa ilişkin bir karşılık ayrılmış olabilir. Konkordatonun kesinleşmesiyle birlikte sözkonusu karşılığın iptal edilerek gelir olarak kaydedilmesi gerekmektedir. Konuyla ilgili örnek yazımızın sonunda bulabilirsiniz.(ÖRNEK5)

Vade Konkordatosunda alacak tam olarak tahsil edileceğinden alacağı ilişkin herhangi bir karşılık ayrılması veya alacağın doğrudan zarar olarak kaydedilmesi mümkün değildir.

Borçlu ile alacaklılar arasında yapılan bir konkordatoyla, borçluya vade tanınır. Bu şekilde yapılan konkordato, “vade konkordatosu”dur. Bu konkordatoda alacaklıların vazgeçtiği herhangi bir alacak kısmı yoktur. Alacaklılar, alacaklarının tamamını ileriki bir tarihte (kendilerinin borçluya tanıdıkları vadede tahsil edeceklerdir. Bu nedenle alacaklılar tarafından gerek alacaklarına ilişkin karşılık ayrılması, gerekse alacakların doğrudan zarar kaydı mümkün değildir.

Konkordato sonucu alacaklılar tarafından feragat edilen alacaklar kısımları borçlu açısından vazgeçilen alacak hükmündedir.

Tenzilat konkordatosu sonucu alacaklılar alacaklarının bir kısmının tahsilinden vazgeçmekle, borçluda tahsilinden vazgeçilen alacak kısımları kadar borç ödeme yükümlülüğünden kurtulmaktadır. Alacaklılarca tahsilinden vazgeçilen bu kısmı borçlunun defterlerinde özel bir karşılık hesabına alınacak ve bu hesabın muhteviyatı alacaktan vazgeçildiği yılın sonundan başlayarak üç yıl içinde zararla itfa olunmadığı taktirde kar hesabına nakledilecektir. Buna göre, borçlu alacaklılarca tahsilinden vazgeçilen alacak kısımlarını bu maddeye göre işleme tabi tutulacaktır.
Vazgeçilen alacakların borçlu yönünden kara alınması bakımından bekleme süresi, normal olarak üç yıl olmakla birlikte, daha önce işin terki, ölüm, kurumlarda devir hallerinde, ölüm veya devir tarihinde üç yıllık süreye bakılmaksızın ölüm veya devir tarihinde kara intikal ettirilir.

Konunun daha iyi anlaşılması için yazımızın sonundaki Örnek 6 incelenebilir.

3.3. DEĞERSİZ ALACAKLAR İLE VAZGEÇİLEN ALACAKLAR

Vergi Usul Kanunu, işletmenin aktifine dahil bulunan çeşitli kıymetlerin aşınma, yıpranma ve kıymetten düşmeleri halinde amortismana tabi tutulması gerektiğini kabul ettiği gibi, uyuşmazlık konusu haline dönüşen alacaklara karşılık ayrılmasını, tahsil edilemeyen alacakların ise doğrudan sonuç hesaplarına intikal ettirilmesini koşullu olarak hükme bağlamıştır.
Yasanın 322. maddesinde belirtildiği üzere, kazai bir hükme veya kanaat verici bir belgeye göre tahsiline artık imkan kalmayan alacaklar değersiz alacak olarak kabul edilmektedir. Değersiz alacaklar, bu mahiyete girdikleri tarihte tasarruf değerlerini kaybederler ve mukayyet (muhasebe) değerleriyle zarara geçirilerek yok edilirler.
Yasal düzenlemeden anlaşılacağı üzere herhangi bir alacağın değersiz hale geldiğini kabul edebilmek için:
Yargı kararına göre alacağın tahsil edilemez hale geldiğinin kanıtlanması zorunludur.
Veya alacaktan vazgeçildiğini gösteren bir belgenin bulunması gerekmektedir.
Vergi hukuku açısından bir alacağın varlığından bahsedebilmek için öncelikle alacağın belgeye bağlanmış olması gerekmektedir.
Çünkü Hukuk Usulü Muhakemeleri Yasası’nın 288. maddesi hükmü gereği olarak “Bir hakkın doğumu, düşürülmesi, devri, değiştirilmesi, yenilenmesi ertelenmesi, ikrarı ve itfası amacıyla yapılan hukuki işlemlerin, yapıldıkları zamanki miktar veya değerleri kırk milyon lirayı geçtiği takdirde senetle ispat olunması gerekir” denilmektedir.
Senede bağlanmamış herhangi bir alacağa karşılık ayrılamayacağı gibi bu alacakların değersiz hale gelmelerinde, doğrudan kayıtlara gider olarak intikal ettirilmesi de mümkün değildir.
Bir alacağın tahsil edilmemesi halinde bu alacağın değersiz hale geldiğini kabul edebilmek için, alacağın tahsil edilemeyeceği hususu’nu yargı kararı ile veya inandırıcı bir belge ile kanıtlamak zorunlu olmaktadır. Her iki halin de değerlendirilmesi son derece zordur.
Yargı hangi hallerde alacağın tahsil edilemeyeceği yönünde karar verebilir?

Örneğin alacak zamanaşımına uğramıştır. Bu nedenle tahsil edilemez hale gelmiştir. Veyahut da borçlunun gaybubetine karar verilmiştir. Bu durumlar yargı kararı ile kanıtlanabiliyorsa, alacağı doğrudan zarar hesabına intikal ettirmek mümkündür.
Bir alacağın değersiz hale geldiğini kabul edebilmek için öncelikle tahsili için yasal yollara başvurulması, gerekirse icra takibi yapılması, fakat yapılan başvuru ve takipler sonucunda, alacağın ödenmeyeceği veya paranın talep edilmesinin olanaksız hale gelmiş olduğunun mahkeme kararı ile tespit edilmiş olması gerekmektedir.
Dava ve İcra safhasında bulunan alacaklar için şüpheli alacak karşılığı ayrılabilmektedir. İcra takibatında alacaklı alacağının tamamını alamamışsa kalan miktar için ilgili icra dairesinden kendisine bir aciz vesikası verilmesini isteyebilir. (İcra ve İflas Yasası Madde: 143)
İcra ve İflas Yasası’nın 143. maddesi hükmü gereği verilen aciz vesikası borçlu lehine zamanaşımı süresinin işlemesini durdurur.
Aciz vesikası, alacaklıya borçluyu devamlı takip etme olanağı verir. Bu nedenle alacağın tahsili açısından şüpheli hale geldiğini gösterir.
Vergi hukuku uygulaması bakımından bir alacağın değersiz hale geldiğini kanıtlayan belgeler şunlardır.

Alacağın tahsil olanağının kalmadığını gösteren yargı kararı,
Alacaktan vazgeçildiğini gösteren konkordato sözleşmesi.
Alacak davasından vazgeçildiğini gösteren mahkeme kararları, tutanaklar,
Borçlunun gaybubetini belgeleyen haber, mahkeme kararı ve benzeri belgeler,
Miras reddi kararları,
Alacağın takibi, takip edilen alacağın tahsil edilmemesi halinde durumun belgelendirilmesi ve bu işlemlerden sonra değersiz alacak kabul edilmesi gerekmektedir.
Değersiz alacak daha önce şüpheli alacak mahiyetinde ve bu nedenle şüpheli alacak karşılığı ayrılmak suretiyle kar zarar hesabının borcuna kayıt edilmiş ise, şüpheli hale geldiği tarihte karşılık hesabının iptali ve doğrudan zarar olarak kayıtlara tekrar yazılması gerekmektedir. Bilindiği üzere şüpheli alacak hesabının kapatılması sırasında daha önce kayıtlara zarar olarak intikal ettirilen rakam bu defa kar olarak kabul edilecek, buna karşılık alacak değersiz hale geldiğinden doğrudan karşılık ayırmadan alacak giderleştirilecektir.
Vergi Usul Yasası’nın 324. maddesi hükmü gereği olarak “Konkordato veya sulh yoluyla alınmasından vazgeçilen alacaklar, borçlunun defterlerinde özel bir karşılık hesabına alınır. Bu hesabın muhteviyatı alacaktan vazgeçildiği yılın sonundan başlayarak üç yıl içinde zararla itfa edilmediği takdirde kar hesabına naklolunur.
Yasa maddesinde yer alan “sulh yoluyla” alınmasından vazgeçilen alacak kavramı uygulamada duraksama yaratmaktadır. Sulh yoluyla vazgeçilen alacak için taraflar arasında “sulh name” yapılması gerekmektedir. Bu konuda var olan “sulh yoluyla alacaktan vazgeçmenin herhangi bir şekle tabi olmadığı, inceleme elemanının yaptığı incelemede, belgeler elemana kanaat verdiği takdirde, bu durum alacaktan vaz geçmesi için yeterlidir” görüşü eksiktir.
Konkordato ve sulh yoluyla borcunun tamamını veya bir kısmını ödemeyen yükümlü, ödemediği borcu için bilançosunun pasifinde karşılık ayırmak suretiyle kayıtlarındaki alacaklı hesabı kapatacaktır. Burada üzerinde durulması gereken en önemli konu borçlunun bu borcunu ödemekten kurtulmuş olduğunun belgelendirilmesidir. Başka bir anlatımla borçlu ile alacaklı arasında karşılıklı ve iradi olarak alacağın tahsilinden vazgeçildiğini gösteren bir belgenin düzenlenmiş bulunması veya konkordatonun kesinleşmiş olması gerekmektedir.
Böyle bir durumda, pasifte karşılılık hesabında izlenen, ödenmesi zorunluluğu hukuken ortadan kalkmış bir borç üç yıl içinde işletmenin doğacak zararlarını karşılamak için kullanılacaktır. Başka bir anlatımla üç yıl içinde eğer borcunu sulh veya konkordato yolu ile ödemekten kurulan işletme zarar ederse, bu takdirde zararını ödemekten kurtulduğu borç karşılığı ile kapatacaktır.
Eğer, borcundan kurtulmuş bulunan işletme üç yıl içinde zarar etmezse bu takdirde üçüncü yıl ayrılan bu karşılık dönem kazancına eklenecektir. Yasal düzenlemeden anlaşılacağı üzere “bu hesabın muhteviyatı alacaktan vazgeçildiği yılın sonundan başlayarak üç yıl içinde zararla itfa edilmediği takdirde kar hesabına naklolunur”
Vazgeçilen alacak için borçluya tanınan üç yıllık süre, borçlu kayıtlarında karşılık hesabı açılmamış olsa bile geçerlidir. Dolayısıyla borçlu kayıtlarında karşılık hesabı açılmasa bile üç yıl geçmedikçe ödenmesi yükümlülüğü ortadan kalkan kısım kar olarak kabul edilemez.
Yasal düzenleme gereği olarak tahsil edilemeyen ve tahsil edilmesi olanağının kalmadığı,konusunda yargı kararı veya kanıtlayıcı bir belge bulunan alacağın, tahsil olanağının ortadan kalktığı tarihle ilgili sonuç hesabına intikal ettirilmesi gerekmektedir. Çünkü vergi Usul Yasası’nın 322. maddesinin ikinci fıkrasında “değersiz alacaklar bu mahiyete girdikleri tarihte” zarara geçirilerek yok edileceği belirtilmiştir.
Yasa maddesinde yer alan “…….yok edilirler” sözcüğünden de anlaşılacağı üzere bir alacağın değersiz hale gelmesinden anlaşılması gereken artık o alacağın tahsil imkanının kalmadığı konusunun kesinleşmiş olmasıdır.
Bu nedenle teminata bağlanan veya gizil teminatı bulunan bir alacağın karşılık konusu yapılması söz konusu olamayacağı gibi bu alacağın değersiz olarak kabul edilerek sonuç hesaplarına intikal ettirilmesi de söz konusu olamaz. Alacağın değersiz hale geldiği konusu kesinlik kazanmadığı sürece değersiz alacak işlemine tabi tutulması mümkün değildir. Dolayısıyla “kanaat verici” belgeden anlaşılması gereken söz konusu alacağın tahsil imkanı kalmadığını gösteren bir belge olmalıdır.
Vergi Usul Yasası’nın 322. maddesinin son fıkrasında “işletme hesabı esasına göre defter tutan” yükümlülüklerinde değersiz hale gelen alacaklarını giderleştirebilecekleri hususu hükmü bağlanmıştır. Bilindiği üzere işletme hesabı esasına göre defter tutanların kayıtları üzerinden borç ve alacak ilişkilerini belirleyebilme olanağı mevcut değildir. Bu nedenle işletme hesabı esasına göre defter tutan yükümlünün değersiz hale gelen alacağını giderleştirebilmesi için her şeyden önce bu alacağın mevcut ticari faaliyetinden doğduğunu kanıtlaması gerekmektedir.
İşletme hesabı esasına göre defter tutan yükümlüler değersiz hale gelen alacaklarını gider olarak yazmak suretiyle dönem kazancından indirebilme olanağına sahiptirler.
İşletmeler arasında yapılan hukuki bağıtlar veya konkordota gibi hukuksal nitelikteki olaylar nedeniyle tahsilinden vazgeçilen alacaklar borçlu yükümlü ise, kayıtları açısından özellik göstermektedir.
Vazgeçilen alacakların, borçlu yönünden kara alınması bakımından, bekleme süresi, normal olarak üç yıl olmakla beraber, daha önce işin terki, ölüm ve kurumlarda devir halinde, terk, ölüm veya devir tarihinde söz konusu ödenmeyen borç karşılığı kar hesabına aktarılır.
Başka bir anlatımla, işin terk edilmesi, ölüm, kurumların devir edilmesi halinde üç yıllık sürenin dolması beklenmez. Geçmiş yıl zararları, kaynağı ne olursa olsun, bekleme süresi içinde vazgeçilen alacak nedeniyle borçlu kayıtlarındaki karşılık hesabından düşülemez. Başka bir anlatımla vazgeçilen alacaktan bekleme süresi içinde geçmiş yıl zararı mahsup edilemez.
Diğer yönden bekleme süresi içinde yükümlünün diğer kaynaklarından doğan zararlarda, vazgeçilen alacak konusu ticari işle ilgili olması dolayısıyla karşılık hesabından düşülemez.

4. ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAK AYRILMASI VE TAMAMININ TAHSİLİNE İLİŞKİN ÖRNEKLER

4.1. Şüpheli Ticari Alacak Ayrılması ve Sonraki Dönemde Tahsil Edilmesi

ÖRNEK 1: Bir işletme 01/03/2000 tarihinde K.D.V. dahil 200.000.000 TL’ye A malından 200 adet satmıştır. Karşılığında 200.000.000 TL.’lik alacak senedi almıştır. 30/06/2000 tarihinde yapılan protestoya veya yazı ile iki defa istenilmesine rağmen borç tahsil edilememiş ve alacak mahkemeye intikal ettirilmiştir. Alacak şüpheli duruma düştüğünden tamamı üzerinden 31/12/2000’de karşılık ayrılmıştır. Karşılık ayrılan bu alacağın tamamı 10.03.2001’de tahsil edilmiştir. Yevmiye kayıtları şu şekilde olacaktır.

—————- 01/03/2000 ———————
121 ALACAK SENETLERİ HS. 200.000.000

391 HESAPLANAN K.D.V. 36.000.000
600 YURTİÇİ SATIŞLAR 164.000.000
200 adet A.malı satışı

—————- 30/06/2000 ———————
128 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR 200.000.000

121 ALACAK SENETLERİ 200.000.000

200.000.000 TL.lik alacak senedinin şüpheli
duruma düşmesi
—————— / ———————-

—————- 31/12//2000 ———————
654 KARŞILIK GİDERLERİ (-) 200.000.000
654.01 Şüpheli Tic.Alacaklar
Karşılık Giderleri

129 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR
KARŞILIĞI (-) 200.000.000

200.000.000 TL.’lik alacak senedine
karşılık ayrılması
—————- 10/03/2001 ———————
100 KASA HESABI 200.000.000

128 ŞÜPHELİ TİC.ALACAKLAR 200.000.000

Şüpheli duruma düşen ticari alacağın tahsili

—————- 10/03/2001 ———————
129 ŞÜPHELİ TİC. ALACAK.KARŞ.(-) 200.000.000

644 KONUSU KALM.KARŞILIKLAR(-) 200.000.000

Zararın gerçekleşmemesi nedeniyle
———————– / ———————

4.2) Şüpheli Ticari Alacak Ayrılması ve Tahsilinin İmkansız Olmasına İlişkin Örnek (Aciz Belgesi Alınması Durumu) :

Örnek 2: X İşletmesinin alacak senetlerinden 40.000.000 TL.lik kısmı 15.02.2000’de şüpheli duruma düşmüş tamamı üzerinden 31.12.2000’de karşılık ayrılmıştır. Ancak karşılık ayrılan bu alacağın 20.04.2001’de mahkeme kararına göre tahsiline imkan kalmamıştır. Yevmiye kayıtları şu şekilde yapılacaktır.

—————- 15/02/2000 ———————
128 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR 40.000.000

121 ALACAK SENETLERİ 40.000.000

40.000.000 TL.’lik alacak senedinin şüpheli
duruma düşmesi
—————- 31/12/2000 ———————
654 KARŞILIK GİDERLERİ (-) 40.000.000
654.01 Şüp.Tic.Alac.Karş.Gid.

129 ŞÜPHELİ TİC.ALACAK.KARŞ.(-) 40.000.000

40.000.000 TL.lik alacak senedine karşılık ayrılması
—————- 20/04/2001 ———————
129 ŞÜP. TİC.ALACAK.. KARŞ.(-) 40.000.000

128 ŞÜPHELİ TİC.ALACAKLAR 40.000.000

Şüpheli alacağın tahsilinin imkansızlaşması

———————– / ———————

4.3) Gerçekleşen zararın ayrılan karşılıklardan fazla olması haline İlişkin
Örnek

Örnek 3: Y İşletmesinin senetli alacaklarından 100.000.000 TL.lik kısmı 15.07.2000’de şüpheli duruma düşmüş ve şüpheli alacak için 31.12.2000’de 80.000.000 TL.lik karşılık ayrılmıştır. 01.04.2001’de dava kaybedildiği için alacağın tahsili imkansız hale gelmiştir. Verilen bu bilgilere göre yevmiye kayıtları şu şekilde yapılacaktır.
—————- 15/07/2000 ———————
128 ŞÜPHELİ TİC.ALACAKLAR 100.000.000

121 ALACAK SENETLERİ 100.000.000

100.000.000 TL.lik alacağın şüpheli
duruma düşmesi nedeniyle

—————- 31/12/2000 ———————
654 KARŞILIK GİDERLERİ (-) 80.000.000
654.01 Şüp.Tic.Alacaklar
Karş.Giderleri

129 ŞÜP.TİC.ALACAKLAR KARŞ.(-) 80.000.000

100.000.000 TL.lik senetli alacağa karşılık
ayrılması
————— / ———————–

—————- 01/04/2001 ———————
129 ŞÜP. TİC.ALACAKLAR KARŞ.(-) 80.000.000
681 ÖNCEKİ DÖNEM GİDER VE
ZARARLARI 20.000.000

128 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR 100.000.000

Gerçekleşen zararın ayrılan karşılıktan fazla
Olması sebebiyle yapılan kayıt
——————— / ———————

4.4. Alacaklardan daha önce düşülen, karşılık ayrılan ticari alacağın mahkeme kararıyla imkansız hale gelmesi ve bir üst mahkemeye başvurarak alacağın bir sonraki dönemde tahsiline ilişkin örnek

Örnek 4: Z İşletmesinin senetli alacaklarından 250.000.000 TL.lik kısmı 20.08.2000’de dava safhasına girmiştir. Bu şüpheli alacağın 31.12.2000’de tamamı üzerinden karşılık ayrılmıştır. 01.03.2001’de dava kaybedildiği için alacağın tahsili imkansız hale gelmiştir. Ancak işletme bir üst mahkemeye başvurmuş, mahkeme alacağın işletmeye ödenmesine 10.01.2002 tarihinde karar vermiş ve borçlu anılan tarihte borcunu ödemiştir.

—————- 20/08/2000 ———————
128 ŞÜPHELİ TİC.ALACAKLAR 250.000.000

121 ALACAK SENETLERİ 250.000.000
250.000.000 TL.lik alacak senedinin
şüpheli duruma düşmesi
————— / ———————

—————- 31/12/2000 ———————
654 KARŞILIK GİDERLERİ (-) 250.000.000
654.01 Şüp.Tic.Alacaklar Karş.Gid.

129 ŞÜP. TİC.ALACAKLAR KARŞ.(-) 250.000.000

250.000.000 TL.lik alacak senedine karşılık
ayrılması
—————- 01/03/2001 ———————
129 ŞÜP.TİC.ALACAKLAR KARŞ.(-) 250.000.000

128 ŞÜP.TİC.ALACAKLAR 250.000.000

Şüpheli alacağın tahsili imkansızlaşması
nedeniyle
—————- 10/01/2002 ———————
100 KASA 250.000.000

671 ÖNCEKİ DÖNEM GELİR
VE KARLARI 250.000.000

Şüpheli alacağın tahsili
——————– / ———————
Örnek 5 : Meltem A.Ş. (A). A.Ş.’ye 40.000.000.000 TL borçlu bulunmaktadır. (A) A.Ş. Meltem A.Ş.’nin borcunu zamanında ödememesi üzerine 25.01.1999 tarihinde icra takibine başvurmuş ve aynı alacak içinde 31.12.1999 tarihinde karşılık ayırmış ve gider olarak sonuç hesaplarına intikal ettirmiştir. İcra takibi devam ederken borçlu Meltem A.Ş. 10.10.1999 tarihinde icra tetkik merciine başvuruda bulunarak konkordato teklif etmiştir. Konkordato süreci bu şekilde işlemeye başlamış ve 10.02.2000 tarihinde konkordato kararı kesinleşmiştir. Konkordato anlaşmasında, Meltem A.Ş. borcunun yüzde ellisini ödemek suretiyle borçlarından kurtulacağı hususu yer almıştır.
Bu durumda (A) A.Ş.nin köz konusu alacağına ilişkin olarak vergisel anlamda yapmaları gereken işlem şudur.
(A) A.Ş. alacağın tamamı için 31.12.1999 tarihinde karşılık ayırmıştır. Konkordato anlaşması ise 10.02.2000 tarihinde kesinleşmiştir. Bu anlaşmaya göre (A) A.Ş. alacağı olan 40.000.000.000 TL tutarındaki alacağının 20.000.000.000 TL’nden vazgeçmiş, kalan 20.000.000.000 TL’ni ise tahsil etmiştir.
Alacağının tamamı için 31.12.1999 tarihinde karşılık ayırmış ve gider olarak kaydetmiştir. Konkordato anlaşması ise 10.02.2000 tarihinde kesinleşmiştir. Bu anlaşmaya göre (A) A.Ş. Meltem A.Ş.’nden olan 40.000.000.000 TL tutarındaki alacağının 20.000.000.000 TL’nden vazgeçmiş, kalan 20.000.000.000 TL’ni ileriki tarihlerde tahsil edilecektir. Bu durumda (A) A.Ş.’nin
Alacağın tamamı için ayrılan 40.000.000.000 TL. tutarındaki karşılık iptal edilmeli ve gelir olarak kaydedilmelidir.
Alacağın vazgeçilen kısmı olan 20.000.000.000 TL. “değersiz alacak” haline geldiğinden doğrudan gider olarak kaydedilmelidir.

(A) A.Ş.’nin bu işlemlere ilişkin olarak yapması gereken muhasebe kayıtları şu şekilde olmalıdır.

Şüpheli hale gelen alacağa ilişkin olarak karşılık ayrılması kayıtları

—————————-25/01/1999———————
128 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR HS. 40.000.000.000

120 ALICILAR HESABI 40.000.000.000

—————————-31/12/1999———————
654 KARŞILIK GİD. HESABI 40.000.000.000

129 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAK
KARŞILIK HESABI 40.000.000.000
————————— / ———————–

—————————-31/12/1999———————
690 DÖNEM KAR VEYA ZARARI HS. 40.000.000.000

654 KARŞILIK GİDERLERİ HS. 40.000.000.000

—————————-/——————————-

Alacağın bir kısmının değersiz alacak haline gelmesinde yapılan muhasebe kayıtları

—————————-25/01/1999———————
120 ALICILAR HESABI 40.000.000.000

128 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR HS. 40.000.000.000

—————————-10/02/2000———————

129 ŞÜPHELİ TİCARİ ALACAKLAR HS. 40.000.000.000

644 KONUSU KALMAYAN KARŞILIKLAR HS. 40.000.000.000

—————————-10/02/2000———————
689 DİĞER OLAĞANDIŞI GİD.VE ZAR.HES. 20.000.000.000

120 ALICILAR HESABI 20.000.000.000

—————————– / ———————-

—————————-31/12/2000———————
644 KONUSU KAL.KARŞILIKLAR HES. 40.000.000.000

690 DÖNEM KAR VEYA ZARARI HS. 40.000.000.000

—————————-31/12/2000——————–
690 DÖNEM KAR VEYA ZARARI HS. 20.000.000.000

689 DİĞER OLAĞANDIŞI GİD.VE ZAR. HS. 20.000.000.000

—————————-/——————————-

Örnek 6 : Bora A.Ş. müşterilerinden (Z) Ltd.Şti’nden olan 10.000.000.000 TL senetsiz alacağını 5.000,000,000 TL.lik kısmını 10.05.1999 tarihli konkordato yolu ile talep etmekten vazgeçmiştir.

Bora A.Ş.’nin muhasebe kayıtları şöyledir.

—————————-10.05.1999———————-
689 DİĞER OLAĞANDIŞI GİD.VE ZAR.HES. 5.000.000.000

120 ALICILAR HESABI 5.000.000.000

Konkordato yolu ile (Z) Ltd.Şti.den vazgeçilen
Alacağa ilişkin kayıt.

—————————-/———————————–

(Z) Ltd.Şti.’nin muhasebe kaydı ise şöyle olur.

—————————-10/05/1999———————
320 SATICILAR HESABI 5.000.000.000

549 ÖZEL FONLAR HES. 5.000.000.000

(A) A.Ş.’ne ödenmeyecek olan borcun kaydı
—————————-/———————————-

(Z) Ltd.Şti. konkordatosu kesinleştiği (alacağın vazgeçilen alacak haline geldiği tarihi takip eden üç yıl içinde bu tutar zararla mahsup edilmez ise, üçüncü yılın sonunda tutarın dönem matrahına ilave edilmesi gerekmektedir.

—————————-31/12/2002——————-
549 ÖZEL FONLAR HS. 5.000.000.000

679 DİĞER OLAĞANDIŞI GEL.VE KAR. HS. 5.000.000.000

Zararla mahsup edilmeyen vazgeçilen borca
İlişkin gelir kaydı

————————–31.12.2002————————–
679 DİĞER OLAĞANDIŞI GEL.VE KAR.HES. 5.000.000.000

690 DÖNEM KAR VEYA ZARARI HS. 5.000.000.000

Dönem Kar-Zararına intikal kaydı

—————————/————————————–

Sorumluluklardan biri de hukuki sorumluluktur ki bu en önemlisidir.Meslek mensupları verdikleri hizmet sırasında Vergi Usul Kanunu’nda yer alan iştirak, teşvik ve yardım hükümlerine uyan fiilleri sebebiyle sorumludurlar. Kanun ve yönetmeliklerde belirtilen ceza hükümleri ayrıca uygulanır.
Eğer meslek mensubu tarafından, iş sahiplerinin sahte veya içeriği itibariyle yanıltıcı belge düzenlediği resmi kurum ve kuruluşlarca saptanırsa , Odalar ve Birlik tarafından ilanından sonra bunların defterlerinin tutulmaz ve işleri görülmez.
Bunun yanı sıra muhasebecilik mesleği bağımsız bi meslektir ve meslek mensupları bu bağımsızlıklarına gölge düşürmemelidirler.
Her meslek mensubu mesleki faaliyetine başlamadan önce bağlı olduğu Oda bilgisinde iş yeri açmak zorundadır ortaklık bürosu veya şirket kurulsa bile.Şube açılabilir.Ancak; mesleğin gereği gibi yürütülmesini sağlayacak şekilde şubenin bağlı olduğu Odanın çalışanlar kütüğüne kayıtlı sorumlu ortak görevlendirmeden ve bu ortak sayısından fazla şube açılamaz.Odaların çalışanlar listesine kayıtlı olmadan unvan kullanarak mesleki faaliyette bulunulamaz.Çalışanlar kütüğüne kayıtlı olmadan birden fazla beyanname imzalanamaz. Meslek mensupları sahip oldukları mesleki ruhsatlarını hiçbir koşulda kiraya veremez.Yeminli Mali Müşavirler muhasebe bürosu açamaz ve muhasebe bürosuna ortak olamazlar.Mesleki faaliyette bulunmayan meslek mensupları ikametgahlarının bulunduğu bölgenin odasına kaydolurlar.
Haksız rekabet her meslekte olduğu gibi bu meslektede yasak ve etiklere uygun değildir.Meslek mensupları, başka bir meslek mensubu ile mesleki sözleşmesi devam eden kişilere hizmet veremezler.Aynı şekilde ücret ve eleman temini gibi konularda meslek mensupları birbirlerine zarar verecek davranışlarda bulunamazlar.
Her meslek mensubu; işyerinin bulunduğu binanın herkesin kolaylıkla görebileceği biçimde bir yerine, sadece adı ve soyadı ile meslek unvanını taşıyan bir tabela asmak zorundadır.Birden çok meslek mensubu çalışmalarını ortaklık bürosu veya şirket şeklinde birleştirdikleri takdirde; tabelaya ayrıca ortaklık bürosu veya şirket unvanı yazılır. Ayrıca ortaklar ad ve soyadları ile unvanlarını da tabelaya yazabilirler.
Meslek mensupları hizmet verdikleri müşterilerini kayıtlı oldukları odalara 6 ayda bir bildirmek zorundadırlar.Serbest muhasebeciler ve serbest muhasebeci mali müşavirler tuttukları defterleri ve bunlarla ilgili belgeleri itinalı şekilde muhafaza altına almak zorundadırlar.
Meslek mensupları, Türk Ticaret Kanununa göre (Ticari) veya (esnaf) sayılmalarını gerektirecek bir faaliyette bulunamazlar. Ticari mümessillik, ticari vekillik ve acentelik yapamazlar. Adi ve kollektif şirketlerde ortak veya komandit şirketlerde komandite ortak olamazlar. Limited ve anonim şirketlerin yönetim kurulu üyeliği ve başkanlığı görevlerinde bulunamazlar.

Meslek mensupları; iş elde etmek için, açık ve kapalı dolaylı veya dolaysız yöntemlerle reklamlarını yapamazlar ve yaptıramazlar.Fakat tabelalarına, kartvizit, rapor ve bunlara benzer diğer yazışma kağıtlarına; meslek unvanlarını, iletişim araçlarının numaralarını, açık adreslerini yazmaları reklam sayılmaz. Meslek mensupları, unvanlarını kullanarak mesleki konularda ve bilimsel nitelikte, gazete ve dergilerde devamlı olmadan yazı yazabilirler.Yayıncılık yapamazlar.Sadece iş tekliflerinde kullanılmak üzere tanıtıcı broşür bastırabilirler. Bu broşürlerde evvelce veya halen iş yaptıkları müşteriler açıklanamaz.Eleman arama ilanı verebilirler ama iş ilişkisinde bulunduğu firmalar adına bu ilanları veremezler.
Meslek mensupları müşteri adına üçüncü kişilere ödemek için para alamazlarEmanet para makbuzu veya benzeri belge kullanamazlar.

Meslek mensupları imzalamak durumunda bulundukları resmi ve mesleki belgelerde Türmob tarafından darphanade yaptırılan kaşeleri kullanmak zorundadırlar.

Meslek mensupları getirilen iş teklifini gerekçe göstermeden reddedebilirler, ret kararı iş sahibine gecikmeden bildirilir.Başka bir meslek mensubu ile sözleşmesi bulunan müşterilere bilerek iş önerilemez ve diğer meslek mensubu hakkında kötü yorumlarda bulunulmaz.
Meslek mensupları asgari ücretin altında iş kabul edemezler.
Ücret yönetmeliğine aykırı davrandığı için işi geri verilmiş ve Oda ve Birlikçe ismi alınmış iş sahiplerinin işleri kabul edilemez.
Taraflar haklı nedenlerle veya karşılıklı rızaları ile, aralarındaki sözleşmeyi her zaman feshedebilirler.Bu takdirde alınmış olan defter ve belgeler sahiplerine geri verilir.
Meslek mensupları ellerindeki defterleri belli bir süreliğine ellerinde saklaması zorunludur.
Bunların dışında ceza gerektiren bazı suçlar vardır.Aşağıdakiler ismmmonun belirttiği suçlar ve cezalarıdır.
UYARMA CEZASI GEREKTİREN HALLER
a) Müşterilerin işlerine karşı, kayıtsız ve ilgisiz kalınması;
b) Birlikçe yayımlanan, genelge ve yönerge hükümlerine aykırı olarak, meslek disiplinini bozucu hareketlerde bulunulması,
c) Aday meslek mensubunun, mesleğin vakar ve onuru ile, bağdaşmayan işler yapmasına neden olunması veya bilerek izin verilmesi veya bu eyleme göz yumulması,
d) Diğer meslek mensubu hakkında, ilgili kuruluşlara asılsız ihbar veya şikayette bulunulması,
e) Yasal düzenlemelere uygun tabela asılmaması,
f) Müşteri bildirim listelerinin odaya verilmemesi,
g) Kanun ve Yönetmeliklerde öngörülen sosyal sorumluluk hükümlerine uyulmaması,
h) En az iki kez yazı ile istenmesine rağmen, oda aidat borçlarının haklı gerekçe olmaksızın ödenmemesi,
i) Adres değişikliklerinin, Serbest Muhasebeci, Serbest Muhasebeci Mali Müşavir, Yeminli Mali Müşavirlerin Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik hükümlerine uygun olarak süresinde bildirilmemesi
j) Mesleğin yürütülmesi esnasında; görevi ile ilgisi olmayan konularda; çıkar çatışmalarına taraf olunması,
k)Yukarıda sayılanlar dışında, mesleğin vakar ve onuruna aykırı davranışlarla, görevin gerektirdiği güveni sarsıcı hareketlerde bulunulması
KINAMA CEZASI GEREKTİREN HALLER
a) Meslek mensuplarınca, sahip olunmayan unvanların kullanılması,
b) Yeminli mali müşavirlerce, kendisinin, eşinin (boşanmış dahi olsa) usul ve füruundan birinin ve üçüncü dereceye kadar (bu derece dahil) kan ve sıhri hısımlarının veya bunların ortak veya yönetiminde oldukları firmaların işlerine bakılması veyahut bu yakınlıktaki akrabalarından olan Serbest Muhasebecilerin ve Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlerin baktığı işlerin,tasdik edilmesi,
c) Meslek mensuplarınca, Serbest Muhasebeci, Serbest Muhasebeci Mali Müşavir ve Yeminli Mali Müşavirlerin Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelikte öngörülen yazılı hizmet sözleşmesi yapmadan iş kabul edilmesi.
d) Meslek mensuplarınca, sahte veya içeriği itibariyle yanıltıcı belge düzenlediği resmi kurum ve kuruluşlarca saptanan iş sahiplerinin (zorunlu olarak oda tarafından görevlendirmeler hariç), odalar ve Birlik tarafından ilanından sonra defterlerinin tutulması ve işlerinin görülmesi.
e) Meslek mensuplarınca, reklam yasağına uyulmaması,
f) Meslek mensuplarınca, asgari ücret tarifesinde yer alan ücretlerin altında iş kabul edilmesi,
g) Ücret Yönetmeliğine aykırı davrandığı için işi geri verilmiş ve oda ve Birlikçe ismi tespit olunmuş iş sahiplerinin (zorunlu olarak oda tarafından görevlendirmeler hariç) işlerinin kabul edilmesi.
h) Çalışanlar listesine kaydolmadan unvan kullanarak, mesleki faaliyette bulunulması,
i) Yeminli Mali Müşavirlerce, kendi defterleri hariç, defter tutulması, muhasebe bürosu açılması veya muhasebe bürosuna ortak olunması,
j) Başka bir meslek mensubu ile sözleşmesi bulunan müşterilere, bilerek iş önerilmesi ve diğer meslek mensubu hakkında olumsuz yorumlarda bulunulması,
k) Aynı unvan sahibi meslek mensubunun sorumluluğundaki işlerle ilgili, görev ve sorumluluk almadan, bir başka meslek mensubunun görüş bildirmesi, uygulamaları hakkında iş sahiplerine karşı olumsuz eleştiriler yapması,
l) Mesleğin gereği gibi yürütülmesini sağlayacak şekilde; şubenin bağlı bulunduğu odanın çalışanlar kütüğüne kayıtlı sorumlu ortak görevlendirmeden ve bu ortak sayısından fazla şube açılması,
m) Meslek mensuplarınca, kasıt olmaksızın gerekli özen ve titizlik yeterince gösterilmeden; yasal düzenlemelere ve ilan olunmuş norm ve standartlara aykırı olarak beyanname ve bildirimlerin imzalanması, denetlenmesi ve tasdik edilmesi,
n) Oda ve birlik kurulları başkan ve üyelerinin; bu görevleri dolayısıyla kanun ve yönetmeliklere aykırı davrandıklarının tespit edilmesi,
o) Serbest Muhasebeci ve Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlerce; çalışanlar kütüğüne kayıt olmadan birden fazla beyanname imzalanması,
p) Bu yönetmelikte yer almayan; 3568 sayılı Kanuna aykırı diğer eylemlerde bulunulması ve Birlikçe çıkarılmış diğer yönetmelik hükümlerine ve zorunlu meslek kararlarına uyulmaması.
GEÇİCİ OLARAK MESLEKİ FAALİYETTEN ALIKOYMAYI GEREKTİREN HALLER
a) Çalışanlar listesinde kayıtlı bulunan meslek mensuplarınca sahip olunan unvanla Kanunun 2.nci maddesinde yer alan işlerin yürütülmesi amacıyla gerçek ve tüzel kişilere bağlı ve onların işyerlerine bağımlı olarak açık veya gizli hizmet sözleşmesi ile çalışılması,
b) Meslek mensuplarınca mesleği yapmaları yasaklanmış kişilerle işbirliği yapılması,
c) Ticari faaliyet yasağına uyulmaması,
d) Meslek mensuplarınca, beyanname ve bildirimlerin imzalanması ve denetim ile ilgili yasal düzenlemelerdeki ilke ve kurallarla, ilan olunmuş norm ve standartlara kasten aykırı davranılması veya beyanname imzalama yetkisinin kasten gerçeğe aykırı olarak kullanılması,
e) Yeminli Mali Müşavirlerce, tasdike ilişkin yasal düzenlemelerdeki ilke ve kurallarla, ilan olunmuş norm ve standartlara kasten aykırı davranılması veya tasdik yetkisinin kasten gerçeğe aykırı olarak kullanılması
MESLEKTEN ÇIKARMAYI GEREKTİREN HALLER
a) Mesleğin yürütülmesi sırasında, meslek dolayısıyla işlenen suçlardan dolayı ağır hapis cezası ile cezalandırılmış olunması,
b) Meslek mensuplarının kasten vergi ziyaına sebebiyet verdiklerinin mahkeme kararı ile kesinleşmesi,
c) Meslek ruhsatnamesinin bir başkasına kiraya verilmesi veya herhangi bir şekilde bir başkasına kullandırılması,
d) Başka meslek mensuplarının ad ve unvanları kullanılarak, beyanname düzenlenmesi ve imzalanması,

Meslekten çıkarılanlar, yeminli sıfatı kaldırılanlar ve geçici olarak mesleki faaliyetten alıkonulanlar; bu yasakların gereklerini derhal yerine getirirler. Bu gerekleri yerine getirmeyenler hakkında odalar veya Birlik tarafından Cumhuriyet Savcılığına suç duyurusunda bulunulur.

TEKNİK TERİMLER VE KISALTMALAR

MALİYET-HACİM-KAR ANALİZLERİNE GEÇMEDEN ÖNCE,ÖNCELİKLE BU KONUYLA İLGİLİ TEKNİK TERİMLERİ VE BAZI VARSAYIMLARI ÖĞRENMELİYİZ.
KONU İÇİNDE GEÇEN ‘MALİYET’ KAVRAMI KENDİ İÇİNDE İKİYE AYRILIR;

TOPLAM MALİYETLER=DEĞİŞKEN MALİYETLER+SABİT MALİYETLER

DEĞİŞKEN MALİYETLER KENDİ İÇİNDE YARI DEĞİŞKEN VE TAM DEĞİŞKEN OLARAK İKİYE AYRILIR.AYRICA FAALİYET KARI VE NET KAR ŞU ŞEKİLDE FORMÜLE EDİLİR.
FAALİYET KARI=TOPLAM GELİRLER-TOPLAM MALİYETLER
NET KAR=FAALİYET KARI-VERGİLER

BİRÇOK ENDÜSTRİ DALINDA İŞLETMELER,İMAL ETTİKLERİ YA DA SATTIKLARI BİRİMLERİ KOLAYLIKLA HESAPLARINDA KULLANABİLMEK İÇİN FARKLI TERİMLER KULLANIRLAR.BUNLARA ÖRNEK:

ENDÜSTRİ BİRİM/ÖLÇÜ
HAVAYOLU YOLCU\KM
OTOMOBİL İMAL EDİLEN ARAÇ SAYISI
HASTANE TEDAVİ ALTINDAKİ HASTA SAYISI
OTEL KULLANIMDAKİ ODA SAYISI

BU KONUDA KULLANILACAK KISALTMALAR
G: GELİRLER(BSF X Q)
BSF:BİRİM SATIŞ FİYATI
BDM:BİRİM DEĞİŞKEN MALİYET
BKP:BİRİM KATKI PAYI(BSF-BDM)
SM:SABİT MALİYET
Q:SATILAN YA DA ÜRETİLEN BİRİM
FK:FAALİYET KARI
NK:NET KAR
MALİYET-HACİM-KAR ANALİZLERİ VARSAYIMLARI

MALİYET-HACİM-KAR ANALİZLERİNİ TARTIŞABİLMEK İÇİN,ÖNCELİKLE BU ANALİZLERİN DAYANDIGI VARSAYIMLARI UNUTMAMALIYIZ.BU VARSAYIMLAR:

TÜM MALİYETLER RAHATÇA SABİT VE DEĞİŞKEN OLMAK ÜZERE İKİ BÖLÜME AYRILABİLİR

MALİYETLERİN DOĞRUSAL HAREKET ETTİĞİ VARSAYILIR VE DÜŞÜNÜLÜR.

BİRİM SATIŞ FİYATI,BİRİM DEĞİŞKEN MALİYET VE SABİT MALİYETLER İŞLETME TARAFINDA BİLİNMEKTEDİR.

TÜM MALİYETLER VE GELİRLER,PARANIN ZAMAN DEĞERİNİ GÖZE ALMAKSIZIN,BÜTÜN ÜRETİLEN YA DA SATILAN BİRİMLERE EKLENİR.

BAŞABAŞ NOKTASI

YÖNETİCİLERİN AMCI İŞLETMENİN ZARAR ETMEMESİDİR.BAŞABAŞ NOKTASI,KARIN OLMADIĞI YANİ,GELİR VE MALİYETLERİN BİRBİRİNE EŞİT OLDUĞU NOKTADIR.BU NOKTADA KAR VE ZARAR SIFIRDIR.

ÖRNEK:MARY FROST, BİR YAZILIM PAKETİ SATMAK İSTİYOR.BU YAZILIMLARI TOPTANCIDAN TANESİNE 120$ ÖDEYEREK TEMİN EDİYOR.BU PAKETİN SATIŞ FİYATI OLARAK İSE 200$ BELİRLİYOR.FROST,KİRA İÇİN 200$ ÖDÜYOR.BAŞKA BİR MALİYET KALEMİNİN OLMADIĞINI VARSAYARSAK,MARY FROST BAŞABAŞ NOKTASINA ULAŞMAK İÇİN KAÇ BİRİM MAL SATMALIDIR?

BU SORU ÜÇ YÖNTEME GÖRE ÇÖZÜLEBİLİR:

EŞİTLİK YÖNTEMİ;

TOPLAM GELİRLER-DEĞİŞKEN MALİYETLER-SABİT MALİYETLER=FAALİYET KARI

(BSF X Q)-(BDM X Q)-SM=0 BSF=200$ BDM=120$ SM=2000$

200Q-120Q-2000=0

80Q=200 ÞQ=25 BİRİM

EĞER MARY FROST 25 BİRİMDEN AZ SATARSA ZARAR,FAZLA SATARSA KAR EDER.YANİ 25 BİRİM SATIŞ MARY FROST İÇİN BAŞABAŞ NOKTASIDIR.EĞER 25 BİRİMİ,BİRİM SATIŞ FİYATI OLAN 200$ İLE ÇARPARSAK 5000$ BAŞABAŞ NOKTASI SATIŞ FİYATINI BULURUZ.

KATKI PAYI YÖNTEMİ

KATKI PAYI YÖNTEMİ,EŞİTLİK YÖNTEMİNİN CEBİRSEL YOLLA BASİTLEŞTİRİLMİŞ BİR BENZERİDİR.KATKI PAYI;SATIŞLARIN,DEĞİŞKEN MALİYETLERİ AŞAN KISMIDIR.

KATKI PAYI=SATIŞLAR-DEĞİŞKEN MALİYETLER

(BSF X Q)-(BDM X Q)-SM=FK

Q(BSF-BDM)=FK+SM
Q= FM+SM
KATKI PAYI ® Q=SABİT MALİYETLER/KATKI PAYI(BSF-BDM)

GELİRLER 200$ X 25 5000$
DEĞ. MAL. 120$ X 25 3000$
——–
KATKI PAYI 2000$
-SABİT MAL. 2000$
———
FAALİYET KARI 0$

GRAFİK YÖNTEMİ:

BU YÖNTEMDE TOPLAM MALİYETLERİN VE GELİRLERİN BİR PLANINI ÇIKARACAĞIZ.MALİYETVE GELİRLERİN KESİŞTİĞİ NOKTA;BAŞABAŞ NOKTASI OLACAK.GRAFİK YÖNTEMİNDE KULLANILACAK DOĞRULAR;
TOPLAM MALİYET DOĞRUSU:BU DOĞRU,SABİT VE DEĞİŞKEN MALİYETLERİN BİR TOPLAMIDIR.SABİT MALİYETLER BÜTÜN SATIŞ DÜZEYLERİNDE 2000$ VE DEĞİŞKEN MALİYETLER BİRİM BAŞINA 120$.,
TOPLAM GELİR DOĞRUSU:TOPLAM GELİR DOĞRUSUNUN BAŞLANGIÇ NOKTASI OLARAK,SIFIR ÜRETİM MİKTARINDA SIFIR GELİR KABUL EDİLİR.TOPLAM GELİR EĞRİSİ DOĞRUSALDIR.

BAŞABAŞ NOKTASI,TOPLAM GELİR VE TOPLAM MALİYETLERİN BİRBİRİNİ
KESTİĞİ YANİ KARIN 0 OLDUĞU NOKTADIR.

ŞEKİL 8-1 Maliyet-hacim-kar grafiği

10000 $ Toplam gelir doğrusu
Faaliyet karı

8000 $

6000 $
Değişken maliyetler
Toplam maliyet doğrusu
4000 $ Başabaş noktası :25 birim

2000 $
Sabit maliyetler

10 20 30 40 50
Satılan birim

HEDEFLENEN KAR: AYNI ÖRNEKTE MARY FROST 1200$ KAR ELDE ETMEK İÇİN KAÇ BİRİM MAL SATMALI?

EŞİTLİK YÖNTEMİ BU SORUYA CEVAP VEREBİLMEK İÇİN EN KISA VE EN DOĞRU YOLU BİZE GÖSTERİR.

LET Q=HEDEFLENEN KARA ULAŞMAK İÇİN SATILMASI GEREKEN MİKTAR.

GELİRLER-DM-SM=HEDEFLENEN KAR(HK)
200Q-120Q-2000=1200
Q=40

KATKI PAYI YÖNTEMİNE GÖRE BU PROBLEM;
LET Q= SM+HK
KP LET Q=2000$+1200$/80$
=40 BİRİM
GELİRLER 200$ X40 8000$
DEĞ. MAL. 120$ X40 4800$
- KATKI PAYI 3200$
- SABİT MAL. 2000$
=KAR 1200$
HACİM KAR GRAFİĞİ

BİR ÖNCEKİ BÖLÜMDE KULLANDIĞIMIZ 8-1 NOLU ŞEKLİ,HACİM KAR GRAFİĞİ OLARAK DÜZENLEYECEGİZ.HACİM-KAR GRAFİKLERİ,FARKLI ÜRETİM DÜZEYLERİNDEKİ KAR DEĞİŞİKLİKLERİNİ GÖSTERİR.

ŞEKİL 8-2 Hacim-kar grafiği

PANEL A PANEL B

Başabaş noktası:25 birim Başabaş noktası:30 birim

Satılan birim Satılan birim

PANEL A: (200$ X Q)-(120$ X Q)-2000=0
Q=25 BİRİM

PANEL B:(200$ X Q)-(110$ X Q)-3300=0
Q=30 BİRİM

BU ALTERNATİFLER DAHA DA ÇOĞALTILABİLİR.

TÜM İŞLETMELER BU YÖNTEMLER SAYESİNDE KOLAYLIKLA BAŞABAŞ NOKTASINI HESAPLAYABİLİRLER.

YAPILMASI GEREKEN TEK ŞEY VERİLERİ UYGUN YERLERDE KULLANABİLMEKTİR.

DUYARLILIK ANALİZLERİ VE KESİNSİZLİK:

DUYARLILIK ANALİZLERİ,İŞLETMENİN MALİYET YA DA GELİRLERİNDEKİ DEĞİŞİMLERİN SONUCU NE ORANDA ETKİLEYECEĞİNİ GÖSTERİR.

ÖRNEĞİN ÜRETİM DÜZEYİNDEKİ %5 LİK ARTIŞ KARI NE ORANDA ETKİLER.YA DA DEĞİŞKEN MALİYETLER %10 AZALIRSA SONUÇ NE KADAR DEĞİŞİR.

YÖNETİCİLER,DUYARLILIK ANALİZLERİNİ KULLANARAK KOLAYLIKLA GELECEĞE YÖNELİK KARARLAR ALABİLİRLER.

DUYARLILIK ANALİZLERİ İÇİNDE GEÇEN BİR KAVRAM DA ‘GÜVENLİK PAYI’ DIR.GÜVENLİK PAYI,İŞLETMENİN ZARARDAN NE KADAR UZAKTA BULUNDUĞUNU GÖSTERİR.

BAŞKA BİR ANLATIMLA GÜVENLİK PAYI,FİİLİ SATIŞLAR İLE BAŞABAŞ NOKTASINDAKI SATIŞLAR ARASINDAKİ FARKTIR;

G.P=FİİLİ SATIŞLAR-BAŞABAŞ NOKTASINDAKİ SATIŞLAR.

ÖRNEK: BİRİM SATIŞ FİYATI=200$ BİRİM DEĞİŞKEN MALİYETİ=140$ VE SABİT MALİYETLERİ=3000$ OLAN BİR İŞLETME 1500$ KAR HEDEFLEMEKTEDİR.İŞLETMENİN HEDEF KARA ULAŞMASI İÇİN SAMASI GEREKLİ BİRİM SAYISINI VE BU İŞLETMENİ GÜVENLİK PAYINI BULUNUZ?

200Q-140Q-3000=1500
60Q=4500ÞQ=75 BİRİM

AYNI ÖRNEKTE BAŞABAŞ NOKTASI İSE;

200Q-140Q-3000=0
60Q=3000ÞQ=50 BİRİM

YANİ İŞLETMENİN GÜVENLİK PAYI:

FİİLİ SATIŞ-BAŞABAŞ NOK. SATIŞ
75 BİRİM-50 BİRİM=25 BİRİM VE 25 X 200$=5000$

MALLİYET PLANLAMASI VE HACİM-KAR ANALİZLERİ

MALİYET-HACİM-KAR ANALİZLERİ SAYESİNDE YÖNETİCİLER ‘İŞLETMELERİNE İLİŞKİN’ UYGUN MALİYET YAPISINI BULURLAR.

İLK ÖRNEĞİMİZ OLAN MARY FROST’UN İŞLETMESİNDE KİRA OLARAK 2000$ VERİLDİĞİNİ SÖYLEMİŞTİK.ANCAK BU ÖRNEĞİ ŞI ŞEKİLDE FARKLI ALTERNATİFLER HALİNDE DEĞİŞTİREBİLİRİZ.

SEÇENEK 1: 2000$ SABİT MALİYET
SEÇENEK 2: 1400$ SABİT MALİYET+ SATIŞ FİYATININ %5 İ KADAR DEĞİŞKEN MALİYETLERE EK.
SEÇENEK 3: SABİT MALİYET YOK.DEĞİŞKEN MALİYETLERE SATIŞ FİYATININ %20 Sİ KADAR ETKİ.

SEÇENEK 1

Başabaş noktası:25 birim

Satılan birim

SEÇENEK 1: 200Q-120Q-2000=0
80Q=2000ÞQ=25 BİRİM