İşletmelerin Hukuki Yapıları

• Anasayfa
• • Hukuk
• Ä°ÅŸletmelerin Hukuki Yapıları

İşletmenin kurulmasına karar verilince sıra amaca uygun bir işletme biçiminin seçimi ve ona şahsiyet (kişilik) verilmesine gelir.

Kişilik, hak sahibi olmak için hukuka aranan şarttir. Hukuka göre kişi: Hak sahibi olan, haklarindan faydalanabilen varliklardir. Hak kavrami ise hukuken kanunun himaye ettigi menfaatler anlamina gelir.

Hukuk düzeni gerçek kişilerle birlikte, bazi kurum ve kuruluşlari da hak sahibi yapmakta ve bu haklardan tasarruf.kişi bahsetmektedir .Kurulmasi ona karar verilen işletmenin hak ve yetkilerini kullanip, koruyabilmesi, kişilik kazandirilmasi, öncelikle işletmenin hukuki yönünün tespiti ile mümkündür.

Ülkemizde uygulanan karma ekonomi sistemine ve yürürlükte bulunan ilgili yasalara göre işletmeleri dört başlik altinda inceleyecegiz. Bunlar.

Özel İşletmeler

Kamu Ä°ÅŸletmeleri Karma Ä°ÅŸletmeler

Yabancı sermayeli ve Çok Uluslu İşletmeler .

A- ÖZEL İŞLETMELERİN HUKUKİ YAPILARI

Özel işletmelerin hukuki yapilari yönünde tasnifi: 1- Tek Kişi Işletmesi 2- Şirket (Ortaklik) Adi Şirket

a-Ticaret Åžirketleri

aa- Åžahis Åžirketleri.

Kollektif Åžirket

Komandit Åžirket

b-Sermaye Åžirketleri

ba-Anonim Åžirket

bb-Limited Åžirket

bc-Sermayesi Paylara Bölünmüş Komandit Şirket

c- Kooperatifler

1- Tek KiÅŸi iÅŸletmesi

Oldukça eskilere dayanan, kurulması basit ve çok uygun olan bir iÅŸletme türüdür. Ä°ÅŸletmenin faaliyetlerini yürüten ve sahibi olan tek kiÅŸidir.Ticaret Kanununa göre bu kiÅŸi tacirdir. Ticaret Kanununda ”Bir ticari iÅŸletmeyi kismen dahi 0lsa,kendi adina iÅŸleten kiÅŸiye tacir” denilmektedir.(1)Ä°ÅŸletmenin sahibi iÅŸletme ile hukuki yönden aynı tutulmaz.

İşletmenin kar ve zararı işletme sahibine aittir .Tüm risklere de işletme sahibi tek başına katlanır.

Tek kişi işletmesinin, az sermaye ile dahi kurulabilmesi, küçük işletmeleri için en uygun hukuki yapi oldugu uygulamada görülen bir gerçektir. Bununla beraber bir işletmenin hukuki yapisi  işletmenin büyüklügünü veya küçüklügünün ölçüsü degildir. Tek kişi işletmesi olup büyük çapli (sermayeli) işletmeler de mevcuttur.

a- Üstünlükleri

1-Kurulması Kolaydır: İşletme kurulurken,yasal bir emre uymak zorunluluğu yoktur.Bazı hallerde yasa veya nizamlara veya özel yasalara uygun şekilde kurmak, işletme izni almak gerekir. İlgili yasalarda (Ticaret Kanunu ve Vergi Kanunlarında) kuruluşla ilgili formaliteler (şekille ilgili meseleler) belirtilmiştir.

2-Yetkiler İşletme sahibi olan kişide toplanmıştır. İşletme sahibi aynı zamanda, işletme yöneticisi, pazarlayıcı, programlayıcı ve uygulayıcıdır.Başka şahıslara danışmak, onaylarını almak gibi zorunlulukları yoktur. Tüm bu özellikler işletmenin sürat ve serbestliğini sağlar.

3-Faaliyetlerde Gizlilik Vardır: İşletme ile ilgili problemler , alınan ve uygulanan kararlar ve programlar sadece işletmede kalır.İşletme dışına yayılmaz,yani işletme kapalı bir kutu gibi işler.

4-Kar Tek Bir Elde Toplanır:Karlar işletme sahibinin elinde birikir.İşletme sahibi olan ki§inin kar amacıyla çalışması ve de bu kan başkalarıyla paylaşmaması tek kişi İşletmesinin belirtici özelliğidir.

5-İşletme Örgütü Esnek Yapıya Sahiptir: Değişen iş kollarına ve yeni gelişmelere ve alıcıların isteklerine kolayca uyabilir.Bu özellik işletmenin verimliliğini artırır .

3- Akit Unsuru:Ortak amaca ulaşmak için ortaklar arasinda bir akit yapilmalidir .

4- Sermaye Unsuru:Belirli hedefe ulaşmak için para,mal veya emek ortaliga sermaye olarak katilmalidir .

a- Adi Åžirket

Borçlar Kanununda düzenlenen adi şirketin en belirgin özelligi birden fazla kişinin bir araya gelerek bir işletmeyi bir ekonomik amaca ulaşmak için faaliyette bulunmalaridir. Adi Şirketin, şirketi meydana getiren fertlerden ayri bir kişiligi yoktur.Bu özelligi adi şirketi diger Ticaret Şirketlerinden ayirt eden  özelligidir. Adi Şirketin kuruluşu yasalarca özel bir biçime baglanmamiştir.Gerçek veya tüzel kişilerin bir araya gelip, şirketi kurmaya karar verip, faaliyete başlamalariyla şirket kurulmuş olur. Ayrica, uyulmasi gereken formaliteler yoktur.Gerçek kişiler veya tüzel kişiler mesela kollektif şirketin adi şirketi kurmak için sözlü olarak veya kapali  olarak anlaşmalariyla adi şirket kurulmuş olur. Anlaşmanin varligi ve kapsaminin tespiti için yazili olarak yapilmasi amaca uygun olandir.

Şirketin kazanci ortaklar arasinda, belirtilen oranda veya eşit olarak dagitilir. Zarar da kar gibi paylaşilir.Ortaklarin sorumluluklari sinirsizdir.Her ortak şirketin alacaklarina karşi,tüm şahsi mal varligiyla sorumludur.Her ortagin yö netimde yetkisi vardir.Yönetim yetkisi devredilebilir.Bir kişiye oldugu gibi,birden fazla kişiye de şirketin yönetimini birakabilir. Bütün ortaklarin onayi ile ortaklar arasinda degişiklik yapilabilir.Şirketten ayrilan ortagin şirket alacaklarina karşi sorumlulugu bir süre devam eder.

ÖZELLİKLERİ:

1- Adi Şirketin Tüzel Kişiligi yoktur. Yasalara göre adi şirkete, şirketi meydana getiren şahislardan ayri bir kişilik taninmamiştir.

2- Adi Şirket Bir Ticaret unvani seçmek zorunda degildir.Ticaret siciline, şirket olarak kayitli olmak mecburiyeti yoktur.

3- Adi Şirket sözleşmesi yazili veya sözlü olarak yapilabilir.Yasalarda özel bir şekil şarti aranmamiştir.

4- Adi Şirketin her ortagi, mal, para, alacak ve benzeri bir degeri sermaye olarak koyma borcu vardir.Her ortagin ayni degerde sermaye koymasi uygun olandir. Fakat sözleşme ile degişik oranda sermaye konulabilir.

Üstünlükleri:

1- Sermaye Birikimi Vardır: Adi Şirketi birden çok kişi birlikte kurduğu için, tek kişi işletmesine göre şirketin kuruluş sermayesi daha çok olabilir. Şirketin gelişmesi için sermayeye ilave olarak sermaye elde edebilme imkanı çoktur.

2- Yönelim Daha İyidir: Adi Şirketle birden çok kişinin yetenekleri birleşeceği için, işletmenin yönetimi daha iyi olur.İşletmenin başarıya ulaşması için bu kişiler hep birlikte el ele verip çalışırlar.

3- Kredi Alma Kolaylığı Vardır: Adi Şirkette birden fazla kişinin bütün varlıklarıyla sorumlu olmaları, kredi veren kuruluşlara güvence verir.Tek kişi işletmesine nazaran kredi alma kolaylığı vardır.

4- Örgütlenmek Kolaydır: Adi Şirket, kurulu ve teşkilatlanma yönünden yasal formalitelerin azlığından dolayı Ticaret Şirketlerine nazaran daha seri şekilde örgütlenip kurulabilir .

Sakıncaları:

1- Yetkiler Bölünür: Adi Şirkette şirkete ait tüm işlemler sözleşmede aksine

hüküm olmadıkça tüm ortaklar tarafından yapıldığı için yetkiler bölünür. Her ortağın yaptığı işler işletmeyi etkiler. Ortaklar arasında görü§ ayrılıkları ve anlaşmazlıklar çıkabilir. Bu gibi anlaşmazlıklar ve ayrılıklar işletmeyi ilgilendiren meselelerin çözümünü geciktirir .Hatta işletmedeki verimlilik azalır , önlem alınmazsa şirketin devamı tehlikeye girer.

2- Şirketin Devamliligi Sinirlidir: Adi şirket de ortaklardan birinin ölümü ayrilmasi şirketin sona erme sebebi oldugu için işletme devami belirli degildir.

3- Alacaklara Karşi Sorumluluk Sinirsizdir: Adi Şirkette her ortak alacaklilara karşi tüm varliklariyla sorumludurlar. Ortaklardan birinin işletme ile ilgili hata ve yanliş davranişi tüm ortaklarin sorumlulugu gerektirir. Bu gibi yanliş davranişlar şirket ortaklarini zarara ugratir .

 4- Diğer İşletmelerle İlişkiler Kısa Sürelidir: Adi şirket kuruluş ve işleyiş özellikleri dolayısıyla büyük çapta işlere girişemez ve de diğer işletmelerde adi şirketle ilişkilerini daha çok kısa vadeli olarak tanzim ederler.

b- Ticaret Åžirketleri

Ticaret Şirketleri şahis şirketleri ve sermaye şirketleri olmak üzere ikiye ayrilir.

Şahis Şirketleri: Şahis şirketlerinde şirketi meydana getiren ortaklarin kişilikleri çok önemli ve ön plandadir. Bunun sonucu olarak: Her ortak idare, temsil ve murakabe hakkina sahiptir (aksi kararlaştirilabilir), ortaklik mukavelesi oy birligi ile degişir, ortakliga girmeye çikmada böylece oy birligine tabidir. (veya mahkeme karari) ortaklardan birinin (ölümü veya iflasi, esas itibariyle ortakligin son bulmasina yol açar.Bunun için genellikle birbirini taniyan ve birbirine güvenen kişiler şahis şirketlerini kurarlar. Bu yüzden ortaklarin sayisi azdir: Şahis şirketlerine en uygun tip Kollektif Şirkettir .

Kollektif Åžirket: Türk Ticaret Kanunu 153. maddesi Kollektif Åžirketi ”Ticari bir iÅŸletmeyi bir iÅŸ ünvan altinda iÅŸletmek maksadi ile hakiki ÅŸahislar arasinda kurulan ve ortaklardan hiç birinin mesuliyeti ÅŸirket alacaklarina karÅŸi tahdit edilmemiÅŸ olan ÅŸirket” diye tanımlanır.

Kollektif Şirket ticarethane , fabrika veya benzeri kurumlari işletmek amaciyla gerçek kişiler tarafindan kurulur. Kuruluş için yazili bir sözleşme yapmalari gerekir. Kolektif şirkette müşterek bir ünvan altinda birden fazla gerçek kişi bir ticari işletmeyi işletmek amaciyla bir araya geldiginden, ortaklarin şirket borçlarindan dolayi sorumlulugu sinirsiz ve zincirleme sorumluluktur. Adi şirketten farkli

olarak Kollektif Şirketin ayri bir varligi vardir .Şirketin karlari şirket sözleşmesinde belirtilen şekilde dagitilir .

Kollektif Şirkette tüm ortaklarin yönetim hakki vardir. Bununla beraber şirket sözleşmesiyle kollektif şirketin yönetimini tek .bir ortaga veya birden fazla ortaga birakabilir .Şirketin sermayesini ortaklar miktar olarak istedikleri gibi degiştirebilirler. Bu sermayeyi çogu kez yaptiklari iş belirler. Kollektif şirket şahis şirketi olmasi, ortaklar arasindaki ilişkinin güvene dayanmasi ve ortaklarin alacaklilara karşi tüm varliklariyla sorumlu olmalari dolayisiyla ortaklarin degiştirilmesi zorlaştirilmiştir .

Kollektif Şirketin Özellikleri 1- Kollektif şirket ticaret şirketlerinin tipik örnegi oldugu için şahislar ilk planda, sermaye ise ikinci plandadir.

2- Kollektif şirketi ancak gerçek kişiler kendi aralarinda kurabilirler , tüzel kişiler kollektif şirket kuramadiklari gibi,.kollektif şirkete ortak olamazlar.

3- Kollektif şirketin kurulabilmesi için en az iki gerçek kişi olmalidir. Üst sinir yasada belirtilmemiştir.

4- Kollektif Şirketin bir ticaret ünvani olmalidir. Şirket işletmesini bu ünvan altinda işletmelidir. Şirketin ticaret ünvani, ortaklardan en az birisinin adi ve soyadi ile şirket (yani kollektif oldugunu) gösteren bir ibareden teşekkül eder (TK. m.44 fl. ). (Örnegin: Cem Ak ve Ortaklari Kollektif Şirketi)

5- Kollektif  şirkette, şirket alacaklarina karşi ortaklarin sorumlulugu sinir- sizdir.

6- Kollektif şirket tüzel kişilige sahiptir ve ayrica şirketin özel bir mal varligi vardir .

7- Kollektif şirket bir ticari işletmeyi işletmek için kurulur.

8- Kollektif Şirketin kurulabilmesi için ortaklar arasinda yazili bir şirket sözleşmesi yapilmali ve kurucularin imzalari noterce tasdik edilmelidir. Kollektif Şirketin Tutmak Zorunda Oldugu Defterler:

Her tacir işletmesinin iktisadi ve mali durumunu, alacak ve borç münasebetlerini, her mali yili içerisinde elde edilen sonuçlari tesbit etmek amaci ile, işletmenin mahiyeti ve öneminin gerektirdigi bütün defterleri tutmak zorundadir.

Kollektif ÅŸirketler aÅŸagida belirttigimiz defterleri zorunlu olarak tutmak zorundadirlar .

1- Yevmiye defteri

2- Defteri kebir ,

3- Envanter defteri

4- Karar defteri ,

Kollektif Şirketin Üstünlükleri :

-Sermayesi az veya hiç olmayan, fakat emeğiyle hizmet verebilecek kişiler bu ortaklığa girebilirler .

-Şirketin borçlarindan dolayi ortaklarin sinirsiz sorumlu olmalari, piyasada ortakligin sayginligini arttirir.

-Faaliyetleri geniÅŸleyen fakat tek baÅŸina olan tacire yardimci olmak, beraber

işletmeyi yönetmek için sorumlulugu da paylaşan ortaklarin bulunabilmesi yönünden Kollektif ortaklik daha çekicidir.

-Kollektif şirkette sinirsiz sorumluluk ilkesi, ortaklar arasinda yakin ilişkiler ve güvenin gerekliligi dolayisiyla bütün şirketler uygulamada yakin akrabalar arasinda kurulan, ortak sayisi fazla olmayan şirketlerdir.

Sakıncaları:

-Kollektif ÅŸirketin genel yapisi dolayisiyla ortak sayisinin sinirliligi sermaye birikimine engel olur.

-Kollektif şirket şahis şirketi olmasi dolayisiyla, şirketi meydana getiren şahsin ölümü veya ayrilmasi ile şirketin devami ve varligini tehlikeye sokarlar.

-Kollektif şirkette yetkili bir ortagin hatasini diger ortaklarin da çekmesi olumsuz bir özelliktir.

Adi Komandit Åžirket

   Komandit şirketin birbirinden farkli iki türü vardir .Bir şahis şirketi olan Adi Komandit Şirket ve bir sermaye şirketi olan hisseleri (sermayesi paylara bölünmüş) komandit şirket. Biz bu bölümde şahis şirketleri olan Adi Komandit Şirketi inceleyecegiz.

   Adi Komandit Åžirket bir ÅŸahis ortakligi olup pek çok yönden kollektif ÅŸirkete benzer yönleri vardir. Adi Komandit Åžirkette iki tür ortak vardir. Komandite (sinirsiz sorumlu) ortaklar; bu ortaklarin kollektif ÅŸirket ortaklarindan farki yoktur. Bunlar ÅŸirketin yönetimini ellerinde bulundurup, risklere sinirsiz olarak katIanmayi kabullenen kiÅŸilerdir. Komanditer ortak, sorumlulugu taahhüt ettigi sermaye miktari ile sinirli olan ortakliktir. Bu bilgiler iÅŸigi altinda Adi Komandit Åžirketin tanimini yapalim.”Ticari bir iÅŸletmenini bir ticari ünvan altinda iÅŸletme amaciyla kurulan ve ÅŸirket alacaklarina karÅŸi ortaklarin bir veya bir kaçinin sorumlulugu sinirlanmamiÅŸ digeri ortaklarin sorumlulugu belirli bir sermaye ile tesbit edilmiÅŸ bir ÅŸirkettir” .

Adi Komandit Şirketin ÖzeIlikleri:

1- Adi Komandit Şirket, bir ticarethaneyi işletmek için kurulur.

2- Komandit. Şirket bir ticaret ünvanina sahiptir. Ünvanda Komandite ortakIardan en az birisinin adi ve soyadi ile şirketin ürünü (Komandit) gösteren kayitin bulunmasi şarttir.

3- Ticaret ünvanında ancak komandite ortakların ismi bulunabilir. Komanditer ortakların isimleri bulunursa bu ismi bulunan ortakların üçüncü kişilere karşı komandite ortaklar gibi sınırsız sorumlu olmalarını gerektirir.

4- Adi Komandit Åžirket ÅŸahis ÅŸirketi grubuna dahildir.

5. Komanditer Ortakların sorumluluğu şirketteki sermaye payları ile sınırlıdır.

6- Şirketin tüzel kişiligi vardir. Ortaklik ticaret siciline tescille tüzel kişilik kazanir. Tüzel kişilik vergi yönünden vergi dairelerine muhatap degildir. Komandite ortaklar , Kollektif Şirket ortaklari gibi gelir vergisine tabidirler .Komanditer ortaklarin kar payi ise menkul sermaye iradi (kazanci) sayilabilir.

7- Komandite ortaklar gerçek şahislardan ibaret oldugu halde, Komanditer ortaklar gerçek şahis veya hükmi şahislar da olabilir.

C- Sermaye Şirketi Sermaye Şirketlerinde ise şahislar önemli olmayip (özellikle hisse senetleri nama yazili şirketlerde), şahsin sermayesi önemlidir. Sermaye şirketleri bir araya gelen ortaklar ve ortaklarin getirdikleri katilma paylarindan meydana gelir. Sermaye şirketlerinde katilma yapilarindan meydana gelen sermaye önemlidir. Bu sermaye yasalarca konulur , şirketi ortaklar degil de ortaklarin organlari idare eder, ortakliga girme ve çikmalar kolaydir, ortagin ölümü, ayrilmasi şirketin sonu için sebep sayilmaz. Bu sebeplerle sermaye şirketleri daha uzun ömürlü ve daha çok ragbet gören şirketlerdir .Bu şirketlere, Anonim Şirket, Sermayesi paylara bölünmüş Komandit Şirket ve Limited Şirketleri örnek verebiliriz.

Ä°ÅŸte bu belirttiÄŸimiz sebeplerle, devamlılık arzeden iÅŸ ve hizmetlerin sürekli devam edebilmesi, yeteri kadar maddi güç ve yaÅŸam süresi sınırlı olmayan ölümsüz varlıklara hukuk düzenince kiÅŸilik (ÅŸahsiyet) tanınmasıyla mümkün olmaktadır. Bu gerçek kiÅŸi olmayan varlıklar, hukuk sistemimizde hükmi ÅŸahısların veya tüzel kiÅŸiler diye isimlendirilmektedir. Örnek olarak Kızılay’ı verebiliriz.

Tüzel Kişilerin Çeşitleri:

Kuruluş gayeleri ve bagli olduklari mevzuat yönünden: Medeni Hukuk Tüzel Kişileri

-Dernekler

-Vakıflar

Ticaret Hukuku Tüzel Kişileri

1 -Ticaret Åžirketleri

Ticari Bir iÅŸletme iÅŸleten Dernekler

-Kamu Tüzel Ki§ileri

Anonim Şirketin Hukuki Yönü

    Anonim Şirketler sinirli sorumluluk taşimalari ve ortak olanlarin sadece katilma payini tehlikeye atmalari büyük meblaglarin toplanmasini gerçekleştirmektedir .Az bir para ile bilgi ve tecrübeye ihtiyaç olmaksizin, küçük tasarruf sahipleri, büyük işlere katilabilmektedir. Tasarruflarin menkul kiymetlere (hisse senetleri, tahviller) yatirilmasi, bir bakima mülkiyeti işler hale getirmekte, halkin katilmasini saglamaktadir. Tüzel kişiligin sagladigi ayrimci varligi ve örgütü mütehassis bir kadronun büyük imkanlari kullanmasina ve ekonomiye katkida bulunmasina sebep olmaktadir. Yine hamiline yazili hisse senetleri ile, tasarruf sahibi bulunmada, sifat itibari ile (memur , avukat, esnaf  vb. ) mani olmaksizin ve bir sakinca bulunmadan bir işletmeye katilma imkani dogmaktadir. Yine bu hisse senetlerinin her zaman sermaye piyasasinda paraya çevrilebilmesi tasarruf sahiplerine avantaj saglar.

Tüzel kişiligin ve ortakligin devaminin,şirket ortaklarinin kişiliklerine bagli bulunmamasi özel bir istikrarin oluş sebebidir. Bu istikrar sürekli işlerin Anonim Şirketlerin konusu olmasina ve bu sürekli işlerin Anonim Şirketlerle görülmelerinden oluyor .Bu özellik şirketin kredi imkanini arttiriyor .Milli veya milletlerarasi (uluslararasi) seviyede, çeşitli işletmelerin bir çati altinda toplanmasi gerektiginde holdingler vasitasiyla anonim şirket örgütü ihtiyaci karşiliyor.

Anonim Şirketler büyük sermaye kuruluşlari olduklarindan milli gelirin artmasinda da etken olmaktadir .

Anonim Şirketlerin mahsurlari ise kötü idarecilerin yönetimi ele geçirmeleri ve suistimal etmeleridir. Bu sebeple yasada (Ticaret Kanununda) bu suistimali önleyici hükümler getirilmelidir.

Menkul Kıymetler

Menkul Kıymet: Bir sermayeyi temsil eden ve sahibine uzun vadeli irat getiren kıymetli evraktır diye tanımlamaktadır.

Menkul kıymetler bir sermaye veya bir alacağın tamamı eşit parçalara bölünmüş olmak şartıyla bir parçasını temsil ederle. Menkul kıymetler tertip halinde çıkarılıp, sahibine tanımdan da anlaşılacağı gibi uzun vadeli irad getirir temettü veya faiz olarak, tedavül ederler ve kıymetli evrak niteliğine sahiptirler.

Sermaye Piyasası Kanun ”Ortaklık veya alacaklılık saÄŸlayarak, belli bir meblağı temsil eden hisse senetleri, tahviller ve hazine bonoları gibi kıymetli evrakları menkul kıymet olarak tanımlamıştır (Serp K.m.3.b.). Yine 1447 sayılı Menkul Kıymetler ve Kambiyo Borsaları Kanunu m.l dolaylı olarak hisse senetleri, tahviller ve hazine bonolarını  menkul kıymet olarak belirtmiÅŸtir. Åžimdi kanunda sayılan menkul kıymetlerin önemli olanlarını inceleyelim.

1-Hisse Senetleri: Hisse senetleri Anonim ve Sermayesi paylara bölünmüe Komandit Şirketlerce çikarilan ve hisseyi temsil eden kiymetli evraklardir. Hisse senetleri , nama yazili ve hamile yazili hisse senetleri diye ikiye ayrilir.

2- Tahviller: Anonim Şirketlerin ödünç para bulmak için itibari kiymetleri eşit ve ibareleri ayni olmak üzere çikardiklari borç senetlerine denir. Devlet tahvilleri, hazine bonolari gibi kamu tüzel kişileri tarafindan çikarilan tahviller ve Anonim Şirketler tarafindan çikarilan (menkul kiymetler grubuna dahil )kiymetli evraklardir .

3- İntifa Senetleri Anonim Şirketlerin çıkarmış oldukları ve kurucu intifa senetleri TK m.573 f.l kıymetli evrak niteliğinde menkul kıymetlerdir. Sahiplerine ancak safi kazanca veya tasfiye sonucuna iştirak yahut yeni çıkarılacak hisse senetlerini almak hakkı verir.

Anonim Şirketin tarifini yapacak olursak, Anonim Şirket: Bu ünvana sahip esas sermayesi muayyen paylara bölünmüş olan ve borçlarindan dolayi yalniz mameleki (mal varligi) ile sorumlu bulunan şirkettir. (TK m.269.2.1 ). Ortaklarin mesuliyeti

taahhüt etmiş olduklari sermaye paylari ile sinirlidir (TK m. 269. f.2). Anonim Şirketin Özellikleri :

1- Anonim Şirketlerin bir ünvani vardir .Bu ünvan kişi ismi olmayip, konu ve

faaliyet alanına göre konur.

2- Sermayesi muayyen (belirli) paylara bölünmüştür. Kanun kabul ettigi önceden belirlenen şirketin çapini gösteren sermayedir. Yine bu sermaye muayyen olmakla beraber paylara bölünmüştür. Ortaklarin paylari, hisse senetleri denilen şirket sermayesinin, ortak sayisina bölünmesi ile elde edilen degerdeki kiymetli evrak niteligindeki hisse senetleri ile temsil olunur.

3- Anonim şirket borçlarindan dolayi yalniz mal varligiyla sorumludurlar. Yani anonim şirket sadece bilançosundaki aktifleri ile sorumludur.

4- Şirket ortaklarinin sorumlulugu taahhüt etmiş olduklari sermaye paylari ile sinirlidir.Ortaklar şirkete karşi sorumluluklarindaki miktar şirketin ortagi taahhüt ettigi sermaye payinin miktari kadardir.

5-Anonim Şirketler Kanunda yasal olan her türlü iktisadi maksat ve konu için kurulabilirler. Maksat, elde edilmek istenen gaye, konu ise bu gayeye ulaşmak için yapilacak faaliyetlerdir. Anonim Şirket kurulurken şirket mevzuu açikça belirtilidir .

6-Anonim ÅŸirketler Sanayi ve Ticaret Bakanliginin izniyle kurulur.

7 -Anonim Åžirketlerin sermayesi en az 9.000.000.- TL. dir ve her payin degeri itibari olan 500.- TL.dan az olamaz.

Bu unsurları göz önüne alarak bir tanım yapacak olursak:

Anonim Şirket: Bir ünvan altinda, sermayesi muayyen ve paylara bölünmüş olarak kanunen yasak olmayan her türlü maksat ve mevzularda konusunun sinirlar da belli edilerek izinle kurulan ve sadece bilançosundaki aktifleri ile sorumlu olan bir şirkettir.

Anonim Şirketlerin Kuruluşu ve işleyişleri denetlenmektedir. Bu Kara Avrupasi sisteminin bir özelligidir.

Anonim Şirketlerin Çeşitleri

1-Kapalı A.Ş.ler: Aile fertleri tarafından üçüncü şahısların ortak olmasını

istenmeyen kişiler tarafindan kurulan şirketlerdir. Daha çok ani kuruluş yolu seçerler.

2- Halka Açık A.Åž.ler: Sermaye piyasası Kurulu Kanunu ”ortak sayısı 1 00 ve 100 den .fazla ÅŸirket ., ÅŸeklinde tanimlanmiÅŸtir. Ãœlkemizde henüz baÅŸariyla uygulanmaktadir. Åžirketin ismindeki halktan kasit küçük tasarruf sahipleridir. Amaç küçük tasarruf sahiplerinin tasarruflarini degerlendirebilmeleridir.

3. İşçi Katılmalı Anonim Şirketler: Demokratik ülkelerde uygulama, işçinin doğrudan doğruya finansal yönden Anonim Şirketlere katılmasıdır.

4- Holdingler: Bir ÅŸirketler toplulugudur. Ana ÅŸirkete bagli yavru ÅŸirketlerden oluÅŸan ÅŸirketler toplulugudur. Ana ÅŸirketin hedefi kendisine bagli ÅŸirketlerin yarisindan fazlasina sahip olmak ve bu ÅŸekilde kendisine bagli ÅŸirketlerin ekonomik

 

politikasını ele geçirmektedir.

5- Avrupa Tipi Anonim Şirketler: AET ye üye ülkeler içinde serbestçe faaliyette bulunmak için kurulan şirketlerdir. AET komisyonu tarafindan statü belirlenmiştir. Asil amaç siyasi ve ekonomik bütünlügün saglanmasidir.

6- Özel hükümlere Tabi Anonim Şirketler: Bankalar , Sigorta Şirketleri, özel kanunlarla kurulabilen A.Ş, şeklindeki Kamu Iktisadi Teşebbüsleri, 7426 sayi- 11 Kanuna dayanilarak kurulan Eregli Demir Çelik Fabrikalari, T.AŞ, gibi ayri özel kanunla kurulan Anonim Şirketlerdir. -

7- Yatırım Şirketleri: Anonim Şirket şeklinde kurulup menkul değerler portföyü işleterek hem yatırımlara yardımcı olmak, hem de karşılaşılabilecek risklerin paylaşılması için kurulan şirketlerdir. Sermaye piyasası kanal1yla ülkemize yeni

gelmiÅŸtir.

8- Özel Finans Kurumları: En az pay sahipli Anonim Şirket gibi kurulan ve sermayesi en az 5 milyar TL. olması gereken, paralarını faize yatırmak istemeyen tasarruf sahiplerinin ilgisini çekmek için kar-zarar ortaklığına dayalı işletmeler işleten kuruluşlardır.

Anonim Åžirketin KuruluÅŸu

Hukuki Anlamda Kuruluş: Anonim Şirketin malvarligi, organlar vesair niteIikle, en azindan kanunun emrettigi ölçüde donatilmiş olarak tüzel kişilik kazanmasidir 143. Ticaret Kanunu belirli usuller emretmiştir. Kuruluş seçilen türe göre belirli safhalar halinde o1uşur , Bu safhalar yasa tarafindan belirtildigi gibi bjri tamamlanmadan digerine geçilmez, Kurulu sürecinde kurucular ve tedrici kuruluşta ayrica katilmayi taahhüt edenler vardir. Kurulu§ Anonim Şirketin esas mukavelerinin yazili olarak yapilip kurucular tarafindan imzalanmasi ve imzalarin noter tarafindan tasdiki ile başlar ve Anonim Şirketin Ticaret siciline tescili ile sona erer. Tüzel kişilik bu tescille kazanilir.(TK m.301).

Kuruluş ani veya tedrici olur (TK m.276/1.). Ani Kuruluşta kurucular, ayni zamanda şirket paylarinin tamamini taahhüt eden kişilerdir. Başka kimseye müracaat edilmez (TK m.276/2) Tedrici kuruluşta bir kisim paylar kurucular tarafindan taahhüt olunur. Geri kalan kisim için ise halka müracaat edilir (TK m.276/3). Kurucular ortaklik esas sermayesinin en az %10 unu tediye veya taahhüt etmelidirler (TK m.280). Halka müracaatta bilgi açiklama zorunlulugu vardir (TK m,281282-353). Ser. Piy.m.- 4. hükümleri halka müracaati Sermaye Piyasasi Kurulunun iznine ve özel usule baglandigindan bu hükümlerde degişiklik olmuştur.

Tedrici kuruluş ülkemizde fazla kullanilan bir kuruluş türü degildir. Daha çok Anonim Şirketler ani olarak kurulmakta ve kurulduktan sonra halka açilmaktadirlar ,

Bu iki tür kuruluşu inceleyelim.

l- Tedrici KuruluÅŸ: Yukarida anlattigimiz gibi tedrici kuruluÅŸta, paylarin bir

kısmı kurucular tarafından taahhüt olunur ve geri kalan kısım için halka müracaat edilir.

   Tedrici Kuruluşun Safhalari:

   Sözleşmenin Düzenlenmesi: Tedrici kuruluşta, esas sözleşmeyi tanzim ve imza eden ve sermaye olarak esas sözleşmede muayyen miktar parayi yahut paradan başka bir şeyi koymayi taahhüt eden pay sahipleri. kurucu sayilir .Yine esas sözleşmeyi tanzim,ve imza etmeksizin paradan başka bir şeyi sermaye olarak koyan pay sahipleri de kurucu sayilirlar.

Sözleşmenin yazili olmasi zorunludur. Kurucu vasfina haiz ortaklarin esas 1 sözleşmeyi imza etmesi şarttir. Sözleşmede:

1- Şirketin ticaret ünvani ve merkezinin bulunacagi yer, 1 2- Şirketin gayesi ve konusu

3- Şirketin sermayesinin miktari ve her payin itibari degeri, ödeme süresi ve şartlari,

4- Şirketin işlerini yönetme ve denetleme ile yükümlü olanlarin ne şekilde seçilecekleri ve bunlarin hak ve sorumluluklari,

5- Şirket Genel Kurulunun nasil toplantiya çagirilacagi, toplanti kararlarinin ne şekilde alinacagi, toplanti zamani,

6- Åžirkette ait ilanlarin ne surette yapilacagi,

7- Kurucuların imzaları,

8- Paradan baÅŸka sermaye olarak konulan mallarin ve haklarin miktari ve degerleri,

9- Şirket için herhangi bir süre tayin edilmiş ise bu sürenin müddeti, Sanayi ve Ticaret Bakanligindan Izin:

Bu şartlara haiz esas sözleşme, sermaye olunan tediye veya temin edildigini r belirten vesikalarla birlikte Sanayi ve Ticaret Bakanligina müracaat edilerek Anonim Şirketi kurmak için Izin istenir.

Halka BaÅŸvurma:

   Kuruluş için Sanayi ve Ticaret Bakanligindan izin alindiktan sonra kurucularla, şirketin gayesi, konusu, süresi, sermayenin miktari ile her payin degerini, kurucular veya yönetim kurulu üyelerine aglanacak özel çikarlarin ne oldugu, paradan başka konulan sermayenin ne oldugu, bunun miktarini, kuruluş genel kurulunun toplanti yerini belirten bir IZAHNAME kurucular tarafindan düzenlenip ilan ettirilir (TK.m.281).

   Kurucular halkı ortaklığa katılma çağrısından sonra, ortalığa atılmak isteyenler ortalığa katılma talebinde bulunurlar. Katılma taahhütnamesi kayıtsız ve şartsız olmalıdır.

Kuruluş Ilk Genel Kurulu 

   Esas sermayenin tamamına katılma taahhüt edildikten ve 1/4 ünün muteber bir bankaya yatırıldıktan sonra 10 gün içinde her pay sahibine taahhütlü mektup ve gazete de ilan suretiyle kurucular tarafından ilk genel kurul toplantısına davet edilir.

   Davet mektubunun toplantı gününden en az onbeş gün önce gönderilmesi gerekir. Bu toplantıda nakit sermayenin en az 1/2 sini temsil eden pay sahipleri hazır bulunur. Her pay sahibi bir oy verir ve kararlar mevcut oyların çoğunluğuyla alınır. Aynı sermaye koyanlar bu ayınlara değer biçilmesinde oy kullanmazlar.

   Birinci kuruluş genel kurulunda toplanti nisabi saglanamaz ise mahkemece seçilen bilir kişiler, gerek kurucular tarafindan, gerekse katilma taahhüdünde bulunan kişiler tarafindan sermaye olarak paradan başka konulan mevcutlarin degerlerinin kiymetleri tesbit edildikten sonra 10 gün içinde 2. kuruluş genel kurulu toplantiya çagrilir , Çagri mektubunda bilir kişinin rapor suretin de eklenir .Toplanti ve karar nisabi ilk kuruluş genel kurulunda oldugu gibidir. Gerek birinci, gerekse ikinci kurulu genel kurul toplantilarinda Sanayi ve Ticaret Bakanliginin komiserinin de bulunmasi şarttir. Tutulan zabitlarda komiserin imzasinin bulunmasi gereklidir. Komiserin imzasinin olmadigi kararlar geçersizdir.

Mahkemece Onanma, Tescil ve İlan 

   Kuruluş Genel Kurul Toplantilarinda gerekli kararlar alindiktan sonra kurucular ortaklik merkezinin bulundugu yer Ticaret Mahkemesine bir dilekçe ile başvurularak onanmasini talep ederler. Kurucular dilekçelerine, Kuruluş genel kurul zabitlarini, bilir kişi raporlarini, izin şerhli sözleşmeyi, sermayenin 1/4 para, kisminin bankaya yatirildigina dair banka makbuzlari eklenir. Mahkeme evrak üzerinde gerekli inceleme yaptiktan sonra şirket sözleşmesini en geç bir ay içinde onaylar. Onaydan sonra şirket, §

şirket merkezinin bulundugu yer ticaret siciline tescil ve ilan olunur. Böylece şirket tüzel kişilik kazanir.

Ani KuruluÅŸ:

   Anonim Şirketin sermayesinin tamaminin kurucular tarafindan taahhüt edilmesidir. Adi kuruluş, iki türde kurulur.

1- Ani Nakti Kuruluş: A.Ş. nin sermayesinin tamami nakit olarak konulan kurulu§

2- Adi Vasıflı Kuruluş: Şirket sermayesinin bir kismi paradan başka konulan mevcutlardir. Ani kuruluşta halka müracaat safhasi yoktur. Adi kuruluş tedrici kuruluştaki safhalara benzer aşagidaki safhalardan geçerek kurulur.

1- A.Ş. sözleşmesinin hazirlanmasi safhasi.

2- Sermayenin 1/4 ünün karşilayan paranin bankaya yatirilmasi safhasi.

3- Sanayi ve Ticaret Bakanlığından izin safhası.

4- İlk kuruluş genci kurulunun yapılması safhası. .

5- Tescil ve ilan safhası.

Artı kuruluşta ortak sayısı en az 5 kişi ve sermaye en az 9.000.000.- TL olmalıdır.

Anonim Åžirketlerin Organlari

Anonim Şirketlerin Organlari §unlardir:

1- Genel Kurul

2- Yönetim Kurulu

3- Müdürler

4- Denetçiler

1- Genel Kurul: Genel Kurul Anonim Şirketin en yüksek idare ve karar organidir. Ortaklar genel kurulda görüşlerini açiklarlar. Alman kararlar ister toplantida bulunsun ister bulunmasin veya çekimser kalsin bütün ortaklar için geçerlidir.Genel Kurulda alinan kararlar tüm pay sahiplerini bagladigi gibi A.Ş. nin diger organlarini da baglar .

Genel Kurulun Yetkileri:

Genel Kurul Anonim Şirkette üst organ olmasi özel1igi ile genel kurul geniş yetkilere sahiptir. Ortaklik organlarini seçmek azletmek yetkisi içindedir. Genel Kurul aldigi kararlar ile şirketin faaliyetlerine hakimdir. Genel Kurulda istenirse şirket sözleşmesi degiştirilebilir .Genel Kurulun yetkileri çok geni§ olmakla beraber sinirsiz olmayip, sinirlandirilmiştir.

Yönetim Kurulu:

1 Yönetim Kurulu Anonim Şirketin yürütme ve temsil organidir. (TK m.317) Anonim Şirketin kanuni temsilcisi olan Yönetim Kurulu, Şirkete ait işletmenin sahibi mevkiindedir. Yine yönetim kurulu daimi bir organdir. Genel Kurulun üst organ olma niteligi aksine Yönetim Kurulu Şirketin devamli bir temsilcisi ve yöneticisi olma ihtiyacina cevap verir. Tüzel kişilik kazanilmasindan itibaren sona erinceye kadar, tasfiye halinde tasfiyenin bitimine kadar şirketin yönetim ve tasfiyenin bitimine kadar şirketin yönetim ve temsili yönetim kuruluna aittir. 

Yönetim Kurulu en az üç üyeden kurulu bir organdır. (TK m.312). Yönetim Kurulunun Görev ve Yetkileri:

Yönetim Kurulunun görev ve yetkileri yasadan veya sözleşmeden dogar. Ticaret Kanununa göre Yönetim Kurulunun görev ve yetkileri şunlardir.

1- Yönetim Görev ve Yetkisi:

Yönetim Kurulu Anonim Şirketlerde işletme sahihi mevkiindedir. Bundan

dolayı ortaklığın yönetimi yönelim kuruluna aittir. 2- Temsil Görev ve Yetkisi:

Yönetim Kurulu Anonim Şirketin kanuni temsilcisidir. Anonim Şirketi iç ve diş ilişkide yönetim kurulu temsil eder .

3- Ortaklık Defterlerinin Tutulması:

Anonim Şirketin tüzel kişilik sifatiyla tutmasi gerekli defterleri (TK m.66 f.l.326.428) tutmak yükümlülügü ve sorumlulugu yönetim kuruluna aittir.

4- Genel Kurul Toplantılarıyla İlgili Görevler:

Genel Kurulun toplantıya çağrılması, gündemin hazırlanması, ilanı, toplantı sırasında ortakların ortak sıfatlarının tespiti görevleri yönetim kuruluna aittir.

5- Genel Kurul Kararlarının Yürütülmesi:

Yönetim Kurulu Anonim Şirketin yürütme organi durumunda olmasi dolayisiyla Genel Kurulun aldigi icrai nitelikteki kararlan yürütmek Yönetim Kurulunun görevleridir.

6- Şirketin Sona Ermesi ve Tasfiyesinde Görevleri:

Şirketin sona ermesinde (TK m. 445-4541 bl, 454) oldugu gibi tasfiyede de ayrica tasfiye memurlari olmadigi hallerde tasfiye memuru sifatiyla şirket mal varliginin tasfiyesi yönetim kuruluna birakilmiştir(TK m. 441).

7- Sermayenin Arttırılması veya Azaltılmasındaki Görevleri:

Şirket sermayesinin arttirilmasi veya azaltilmasinda formalitelerin yerine getirilmesi görevi Yönetim Kuruluna aittir.

8- Malvarlığı Azalması Halinde Görevler:

Şirket malvarligi esas sermayenin yarisi oraninda azalmişsa, Yönetim Kurulu durumu bildirir,

9- Ortaklığın hesapları İle İlgili Görevleri:

Anonim Şirketlerin bilançosu ve kar-zarar hesabinin düzenlenmesi Yönetim Kurulunun görevidir, Yine yillik raporun düzenlenmesin de Yönetim Kurulunun görevidir.

10- Tahvi1lerle İlgili Görevler:

Tahvillerin çıkarılmasıyla ilgili işlemlerin yapılması, tahvil sahipleriyle ilgili

işlemlerin yürütülmesi de     yönetim Kurulunun görevidir.

11- Tescil ve İlan Görevi:

Anonim Şirketi ilgilendiren tescil ve ilanlarin yapilmasi görevi Yönetim Kuruluna aittir.

12- Kayıtlı sermaye sistemini kabul eden menkul kıymetleri halka arz olunan Anonim Şirketlerde sermaye artırımı yetkisi Yönetim Kuruluna verilmiştir. (Ser- .P.K. m,11)

Müdürler:

Müdürler Şirketin gündelik işlerini görürler. Şahislarinda Yönetim Kurulu

üyeliği sıfatı yoktur Yönetim Kurulunda oy hakları yoktur, Görevlerini Yönetim Kurulunun gözetim ve denetimi altında yürütürler.

İki çeşit müdür vardır:

1- Murahhas Müdür:

Yönetim Kurulu yetkileriyle donatılmış organ niteliğini taşır.Tayinleri esas mukaveledeki hükümlere göre yapılır,

2- İcra Organı Olun Müdürler:

Esas sözleşmede aksine hüküm yoksa Yönetim Kurulu tarafindan tayin ve azledilebilirler. (TK m.343),

Murahhas Müdür Yönetim Kurulunun gözetim ve talimatı altında bulunmaksızın faaliyet gösterdiği halde, Müdürler(icra organı olan müdürler) Yönetim Kurulunun gözetim ve talimatı altında görev yaparlar.Diğer bir fark da murahhas müdürlerin yönetim ve temsil yetkilerine sahip , olmalarına rağmen icra organı müdürlerine yönetim ve temsil hakkının verilmeyip sadece yaptıkları işlemlerin gerektirdiği ölçüde şirketi temsil edebilirler.

Denetçiler:

Anonim Şirketlerde denetleme organi, zorunlu bir organdir. Denetçiler Anonim Şirketlerde bir veya beşi geçmemek üzere birden çok denetçi tarafindan oluşturulur.Esas sözleşme ile denetçilerin sayilari belirtilir. Birden çok denetçj olursa heyet halinde çalişirlar.

Denetçileri A.Ş. genel kurulu en çok üç yil için seçer (T.k. m. 347/2) Ani kuruluşta,denetçiler kurucular tarafindan seçilir ve esas mukavelede gösterilir (TK m.303 f.2). Tedrici kuruluşta ise ilk denetçileri kuruluş genel kurulu seçer.

Denetçilerin Borcu ve Yetkileri: (TK m.353)

Denetçiler Yönetim Kurulunun üstünde geniş idare ve hesap kontrolü yetkisine sahip, şirketin iş ve muamelelerini teftiş etmekle görevli kişilerdir. Bu görevleri inceleyelim:

1- Şirketin yönetim kurulu üyeleriyle işbirligi yaparak bilançonun tanzim şeklini tayin etmek.

2- Şirket muamelelerinden bilgi edinmek ve lüzumlu kayitlarin tutulmasini saglamak için alti ayda bir şirket defterini incelemek.

3- Üç aydan fazla olmamak kaydıyla, sık sık şirket veznesini teftiş etmek.

4- En az ayda bir ÅŸirket defterini incelemek ve denetlemek,

5- Esas sözleşmede pay sahiplerinin genel kurul toplantilarina iştirakleri için gerekli şartlarin yerine getirilip getirilmeligini incelemek.

6- Bütçe ve bilançoyu teftiş etmek.

7- Tasfiye iÅŸlemlerine nezaret etmek.

8- Genel Kurul toplantılarında hazır bulunmak.

19- Yönetim Kurulu üyelerinin kanun ve esas sözleşme hükümlerine riayet etmelerine nezaret etmek.

10- Yönetim Kurulunun ihma1i halinde normal ve olağanüstü olarak genel kurulu toplantıya davet etmek.

Denetçilerin tayinleri ile azilleri Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ilan olunur (TK.353 md. )

Denetçilerin sır saklama mükellefiyeti (TK m.358) ve üstlendikleri işleri ihtimamla yapma mükellefiyeti vardır (T.K.m..359): Murakıplar kusursuzluklarını ispat etmedikçe müteselsil sorumludurlar.

Limitet Åžirket:

İki veya fazla gerçek veya tüzel kişi tarafından bir ticaret ünvanı altında kurulup faaliyet gösteren,ortakların sorumluluğu, taahhüt ettikleri sermaye ile sınırlı ve esas sermayesi muayyen olan şirketlere Limitet Şirket denir. (TK m.503). Limitet şirket ticaret şirketlerinin ortak özelliği olan tüzel kişiliğe sahiptir. Tüzel kişilik ticaret siciline tescil ile kazanılır. (T.k. m.512).

Sermayesi Paylara Sermayesi Paylara Bölünmüş Komandit Şirket:

Sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket, sermayesi paylara bölünen ve ortaklardan bir veya birkaçi şirket alacaklilarina karşi bir kollektif şirket, digerleri bir anonim şirket ortagi gibi sorumlu olan şirkettir. (TK m. 275).

Sermayesi paylara bölünmüş şirkette kolektif ortaklari gibi sorumlu olan ortaklara komandite ortak, anonim şirket ortaklari gibi sorumlu olanlara ortaklara. komanditer ortak denir. Bu şirketin hem adi komandite şirkete benzer hem de anonim şirkete benzer yönleri vardir.Adi komandite şirketlerden farki, Sermayesi paylara bölünmüş ve bu paylar karşiliginda hisse senetleri verildigi halde adi komandit şirkette  sermaye paylara bölünmeyip, sadece birden çok ortağın katılma oranlarını göstermek için kısımlara ayrılmıştır.Sermayesi paylara bölünmüş komandit şirkete adi komandit şirkete benzemesi dolayısıyla, adi komandit şirketlerdeki hükümler uygulanır. Ayrıca sermayesi paylara bölünmüş  komandit şirkette istisnaen anonim şirketlere ait mevzuatta tatbik edilir (TK m.476).

c-Kooperatif1er:

Ülkemizde kooperatifler 1969 yılında 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu çıkartılıncaya kadar Ticaret Kanununda şirketler arasında sayılarak şirketlere ait hükümler uygulanmıştır.1969 yılından sonra ise Kooperatifler Kanunu ile yeni hükümler getirilmiştir.Kooperatiflere Kooperatifler Kanununda bulunmayan  konu!ar için ise Anonim Şirketlere ait hükümlerin uygu1anacağı kabul edilmektedir.

Kooperatif1er Kanuna göre Kooperatifin Tanımı

Tüzel kişilige haiz olmak üzere ortaklarin belirli ekonomik menfaatlerini ve özellikle meslek ve geçinmelerine ait ihtiyaçlarini karşilikli yardim, dayanişma ve kefalet suretiyle saglayip, korumak amaciyla gerçek ve kamu tüzel kişileri ile özel idareler, belediyeler, köyler, cemiyetler ve dernekler tarafindan kurulan degişik sermayeli teşekküllere kooperatif denir.

Kooperatifler, tanımından da anlaşılacağı üzere şirketlerden ayrılmaktadır. Bu ayrılık amaçların farklı olmasındandır. Kooperatif işletmelerinde amaç bireyin ekonomisini geliştirmek, bireylerin ihtiyaçlarını hep birlikte daha kolay ve ucuz temin etmektir. Şirketlerde ise amaç kar amacı olmayıp bireyin ekonomisinin geliştirilmesi amaçtır.Kooperatif karşılıklı yardım ve dayanışmaya dayanan, belirli ihtiyaçların giderilmesi için bireye ekonomik çıkar sağlayan bir örgüttür.Kooperatifler bireyin ekonomik çıkarlarının teminini amaç etmelerinden dolayı faaliyet alanları çok geniş kapsamlı ve çok yönlüdür. Daha uygun fiyata ev edinmek, mesleği ile ilgili araçları elde etmek, ürettiği ürünleri doğrudan pazarlamak,kredi almak gibi bireylerin çıkarlarına uygun konular kooperatiflerin konusu olabilir.

Kooperatifler en az 7 ortak tarafından imzalanarak hazırlanan esas sözleÅŸme ile kurulur.Kanundaki hükme göre her tüzel kiÅŸiliÄŸi olan kuruluÅŸ kooperatif kuramaz. Kanunda belirtilen,’kamu tüzel kiÅŸileri ile cemiyet ve dernekler kooperatif kurabilirler.Kooperatifte sermaye miktarı sınırlanmamıştır.

Ülkemizde çok değişik amaçlı kooperatifler kurulmuştur ve halen kurulmaktadır.Kooperatiflerden  mal veya hizmet ürelimi, pazarlanması ile uğraşan koopera ratifler bir işletme özelliğini taşır,Bunun için amaçları kar olmasa dahi, kar amaçlı işletmelere ait ilke ve bilgilerin kooperatiflere uygulanması gereklidir.

 Kooperatif İşletmelerinin Özellikleri

İşletmelerin özel bir türü olarak kooperatifler gerek hukuki yapıları, gerekse izlemek zorunda oldukları ana ilkeler ve kooperatifler örgütünün yapısı ve yönetiminden dolayı diğer işletmelerden farklı bir yapıya sahiptir.Geniş anlamda kooperatif, belirli bir amaca ulaşmak için, bağımsız ekonomik birimlerin eşitliğine dayalı ve gönüllü olarak kurdukları bir örgüttür. Kooperatif değişik ihtiyaçlara cevap veren, değişik ekonomik ve toplumsal yapılara uyabilen esnek bir örgüttür.

Kooperatif iÅŸletmelerini diger iÅŸletmelerden ayiran ve kooperatiflere hakim olan ilkeler

l- Demokratik Yönetim ilkesi: Her üyenin eşitligine dayali ve yönetimde hakki olma yönetime katilma anlamina gelir, Kooperatiflerde demokratik yönetimin en belirgin özelligi Genel Kurulda her üyenin söz hakki ve oy hakkinin bulunmasi,yillik kazanç, işletme politikasi gibi temel konularin bu kurulda incelenip, kararlaştirilmasidir. Yönetim Kurulu üyelerin seçtigi ayrintili kararlari alan ve yürütme organi faaliyetini gösteren organdir. Yine kooperatif ortaklari arasinda seçilen ve oluşturulan Denetim Kurulu kooperatifi denetler. Demokratik yönetim ilkesinin en belirgin özelligi her üyenin genel kurulda bir oyunun bulunmasi ve örgütsel organlara seçilme hakkina sahip olmalaridir.

2- Maliyetine Hizmet ilkesi:Kooperatifin işleyişini aksatmayacak ve devamini saglayacak ölçüde az bir oranda kar ele geçirilmesi kooperatifi öteki işletmelerden ayirt eden özelliktir.

3- Açık Üyelik:Hiç kimse ortak olmaya zorlanmaz, kooperatif isteyenin gerekli şartları yerine getirmesiyle üye olabildiği bir ortaklıktır. Üyelik yükümlülüklerini yerine getiren kooperatiften ayrılabilir.Yine istenen şartlan daha sonra yitiren kişiler kooperatif ortaklığından çıkarılır.

4- Sermaye ve Sınırlı faiz ve Üyelere Geri Ödeme İlkeleri: Bu ilke gelir gider farkı olan karın ortaklara dağıtılması ilkesidir.Gelir gider farkı yani karın bir kısmı yedek akçe olarak dağıtılır, bir kısmı ise üyelere paylaştırılır. Kooperatiflerde üyelere dağıtılacak olan sermaye payının gelirine faiz denir. Bu faiz kanunda sınırlı olarak belirtilmiştir.Üyelere geri ödeme ise, üyenin kooperatifle ilişkisi hacmine göre gerçekleştirilir.

5-Irksal, Dinsel ve Siyasal Tarafsızlık ilkesi: Kooperatiflerde üyeler arasında bir birlik mevcuttur. Üyeler arasında herhangi bir ayrılık yapılmaz. Kooperatifin bağımsızlığı ve üyelerinin ekonomik amacını gerçekleştirilmesi bu ilkenin uygulanması ile gerçekleşir.

Kooperatifler örgütsel yapıları ve izlemek zorunda oldukları ilkeler dolayısıyla diğer işletmelerden ayrılırlar. Kooperatifler başarılı olmaları için kendilerine ait ilkelere ve diğer işletmecilik ilkelerine uymak zorundadırlar.

B-KAMU  İŞLETMELERİ

1-Kamu iÅŸletmelerinin Hukuki Yapilari:

Ülkemizin sahip bulunduğu karma ekonomi sistemi devletin ekonomik faaliyetlerini hizmetin gerektirdiği ölçülerdeki örgütlerle yürütmektedir.Bu faaliyetler, gelir elde etmek ve kamu hizmeti vermek amacıyla gerçekleştirildiği için ülkenin şartları ve hizmetin gerektirdiği sınır ve ölçülere uygun şekilde tesbit edilip örgütlenilmektedir. Bu işletmelere kamu işletmeleri denilmekte olup değişik yapılarda hizmet vermektedir. Bu işletmeler:

Genel Bütçeli Dahil İşletmeler

Katma Bütçeli Dairelere Bağlı İşletmeler

Özel Bütçeli Devlet işletmeleri

Mahalli Ä°darelere Ait Ä°ÅŸletmeler

Kamu İktisadi Teşebbüs yeri

İktisadi Devle Teşekkülü

.

Kamu İktisadi Kuruluş1arı

Genel Bütçeye Dahil İşletmeler

Döner sermayeli ve döner sermayesiz işletmeler olarak ikiye ayrilirlar.

Döner Sermayeli İşletmeler: işletmeye ek nitelikte bir ticaret veya ürelim faaliyeti vermek ve yaşatmak üzere bir bütçeden ayrılan sermayeyi kullanarak faaliyet gösteren işletmelerdir. Bu işletmelere örnek olarak Darphane ve Damga Matbaası verilebilir. Bu işletmelerin Tüzel kişilikleri yoktur.

Döner Sermayesiz işletmeler: Örnek olarak Devlet Matbaasi verilebilir. Bu işletmelerin tüzel kişilikleri yoktur.

Katma Bütçeli Dairelere Bağlı İşletmeler: Bu tür işletmeler genellikle bağlı bulundukları Devlet Dairelerinden döner sermaye olarak faaliyette bulunurlar. Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığına bağlı Hastaneler,Devlet Üretme çiftlikleri bu işletmelere örnek işletmelerdir. Bu işletmelerin tüzel kişilikleri olmayıp 1050 sayılı Muhasebe-i Umumiye Kanununa göre kurulurlar.

Özel  Bütçeli Devlet İşletmeleri:

Bu tür işletmeler hizmetin gerektirdigi ve zamanin şartlarina göre özel kanunlarla kurulup faaliyette bulunurlar.Iller Bankasi, Sosyal Sigortalar Kurumu ve Milli Piyango Idaresi bu tür işletmelere örneklerdir.Özel bütçeli devlet işlet- meleri özerk ve tüzel kişiligi bulunan işletmelerdir.Bu tip işletmeler Başbakanlik Yüksek Denetleme Kurulunun denetimine tabidirler.

Mahalli Ä°darelere Ait iÅŸletmeler:

Kamu hizmeti görmek amacıyla mahalli idareler olan, il Özel idaresi,Bele-

YABANCI  SERMAYELİ  VE ÇOK ULUSLU İŞLETMELER

1-)Yabancı Sermayeli İşletmeler                    

Yürürlükte bulunan yasalar çerçevesinde yabancı uyruklu gerçek veya tüzel kişilerin tek başlarına yada Türk ortaklarla kurudukları işletmelerdir.Bu işletmeler ülkemizde çıkan  kanun veya  anlaşmalarla kurulurlar.Bu işletmelerin çeşitleri:

1-6224 sayılı Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanununa göre kurulan işletmeler

2- 6326 sayılı Petrol Kanununa göre Kurulan işletmeler

3- Uluslararası anlaşmalar çerçevesinde kurulan işletmeler

1- 6224 Sayılı Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanununa Göre Kurulan İşletme:Bu tip işletmeleri kurmak isteyen yabancılar Sanayi ve Ticaret Bakanlığına başvururlari.Başvurular Bakanlikça usul yönünden uygun görülürse, Devlet Planlama Teşkilatina gönderilir.Devlet Planlama Teşkilatı kurulması istenen işletmenin ekonomik politika, kalkınma ve ödemeler dengesine olabilecek etkileri yönünden inceler.Bu işletmeler dişaridan makine veya araç getirmek istiyorsa bu makine ve araçların ülkemizde imal edilip edilmediğini de göz önünde tutarak değerlendirme yapar. Ülkemiz için bu işletmelerin cazip yönü, işletmelerin yürürlükteki vergi kurumlarina göre vergilerini verdikten sonra kalan kar paylarını, ilgili makamlardan izin almaksızın dışarıya transfer edebilmeleridir.

2- 6326 sayılı Petrol Kanununa Göre İşletmeler: İlgili Petrol Kanununa göre kurulan Yabancı işletmelerdir.Bu işletmeler Türk Petrol Şirketlerine tanınan ve ayrıcalıklardan faydalanırlar. Bu işletmeler yabancı sermayeli işletme olarak kuruldukları gibi yabancı ülkede kurulmuş bir işletmenin bir şubesi olarak yada  ülkemiz kanunlarına göre yabancı şirket stratejisiyle ülkemizde petrol arama,çıkarma, işletme tesisleri kurma ve satma haklarına sahiptirler .Bu tür işletmeler vergiler çıktıktan sonraki net karlarını yurt dışına transfer edebilirler.

3- Uluslararası Anlaşmalar çerçevesinde Kurulan İşletmeler: Ülkemizin diğer başka dostu komşu ülkelerle yaptığı ikili (karşılıklı) anlaşmalar yada çok taraflı anlaşmalar çerçevesinde kurulan işletmelerdir.Bu işletmeler anlaşmaların çeşidi ve kapsamina göre anlaşmada belirlenen hak ve ayrıcalıklardan yararlanarak karşilikli sermaye yatirimlarina imkan verilmesi ve ticari ilişkilerin geliştirilmesi amacının sonucu olarak kurulup faaliyette bulunurlar.

KAYNAKLAR

Akat,ilter;İşletme Yönetimi.Üçel Yayıncılık,İzmir 1984

Aytek,Bintuğ;İşletme Yönetimi,Turhan Kitapevi 1990

Ceylan ,Ali;İşletmelerde Finansal Yönetim,Bursa 1988

Mucuk,Ä°smet;Modern Ä°ÅŸletmecilik,Ä°stanbul 2002

Aktepe, Eyüp;İşletmecilik Bilgileri,İstanbul 1988

959 views