Gazel şiiri  

bir nazım şekli olup kaside nazım şeklinin tegazzül kısmından doğan bir nazım şeklidir. Dilimize Farsçadan geçen aslında Arap kökenlidir. Tegazzül kısmı kasidede eseri monotonluktan kurtarmak amaçlı güzellik aşk kadın konulu kısımdır.

Gazel beyitlerin alt alta yazılmasıyla oluşturulan bir nazım şeklidir. Genellikle aruz vezninin uzun kalıpları kullanılır. Mesnevide olduğu gibi uzun soluklu şiirler olmadığı için gazelde aruz vezni görülmez.

Kelime anlamı olarak baktığımız zaman gazel kadına, güzele ve güzelliğe yazılan şiir anlamına gelir. Kadınla aşk üzerine söyleşmek anlamına da gelir. Fakat bu mecazi anlamdadır. Çünkü doğuda kadınlar şiirde kullanılmaz. Gazel kendine özgü bir biçim olduğu için kaside müstezat gibi şekillerle kıyaslanması da doğru değildir.

Gazel Şiiri özellikleri
Gazelde; şarap ve tabiat güzellikleri gibi din dışı mevzular işlenir. Beyitler içinde anlam (konu) birliği olan gazellere yek uyum gazel; güç ve güzellik (ses) birliği olanına da yek avaz gazel denir.

Gazelin ilk beyiti kendi arasında uyaklı, diğer beyitlerin birinci dizeleri serbest, ikinci dizeleri ilk beyitle (matla) uyaklıdır. Uyak düzeni şöyle gösterilebilir. Aa, xa, xa, vb. Bazı gazellerde dizelerin ortalarında da uyak bulunur. Bunlara musammat gazel denir. Fuzuli‘den okuduğunuz gazel bu tür bir gazeldir.

Gazel özellikleri

Gazel, Divan Edebiyatı’nda çok kullanılan bir nazım biçimidir. Şairler duygularını coşkulu bir anlatımla gazelde dile getirmişlerdir. Bu nedenle, Divan Edebiyatı’nda çok sevilmiştir.

Bazen şair aşırı bir duyguya kapılarak makta beyitinden sonra da bir iki beyit daha söyleyebilir. Bu tür gazellere müzeyyel (ekli) gazel denir.

Gazel nazım şekli

Mevzularına gore Gazeller:

1. Aşıkâne Gazel: Aşkın verdiği hazzı, mutluluğu, ayrılığın verdiği elemi, acıyı özetleyen, sevgilinin vefasızlığından yakınmayı mevzu edinen gazellerdir. Fuzuli, bu gazel türünün en önemli şairidir.

2. Rindâne Gazel: Rind, dünyadan zevk alan, eğlenceye içkiye, zevke, sefaya düşkün ancak kendi dünyasında ahlak üstü bir duruma erişmiş kişidir. Söz mevzusu durumların konu edilmiş olduğu gazellere ise Rindâne Gazel denir. Rindane Gazel denilince edebiyatımıza ilk olarak akla baki gelmektedir.

Gazel nazım biçimi

3. Şuhâne Gazel: kadını, hanım güzelliğini, aşktan duyulan zevki mevzu alan gazellere denir.

4. Hikemi Gazel: Ahlâk ve edebi mevzu edinen bu konularda öğüt veren, hikmet bildiren gazeller denir.

5. Sofiyâne Gazel: Tasavvufu, dini inançları, tarikat sistemlerini ele alan gazellere denir.

:

Gazel edebiyatımızın en usta sanatçıları, Ali Şir Nevâî, Fuzûli, Bâki, Şeyhülislâm Yahya, Nâili ve Nedim’dir.

Tanzimat Edebiyatında ise, kaside şeklinde, bu nazım biçimi de iç bakımından değişikliğe uğrayarak, cemiyet sorunlarını dile getiren bir araç halinde kullanılmağa başlanmıştır. Ziya Paşa’nın “gördüm”, Namık Kemal’in “Rağmına, Lâzımsa” redifli gazelleri, sözlü edilen yeniliği, en iyi gösteren örneklerdir.(Gazel alanında, bir yandan yeni anlayışa bakılırsa örnekler verilirken, öte taraftan, Hersekli Arif Hikmet, Lefkoşalı Galip, Naci benzer biçimde ozanlarımız, eski edebiyatın geleneklerine bağlı kalmakta devam etmişlerdir).

Gazel şiiri özellikleri

Servet-i Fûnuncular, Batılılaşmayı daha geniş ölçüde benimsedikleri için, gazele hiç ilgi göstermemişlerdir. Millî Devir Edebiyatı’na erişince, orada Yahya Kemal Beyatlı, kendi deyimiyle “Eski şiirin rüzgârıyla” verdiği örneklerde (Yeniçeri’ye Gazel, Mahûrdan Gazel,), ona yeni bir ruh, yeni bir kıymet kazanmıştırrmak istemiş; fakat bunlar da, Gazel Edebiyatı’nın son örnekleri olarak kalmışlardır.