Sebebi neticesine, illet (neden)i illetten doÄŸan ÅŸeye baÄŸlayan nisbet ve baÄŸ. Bu ilkeÂye göre her olgu ve hadise bir illet veya seÂbepten doÄŸar, sebepsiz hiçbir ÅŸey meydana gelmez, aynı ÅŸartlar allında aynı sebepler aynı neticeleri doÄŸurur. NedenselliÄŸin çeÅŸitli ÅŸekilleri vardır: Tecrübi (deneysel) nedensellik: Burada illet (neden) diÄŸer bir hadisenin, o olmadan hiçbir zaman meydana gelmediÄŸi hadiseÂden veyahut daima onların birleÅŸmesinin yardımıyla meydana geldiÄŸi hadiseden ibaÂrettir.
Metafizik nedensellik: Bu, bir yaratıcı kudretin, varedici cevherin nedenselliÄŸiÂdir.
İntihal edici (geçici) nedensellik: Sebep durumunda olan fiilin birşeyden diğerine intikali suretiyle olan nedenselliktir.
Kant’ın “kategorileri”nîn giriÅŸinin de adı olan nedensellik terimi kaynağı bakımınÂdan tartışmaya açıktır. Gerçekten bazı filoÂzoflar nedensellik kavramının zihnimizde doÄŸuÅŸtan varolduÄŸunu, dolayısıyla a priori olarak kavrandığını ileri sürerler. SözgeliÂmi Descarles bu fikirdedir. Ona göre mantıÂki apaçıklıklara dayanarak, bir sonucun, tahlil (analiz) yöntemiyle nedeninden isÂtidlal edilebileceÄŸini savunur. Descartes felsefesine baÄŸlı Spinoza da aynı görüşü beÂnimser. Ona göre belirli nedenden zorunlu olarak bir sonuç meydana çıkar, fakat hiç bir neden vcrilmemiÅŸse bir sonucun oluÅŸÂması da mümkün deÄŸildir. Leibniz de aynı görüşü paylaşır.
Nedensellik terimi Kant’a göre, deneyÂden önce gelir ve her deney için zorunlu bir ilkedir, çünkü nedensellik ümidimizin teÂmel bir ilkesi, kâr kategorisidir. Ancak Kant nedensellik ilkesini iki baÄŸlamda açıklar a) Meydana gelme ilkesi: Ortaya çıkan veya oluÅŸan her olay veya olgu, kendinden önce gelen herhangi bir olay veya olguyu gerekli kılar, b) Zaman içinde ard arda gelme ilkesi: Bütün deÄŸiÅŸiklikler neden-sonuç arasındaÂki baÄŸlantı ilkesine göre olur.
Nedensellik kavramını a priori olarak açıklayanlara karşıt görüşü savunanlar da vardır. Bunlara göre zihin nedensellik kavÂramını ya da ilkesini duyu deneyleri aracılıÂğıyla elde eder. Kendini zihne zaman içinde olup veya izlenimlerin saÄŸladığı birikimle kabul ettiren nedensellik ilkesi, sonuçta
mantık bakımından zorunlu bir ilkeye döÂnüşür. Hume ve Mill’in görüşleri böyledir. Onlara göre birbirini sürekli izleyen ve birÂbirine baÄŸlı olan olay ve olayların tekrarlan-masıyla nedensellik kavram oluÅŸur.
Nedensellik fikrini Francis Bacon un “Gerçekten bilmek, sebep ve illetleri bilÂmektir.” sözüyle özetlenmiÅŸtir. Gerçekte nedensellik iliÅŸkileri, bilimde ve felsefede çok çeÅŸitli ÅŸekillerde ortaya çıkmişör, onun için tek bîr ÅŸekil altında ifade edilemez. Çünkü, bilimin devam edip giden ilerleyiÅŸi, yeni ÅŸekillerde nedensellik iliÅŸkileri ortaya çıkarmaktadır. ÇaÄŸdaÅŸ fizikteki geliÅŸmeler dikkate alındığında nedensellik kavramıÂnın mutlak olmadığı ileri sürülebilir.
107 views
harika bilgi