Burada profesyonel olmayan bireylerin de davranışın değişmesinde önemli rol oynayabilecekleri üzerinde durulmuştur. Hastana personeli, yuva öğretmeni, ebeveyn ve diğerleri çok az süreli bir eğitimin sonunda sağaltım aşamasında yardımcı olabilmişlerdir. Bu tür bireylerin kullanılmasıyla; uzman zamanını daha yararlı şekilde kullanabilmiş, sağaltım giderlerinde düşme olmuş ve sağaltımsal etkinlik yaygınlaştırılabilmiştir. Davranışsal şartların etkinliği belirli tepki şartlarının denetimine bağlıdır ve en başarılı şekilde denetim altına alınmış çevrelerde uygulanır.

Bandura ceza uygulamasına karşı çıkar ve değişmesi gereken davranışın sürekliliğini sağlayan pekiştireçleri ortadan kaldırır. Karşıt davranışların pekiştirilmesi yoluna gidilmesini söyler. Ancak çevreyi kontrol etmek zorlaştıkça (çevre doğal ortam niteliğine yaklaştıkça) bunun gerçekleşmesi zorlaşır. Bu durumda davranışı denetleyen birden çok pekiştireç olabilir. (örneğin okul ortamı) Ayrıca doğal ortam genellikle pekiştirmenin şarta bağlanmasını önler. (anne ve el yıkama davranışını kazandırmak için yemek vermeyi kullanabiliyorken, daha büyük bir durumda besinin pekiştireç olarak kullanılma durumu kısıtlıdır.)

ÖRNEK

Hafif davranış bozukluğu gösteren çocukların barındığı bir ıslahevinde ve kompulsif davranışı gösteren bir çocuğun 3,5 aylık bir süre sonunda bu davranışı elemine etmesi sağlanmıştır. Bu çalışma davranışın değiştirilmesinde, kaydının tutulmasında ve gözlenmesinde profesyonel olmayan bireylerin de kullanılabileceğini ve bunun olası olumsuzluklarını sergiler.

 

DENEĞİN TARİHÇESİ

Mıke, kez birinci sınıftayken çalma ve kırıcı-yıkıcı davranışları nedeniyle çocuk rehber kliniğine gönderilmiştir. Annesi sık sık odasına kilitlemiş ancak Mike yine de kaçmayı başarmıştır. Mike’ın babası savaş malûlüdür ve hastanede kalan kronik bir hastadır. Annesi çalışmakta ancak dört çocuğu ile birlikte elverişsiz koşullarda yaşamaktadır. Mike okul eşyalarını çalmış ve tahrip etmiştir, diğer çocukları rahatsız etmiştir. Klinikte çeşitli incelemeler yapılmış; endişeli ve zayıf akıllı biri olarak kayıtlara geçmiştir. Stanford-Binet testinin sonucu 78’dir. Kişiliğinin pasif-agresif bir yapısı vardır. Gönderilen özel sınıfta da başarılı olamamış ve yetimhaneye yerleştirilmiştir.

Yetiştirme yurtlarındaki tahrip edici davranışları nedeniyle Mike 8,5 yaşındayken mahkeme kararıyla koruma altına alınmış ve yatılı bir sağaltım merkezine konmuştur. Mike burada hiddet nöbetleri geçirmiş, geceleri altını ıslatmış ve çalma davranışı göstermiştir. Psikiyatristle yaptığı ilk görüşmesinde diğer çocukların onu azarlamalarından ve suçlamalarından yakınmıştır. Kendini diğerlerinin dolaplarından bir şeyler almaktan alıkoyamadığını belirtmiştir.

9 ay boyunca Mike uyum göstermeye başlamış, haftada bir kez uzmanla görüşmüş ve bir özel sınıfa devam etmiştir. Özellikle kadın bakıcılara kendini sevdirmeye çalışmıştır. Arkadaşlarıyla ilişkileri kötüdür. Çalma davranışının yanlış olduğunu bildiğini ve bir daha yapmayacağını söylemekte ancak sözünde durmamaktadır.

Çalmasını engellemek için çeşitli girişimlerde bulunulmuştur. Mike’ın çaldıklarını başkalarına hediye etmesi onun ilgi çekme ve sevilme isteği hissettiğini göstermiş ve birkaç seans boyunca bu konuda konuşulmuştur. Mike genellikle çok üzüldüğünü bildirmiştir.

Çalma ve yatağını ıslatma dışındaki tüm davranışlarında belirli bir ilerleme görülmüştür. Personel ve arkadaşlarıyla iyi ilişkiler kuramadığından çalma davranışında artma görülmüştür. 9 aylık sürenin sonunda Mike’ın olumlu davranışları nedeniyle bir ailenin yanına verilmesi kararlaştırılmıştır. Ev ortamında ihtiyacı olan sevgiye sahip olacağı düşünülmüştür. Çok sıcak kanlı bir ailenin yanına yerleştirilmesinden beş ay sonra tekrar çocuklar evine dönmek zorunda kalmıştır. Eskiye göre çalma frekansı çok yükseldiğinden çocukların suçlamaları da artmış ve böylece bu konuda çalışılmaya geçilmiştir.

YÖNTEM

Personele pekiştirme ve sönmeyle ilgili bir eğitim verilmiştir. Davranış prensipleri ve kayıt tutmayla ilgili bilgiler öğretilmiştir. Burada ortaya çıkan üç sonuç vardır:

v  Davranışın sonuçları davranışı denetler,

v  Davranışın kaydının tutulması çalışmanın başarıya ulaşması için gereklidir.

v  Çalışma deneyseldir  ve deneme yanılma dönemi olabilir.

Pekiştireçlerin Seçimi: Mike’a bu güne kadar olan cezalar etki etmemişti. Sonuçların ortadan kaldırılmasıyla davranışının süreklilik kazanacağı görüşü de yaygındı. Bu nedenlerden dolayı çalma davranışının gerçekleşmesi şartına bağlı olarak olumlu pekiştirmeye son verilmesine karar verildi.

Mike için bir olumlu pekiştireç bulmak zordu. Sadece mutfakta çalışan ve onunla aynı yerden gelmiş olan bir aşçı kadınla bazen konuşuyordu. Aşçı kendisinin de isteğiyle olumlu pekiştireç olarak kullanıldı. Aşçı için Mike’ın onu her gün görmesini gerektiren bir plan oluşturuldu. Mike mutfağa çağrıldı, aşçının evine konuk oldu, onunla birlikte alışverişe çıktı…

Pekiştirenin şarta bağlanması: davranışı olduğunda aşçı Mike’a ‘çok üzgünüm ama…… aldığın için bugün seni eve götüremeyeceğim’ demeli ve başka hiçbir şey yapmadan orayı terk etmeliydi. Ertesi gün ise eski sıcak ilişkisine devam etmeliydi.

Davranışın kayda geçirilmesi: Mike’ın üstünde ya da dolabında bulunan ve ona ait olmayan şeyler günlük olarak grafiğe işlenmiş ve durum aşçıya bildirilmiştir. Aşçı da bu nedenle Mike’la birlikte olamadığı günlerin kaydını tutar.

SONUÇLAR

Gözlem beş aylık bir süreyi kapsamıştır. Aşçıyla ilişkisini geliştirmek için 1 ay tanınmıştır.

Taban fazı:Bu iki haftalık sürede aşçıyla ilişkisi gelişmiş ve bunun kaydı tutulmuştur. Aşçının evine gitmeye başladıktan sonra çalma olayında düşüş görülmüş ancak daha sonra tekrar eski haline gelmiştir.

Davranışın şarta bağlanmasının ilki: Aşçıyla olan ilişkisinin 12. Gününde Mike çalma ve yıkıcı davranışlar göstermiş ve ertesi gün mutfağa gitmiştir. Aşçı olanları öğrendiğinde sert bir tavır göstermiş ve o akşam onu evine götürmemiştir. Mike çok üzülmüş ve 13 gün boyunca çalma olayı gerçekleşmemiştir.

Şartın kaldırılması: Bakıcılar Mike’ın üstünde kibrit çöpleri ve yılbaşı süsleri buldukları halde bunu aşçıya söyleme gereği duymamışlardır. Yılbaşının yaklaşması ve Mike’ın olumlu davranışları bunun nedeni olmuştur.

İkinci şart: Çalma davranışı devam ettiği sürece Mike aşçının evine gidememiş ve bu davranışın gittikçe artmasıyla birlikte ona kayıtlar gösterilmiş ve davranışının ziyaretleri nasıl etkilediği anlatılmıştır.

3 ay tamamlandıktan sonra Mike’ın ufak tefek çalma davranışları olduğu ve bunların personelce kaydedilmediği saptanmıştır. Personele hassasiyet konusunda tekrar bilgi verilmiş ve aşçıyla görüşmeleri  yine kayıtlara bağlı kalmıştır.

Çalmama davranışı:Her olumlu davranışın ödüllendirilmesi pek imkan dahilinde olmadığından belirli aralıklarla pekiştirme verilmiştir.

Çalmamaya karşıt olan olumlu davranışlar:Çalma dışındaki uygun davranışlar pekiştirilmiştir. Personel bu konuda uyarılmıştır. Çocuklara yaptıkları ufak tefek işler karşılığında bankadan para verilmiş ve Mike parasını çalıp iade edemediği eşyalarının karşılığı olarak arkadaşlarına dağıtmıştır. Bu olay sürekli övülmüştür. Yine bu dönemde bu olumlu gelişmelerin bir sonucu olarak arkadaşlarıyla  ilişkileri düzelmiş ve aşçıyla ilişkisi sağlıklı şekilde zayıflamıştır.

Altını ıslatma: Çalma davranışının kesilmesinin ardından hiçbir alt ıslatma olayı yaşanmamıştır.

TARTIŞMA,

       Sağaltımda görevli olacak bireyler profesyonel bir eğitim almamış olsalar bile verilecek davranış eğitimiyle bunu rahatlıkla yapabilecek duruma gelebilirler. Ancak bunu yaparken hassasiyet göstermeleri ve hiçbir şeyi atlamamaları istenir. Bazen sadece yönergelerle de bu sorunlar halledilebilir.  Bireyler böylece yarı bağımsız şekilde işlev görebilirler. Bu personel, özellikle pekiştirme konusunda eğitilmeli ve zamanlama konusunda dikkatli olmalıdır. Gözlem ve kayıt tutmanın programın akışındaki etkisinden haberdar olmalılardır. Aralarından seçilecek bir koordinatör işleri kolaylaştırabilir.

Pekiştirenin seçimi de büyük önem taşır. Kolay temin edilebilen etkin pekiştireçler bulunmalıdır. Ceza tercih edilmeyen bir yöntemdir. Pekiştirme kaynağı olarak ilişkilerin kullanılması davranışın değiştirilmesinin bir parçasıdır. Pekiştireç seçilirken genelleştirme prensibi de akıldan çıkarılmamalıdır. Birey davranışlarının sonuçlarına duyarlılık kazanmalıdır.

Normalden sapan davranışların değiştirilmesinde pekiştirme prensipleri tarafından belirlenemeyen bazı şartlar da etkindir. Örneğin Mike’a çizelge ve sonuçları anlatılmıştır ve bunun pekiştirme prensipleriyle bir ilgisi yoktur. Böyle bir açıklama davranış ve sonuç ilişkisini çocuğun açıklıkla görmesine yardımcı olmuştur.