Osmanlı İmparatorluğu’ çöküntü dönemine girmesini takiben Rusya, İngiltere, Fransa ve Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’ teşvikiyle, imparatorluğu oluşturan milletler birbiri ardına bağımsızlık mücadelesine girişmişler ve bunda başarı sağlamışlardır. Bu gelişmeler Ermeniler için de örnek teşkil etmiş, onlar da Osmanlıları parçalamak isteyenlerin maddi ve manevi desteğiyle ayaklanmalar başlatmışlardır.

1877-78 Osmanlı-Rus savaşının ardından imzalanan Ayastefanos Anlaşması’nın Osmanlı Devleti’nce kabullenilmek zorunda kalınan 16. maddesi şöyledir:”’dan Rusya askerinin istilası altında bulunup Osmanlı Devleti’ne verilmesi gereken yerlerin boşaltılması oralarda iki devletin dostane ilişkilerinde zararlı karışıklıklara açabileceğinden, Osmanlı Devleti Ermenilerin barındığı eyaletlerde mahalli menfaatlerin gerektirdiği ıslahat ve düzenlemeyi vakit kaybetmeksizin yapmayı ve Ermenilerin Kürtlere ve Çerkezlere karşı güvenliklerini sağlamayı garanti eder”.Anlaşmanın bu hükmü esas itibariyle bağımsızlık kazanmak isteyen Ermenileri tam anlamıyla tatmin etmemiş olsa ”nun tarihte ilk kez bir uluslararası belgeye yansıması ve “Ermenistan” diye bir bölgenin varlığından söz etmesi yönlerinden büyük önem taşımaktaydı. 1878 yılında toplanan Kongresi sonucunda imzalanan Antlaşması’nın 61. maddesi ise Ayastefanos Anlaşması’nın 16. maddesi yerine şu hükmü getirmiştir :”Osmanlı Hükümeti halkı Ermeni olan eyaletlerde mahalli ihtiyaçların gerektirdiği ıslahatı yapmayı ve Ermenilerin Çerkeş ve Kürtlere karşı huzur ve güvenliklerini garanti etmeyi taahhüt eder ve bu konuda alınacak tedbirleri devletlere bildireceğinden, bu devletler söz konusu tedbirlerin uygulanmasını gözeteceklerdir”. Antlaşması’nın bu hükmü ile Türk – Ermeni ilişkilerine yabancı güçlerin müdahale edebilme hakkı tanınmış olmaktadır.24 Nisan 1915Osmanlı hükümeti bu durum karşısında önce Ermeni Patriği ile Ermeni toplumunun milletvekilleri ve diğer önde gelenlerine Ermenilerin Müslümanları arkadan vurmaya ve katletmeye devam etmeleri halinde gerekli önlemleri alacağını bildirmekle yetinmiş bu sonuç vermeyince, 24 Nisan 1915 tarihinde Ermeni Komiteleri’ni kapatarak yöneticilerinden 235 kişiyi devlet aleyhine faaliyette bulunmak suçundan tutuklanmıştır.Dışarıdaki Ermenilerin her yıl “Ermeni soykırımının yıldönümü” diye andıkları 24 Nisan, işte bu 235 komitecinin tutuklandığı tarihtir.Birinci Dünya Savaşı ve SonrasıOsmanlıların 1 Kasım 1914 tarihinde İngiltere, Fransa ve Rusya’ya karşı savaşa girmesi, Ermeni komitelerince büyük bir fırsat olarak görülmüş, Rus saflarına katılan Ermeniler gönüllü alaylar kurarak Rus işgal kuvvetleriyle birlikte Doğu topraklarına girmişlerdir. Ayrıca, ’nun çeşitli bölgelerinde yeni isyanlar çıkartılmış, Osmanlı kuvvetleri arkadan vurulmuş, sivil Türk halkı büyük bir katliama maruz kalmıştır. Bu katliam yalnızca Türkleri hedef almamış Trabzon civarındaki Rumlar ve Hakkari çevresindeki Museviler de katledilmişlerdir.Bütün bunlar olurken, İngiliz ve Fransız donanmaları Çanakkale Boğazı’nı zorlamakta, Osmanlı orduları Galiçya’dan Doğu ve Irak’a kadar çeşitli cephelerde düşman kuvvetleriyle çarpışmaktadır.OSMANLİ İMRATORLUĞUNDA ERMENİLER   Osmanlı İmparatorluğu’nda diğer tüm azınlıklar ve gayrimüslimler gibi Ermenilerde hoşgörü ve serbestlik ortamını her zaman yaşamış bir topluluktur. Ermeniler iddia edildiği gibi soykırıma uğrayan bir topluluk değil devletin her kademesinde, her meslekte önemli yerler edinmiş bir grup olmuştur.İşte bu konuda fikir verebilecek bir tablo:
OSMANLI DEVLETİNDE GÖREV ALAN BAZI ERMENİLER
Krikor AgatonOsmanlı PTT Umumi Müdürü (1864)
Hariciye Vekaletinde görevli (1848-1850)Sahak Abro
Hariciye Vekaleti Umumi Katibi (1850-)
Sebuh Laz Minas
Paris Türk Elçiliği’nde Katip (1863)
Krikor Odyan
Hariciye Muhakemat Müdürü (1870)
Serkis Efendi
Hariciye’de Baş Sır Katibi (1870-1871)
Ovakim K. Reisyanİstanbul Vize kasabasının Mahkeme Reisi (1879)
Sakız Adası İhzari Mahkeme Reisi (1885)
Rodos Adası İhzari Mahkeme Reisi (1887)
Böylece, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren bir “Ermeni sorunu”ndan söz edilir olmuştur.

Bu dönemde dünya güç dengesinde giderek daha önemli bir devlet olarak ortaya çıkan Çarlık Rusya’sı Osmanlı Devleti topraklarını bir doğal yayılma alanı olarak etmekte ve Osmanlıların sırtından güneyde sıcak denizlere açılma hedefini gütmektedir. Bu hedefe ulaşmak için kullandığı başlıca araçları savaşların yanı sıra, Osmanlı yönetimi altındaki Hristiyan toplumların hamisi rolünü oynamaktır. Diğer taraftan dönemin diğer iki başlıca gücü olan İngiltere ve Fransa da Osmanlı Ermenilerini Protestanlık ve Katolikliğe kazandırmak amacındadır ve bu amaçlar bağlamında, İstanbul’da 1830’da Ermeni Katolik, 1847’de Ermeni Protestan kiliselerini kurdurmuşlardır. Rusya, İngiltere ve Fransa’nın Osmanlı Ermenilerine ve diğer Hristiyan toplumlara gösterdikleri bu ilginin gerisinde esas itibariyle azınlıkları himaye görüntüsü altında Osmanlı Devleti’nin içişlerine müdahale edebilmek ve imparatorluğu parçalamak amacı yatmaktadır. Boghos Nubar tarafından Fransa Dışişleri Bakanı’na gönderilen mektubun kopyası. (İlk sayfa tam olarak, ikinci sayfada ise selamlar ve Boghos Nubar’ın imzası görülmektedir).
Ermenilere bu güçlerce Doğu Anadolu’da bir Ermenistan devletinin kurulması edilmiştir. Halbuki söz konusu dönemde bu bölgedeki Ermeni nüfusu bölge genel nüfusu içinde ancak %15 oranında bir yer işgal etmektedir. Örneğin, en kalabalık oldukları Bitlis’te bile nüfusun 1/3 ünü dahi teşkil edememektedirler.

“Ermeni sorunu” için bir başlangıç noktası bulmak gerekirse, bu 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı’nı izleyen Ayastefanos Anlaşması ve Berlin Konferansı’dır.
Artin Dadyan Paşa

Hariciye Müsteşarı (1880)
Diran Aleksan Bey
Belçika’da Türk Sefiri (1862)
PTT Müfettişi

Yetvart Zohrab Efendi
Londar Sefiri (1838-1839)
Hırant Düz Bey
Mesine (İtalya) Sefiri (1900-1907)
Hovsep Misakyan Efendi
La Haye’de Elçi (1900-1907)
Sarkis Balyan
Kardağ’da ve İtalya’da Türk Konsolosu (1900-)
Azaryan Manuk Efendi
Hariciye MüsteşarıKapriyel NoradunkyanGazi Ahmet Muhtar Paşa Kabinesi’nde Hariciye Nazırı (1912)Agop Kazazyan PaşaMaliye Nazırı/Hazine-i Hassa NazırıMikael Portugal PaşaMaliye Nezareti Müşaviri (1886)
Ziraat Bankası Genel Müdürü/Hazine-i Hassa Nazırı (1891)Sakız Ohannes PaşaHariciye Vekaleti Umumi Katibi (1871)
Hazine-i Hassa Nazırı (1897)Garabet Artin Davut PaşaViyana Sefiri (1856-1857)
Lübnan Valisi (1861)
PTT ve Nafia Nezaretlerinde Nazır (1868)Krikor SinapyanNafia NazırıKrikor AğatonPTT Umumi Müdürü (1864)Jorj Serpos EfendiTürkiye Telgrafları Umum Sekreteri (1868)Osgan MardikyanPTT Nezareti Nazırı (1913)Tomas Terziyan,
Nişan Guğasyan,
Tavit Çıracıyan
Mülkiye hocaları

Kaynak : Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler (1453-1953), Rahip Komidos Çarkçıyan, İstanbul.Temel Kaynaklar:
British Documents on Ottoman Armenians (4 cilt),1983,1989,1990,Türk Tarih KurumuOsmanlı İdaresinde Ermeniler,Nejat Göyünç,1983Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ili İlişkileri Sempozyumu, Atatürk Üniversitesi,1985Türk Tarihinde Ermeniler(Tebliğler ve Panel konuşmaları),9 Eylül Üniversitesi,1985Osmanlı Ermenileri,Bilal Şimşir, 1986Osmanlı Arşivleri ve Ermeni Sorunu,Türkkaya Ataöv,1989