Modern voleybolda, oyuncunun ve takımın performanslarının amaçlarının ölçüsü, değerlendirmesi, analizi ve yorumu üst seviye takımların bilimsel eğitiminin ve gelişiminin ayrılmaz bir parçasıdır.

Maç analizi, gözlem ve testler performansın teşhisinin en önemli parçalarıdır.

  1. 1.      Maç analizi

1.1  1.1  Maç analizinin amaçları ve yapılması gerekenler (MA)

Maçın analizini yaparak oyuncuların ve takımın maç boyu performansları hakkında nesnel veri ve öznel bilgi elde edebilirsiniz. Bu veriler ve bilgiler yarışmaların kritik teşhisler yapmanız için ipucu olacaktır.

–          –         Sistemlerin değerlendirilmesi ve ayarlanması ve oyun stratejisi.

  • o       Galibiyet ve malubiyetlerin sebeplerini bul
  • o       Oyunun kuvvetli ve zayıf yönlerini açığa çıkar
  • o       Sıralamadaki ayarlamaları yap
  • o       Taktiklerin işe yararlılığını ölç
  • o       Diğer takımlarla kendi takımınız arasındaki seviyeyi karşılaştır
  • o       Gelişim yolları ara

–          –         Takımı maç sırasında yönetmek

  • o       Taktiğin çalıştığını kanıtla
  • o       Kimin en çok hatayı yaptığını ve karışıklık yarattığını bul
  • o       Molalarla, oyuncu değişikliği ve taktik değişimiyle ilgili bilgi al
  • o       Oyuncuların psikolojik durumlarını gözle
  • o       Rakibin zayıf ve kuvvetli yönleri hakkında bilgi edinin

–          –         antrenmanın planlanması ve ayarlanması

  • o       antrenman metotlarının işe yararlılığını, gelişimini, tutarlılığını ve durgunluğunu kanıtla
  • o       maçla antrenman arasındaki performans seviyelerini karşılaştır
  • o       ölçülebilir hedefler ve standartlar belirle

–          –         rakip takımları gözleme

  • o       en önemli özelliklerini, zayıf ve kuvvetli yönlerini, oyuncularının iyi oldukları yanlarını, dizilişlerini, atak ve defans şekillerini gözle
  • o       rakibi yenmek için strateji geliştir

–          –         Basın ve halk için bilgi

  • o       En iyi oyuncuları ilan et
  • o       Galibiyet ya da malubiyet sebeplerini belirt
  • o       Oyuncular ve takımla ilgili bilgi ver

 

1.2  1.2  Maç analizinin metotları

MA yapmak için bir çok yol vardır. En çok kullanılanlar:

–          –         Serbest gözlem ve öznel değerlendirme

–          –         Grafik gözlemi

–          –         Film ve video kayıtları

–          –         Maçın istatistik analizi

MZ için yöntem seçmeden önce amacı net olarak belirlemelisiniz (Neyi bilmek, keşfetmek kanıtlamak istiyorsunuz? Ne için?). Mümkün olan koşulları ve kapasiteyi ve sınırları neyin zorladığını bilmelisiniz. (Kaç kişi, MA konusunda uzmanlar mı, hangi araçla, değerlendirme için kaç sefer gerekiyor?) Eğer hedef ve koşullar netse yapılacakları, uygulanacak metotları belirleyebilirsiniz.

(1)   (1)   Serbest gözlem

Bu en basit, sıradan ve çok kullanılan bir yoldur. Fakat, en öznel metot olmasına rağmen gözlem, taktiklerin ve zihinsel yönlerin değerlendirmesi için kullanışlıdır.

–          –         Gözlemin hedefine göre maç sırasında not almak için net sorular ve formlar hazırlayın

–          –         Yardımcı antrenörü, oyuncuları ve diğer kişileri de gözleme katın. Onlara iyi tanımlanmış görevler verin.

–          –         Maçtan sonra, edinilen bilgileri özetleyin, değerlendirin ve yorumlayın

(2) Grafik metodu

Bu metot da uygulaması basit, sıradan ama gözlem ve taktik analizi için çok kullanışlı bir yoldur (sıralama, pozisyon alma, hücum (attack) ve defans şekilleri, oyunun akışı, smaç (spike) ve servis yönleri vb.)

–          –         Yapılacak işler için formlar, kısaltmalar, işaretler hazırlayın. Genelde grafik gözlemde  pozisyonları, topun gidiş yönünü ve oyuncuların hareketlerini vb. çizmek için hazırlanmış ve üzerinde sahanın çizili olduğu bir çok kağıt gerekir.

–          –         Her gözlemciye sadece bir görev ver

–          –         Yorumlayabilmek için sonuçları sadeleştir

(3) Film veya video kayıtları

Bu metotlar pahalı aletlerin kullanımını ve değerlendirme için çok zaman gerektirir. Fakat yöntem çok özellikle de gözlemin taktik ve teknik analizi için etkili ve öğreticidir. Ayrıca hızın, zıplama yüksekliğini ölçümü için de kullanılabilir.

–          –         Aleti hazırla

–          –         Amaç ve ışıklandırmaya göre kamera için en iyi pozisyonu seç. Daha sonra seyrederken oyuncuların numaralarının kolayca görülebileceğini hesaba katarak kamerayı yerleştir.

–          –         Kayıtların değerlendirmesi için, en belirgin veya öğretici bölümlere, durumlara ve oyun elemanlarına konsantre ol. Film veya bandı incele ve gerektiğinde durdurarak önemli durumları, hareketleri veya bölümleri tekrar et.

(4) Maçın istatistik analizi

Maçın istatistik analizi (SMA) oyuncuların ve takımın performansıyla ilgili verileri elde etmede kullanılan en önemli metottur. Bu metot maç analizinin neredeyse her aşamasında kullanılabilir. SMA yöntemiyle veri elde etmenin, veriyi kullanmanın ve yorumlamanın bir çok yolu vardır. Bu metotların birçoğu aynı prensiplere dayanır.

Aşağıdakiler SMA için en önemli aşamalardır:

–          –         Oyun hareketlerinin (becerilerin) sınıflandırılması

–          –         Hareketlerin değerlendirilmesi

–          –         Bilginin kayıt edilmesi

–          –         Veri işleme

–          –         Verini analiz ve yorumu

Aşağıda SMA’yı başarılı bir şekilde uygulamanın yollarıyla ilgili bazı ipuçları veriyoruz:

–          –         Sınıflandırma

Sayısız miktarda ve çeşitlilikteki oyun hareketleri sınıflandırmak gerekir. Yoksa hareketleri yorumlamak zor olur. Bunu en bilinen yöntemi taktiksel yönlere göre yapmaktır ama teknik ya da diğer sınıflandırmalar yapmak da mümkündür.

Taktiksel yönü takip edecek olursak, oyunun hareketlerini altı temel bölüme ayırabiliriz:

Bölüm                                                                                                           Semboller

Servis                                                                                                   S   1   SER

Servis karşılama                                                                                  R   2   REC

Pas atma (Setting) (Topa yere değmeden vurmak: vole etmek)         V   3   SET

Hücum vuruşları                                                                                 A   4   HIT

Bloke etme                                                                                          B   5   BLO

Kurtarma                                                                                             D   6   DİG (                  )

 

Kısaltmalar (semboller) veya sayılar kaydetmeyi ve değerlendirmeye yardımcı olur. Aşağıda bununla ilgili örnekler bulacaksınız.

Oyuncuların hareketleriyle ilgili ek bilgi veya özel analiz için özel gruplar ya da alt gruplar oluşturabilirsiniz.

Örneğin:

  • o       Uygulanan teknik için alt kategoriler:

Teknik                                                                               Sembol

Servis                                                                                 S                   1

Tennis (             ) yavaş servisi                                          STs    11

Tennis (             ) dönen servisi                                         STr    12

Tennis (             ) havada asılı kalan servis                        STf    13

Round house (                        )  dönen servisi                   SRr   14

Round house (                       ) havada asılı kalan servis   SRf   15

Underhand (               ) servisi                                           SU    16

Diğer servisler                                                                   SO    17

 

  • o       Topun oynandığı pozisyonlar veya topun yönlendirildiği yerler. Bu yüzden sahayı bölümlere ayırıp bu bölümleri numara veya harflerle işaretliyoruz.
54 DA 741 GDA
63 EB 852 HEB
12 FC 963 IFC

 

Eğer SMA için bilgisayar kullanılıyorsa semboller klavyeye ve veri işleyen programa göre seçilir.

 

–          –         Değerlendirme

Her hareketin kalitesine puan vermek için rallinin skorunu dikkate alarak hareketin sonucunu kullanabiliriz. Hareketleri değişik değer aşamalarında puanlandırabiliriz. Bu puanlamalar iki veya üç aşamalı bir ölçekle yapılabilir. Üst düzey takımlar veya uluslararası yarışmalar veya şampiyonalar için dört veya beş aşamalı daha komplike metotlar kullanılabilir.

  • o       İki aşamalı puanlama:

Hareketin sonucu                         Sembol            Değer

(a)    (a)    Skor = puan veya servis                    +                    1

atma hakkı kazanma

(servis, hücum (attack) ve blok

(block) için)

veya

hücum (attack)

için mükemmel olan hareket

(karşılama, pas (set) için)

 

(b)   (b)   Hata = puan veya servis atma          –                       0

hakkının kaybı

  • o       İki aşamalı puanlama:

(a)    (a)    Skor veya mükemmel oyun             +                      3

 

(b)   (b)   Hata                                                  –                       0

 

(c) Ne (a) ne de (b), oyun devam eder    /                     +/-

 

Dört veya beş aşamalı puanlamalar da buna göre yapılır.

 

Önemli Not: Hareketlerin sınıflandırılması ve puanlamasının kriteri açık olarak tanımlanmalıdır. Her gözlemci bunları adı gibi bilmelidir.

 

–          –         Kaydetme

Gözlem iyi eğitilmiş antrenörler tarafından yapılmalıdır. Hareketleri sınıflandırırlar ve sonuçların puanlamasını sabit sınıflandırma ve puanlama sistemi üzerinden yaparlar. Kayıt için değişik yollar vardır.

  • o       Dolaysız kayıt

= veriler önceden hazırlanmış formlara kaydedilir

= veriler direk olarak bilgisayara kaydedilir

  • o       Dolaylı kayıt

= veriler bir kayıt teybine kaydedilir

veriler kağıt kalem bir kullanarak form dolduran yazıcıya (yazıcılara) veya bilgisayardaki forma yazan kişiye dikte ettirilir

İyi eğitimli istatistikçiler güvenilir SMA için vazgeçilmez kişilerdir. SMA için gerekli olan istatistikçilerin sayısı uygulanan yönteme ve elde edilen ve işlenen verinin miktarına bağlıdır:

a)      a)      bir kişi puanlayıp bir kişi form doldurabilir:

= bir takımın kullandığı 2 ya da maksimum 3 becerideki tüm hareketler (örneğin: Servis, hücum (attack) ve karşılama veya blok, pas (set) ve dig (                  )  – veya servis ve hücum (attack), karşılama ve blok, pas (set) ve dig (                  ) )

= 1 ya da maksimum 2 kişinin 6 becerisindeki tüm hareketler

= 3 oyuncunun 2 becerisindeki tüm hareketler

Bu, bir takımın tüm SMA’sı için en azından 2 ya da daha iyisi 3 kişiye ihtiyaç olduğu anlamına gelir.

b)      b)      Bir kişi kayıt teybine kaydedebilir, yazıcılara veya bilgisayara yazan kişiye ettirebilir:

= bir takımın tüm becerilerindeki tüm hareketler

Bu, teyp kullanılırsa bir takımın tüm SMA’sı için 1 kişiye, form ya da bilgisayar kullanılırsa 3 kişiye ihtiyaç var demektir.

Eğer kayıt teybi kullanılırsa bir takımın tüm SMA’sı için bir kişi yeterlidir, fakat verileri teypten kağıt üzerindeki formlara veya bilgisayara geçirmek için ekstra zamana ihtiyaç olacaktır.

 

Gözlemciler puanlama için gerekli olan kriteri çok iyi bilmelidirler ve tüm oyunlarda aynı puanlama seviyesini tutturmalıdırlar. Bu yüzden özel bir merkezde eğitilmelidirler. Gözlemcileri eğitmenin kanıtlanmış en iyi yoluna göre: Tüm gözlemciler aynı maçı puanlarlar. Maç videoya kaydedilir. Maçtan sonra gözlemcilerin sonuçları karşılaştırılır ve değişik sonuçlar elde edildiği fark edilirse video kaydı son değerlendirme için kullanılır.

–          –         Veri işleme

Kaydedilen veriler SMA’nın amacın göre işlenir. Genellikle hesaplar önceki analizlerle veya standartlarla veya diğer takımların sonuçlarıyla vb. karşılaştırmak için yapılır.

 

İşlenmiş veri sonuçları önceden hazırlanış formlara işlenmelidir, bilgisayardan çıktı şeklinde alınmalıdır ve/veya TV ekranında gösterilmelidir. Bir çok durumda grafikler listelerden daha öğreticidirler ve doldurulabilme özellikleri vardır.

 

–          –         Yorumlama

SMA’nın bir takımın ya da bir oyuncunun performansının tamamını sergileyemeyeceğini biliyoruz. Performansı etkileyen ve sadece SMA tarafından ölçülemeyen birçok faktör vardır. Örneğin: topsuz hareketlerin SMA’ya dahil edilmesi zordur, hareketlerin sonuçları rakibin veya takım arkadaşlarına bağlıdır, psikolojik faktörlerin ölçülmesi zordur vs. Maçın kazanılmasında rol oynayan en önemli kişi en iyi verileri olan kişi olmayabilir. Bu yüzden SMA’nın tecrübeli bir antrenör tarafından yorumlanması gerekir.

 

SMA ile video analizinin ve/veya ruhsal ve zihinsel faktörler üzerinde duran serbest gözlemin birleşimi çok faydalıdır.

 

–          –         Sonuçlar

 

SMA bize oyuncu ve takımın performansı ile ilgili bir çok veri sağlar, ama SMA sonuçlarından doğru yargılara varmak verinin kendisi kadar önemlidir. Bu yargılar aşağıdakileri kapsayabilir:

  • o       takımın maçtan sonra toplanması (kısa değerlendirme)
  • o       strateji ve taktiklerde, sıralamada vs. değişiklik veya ayarlamalar yapılması
  • o       antrenmanda değişiklik veya ayarlamalar
  • o       antrenman ve oyunun zihinsel ve ruhsal yönleri (eğitim)
  • o       bir sonraki müsabakalara hazırlık

 

Bu yargıların antrenörler ve oyuncular tarafından not alınması tavsiye edilir.

SMA antrenman ve maç üzerine yapılan bilimsel araştırmalar için önemli bir araçtır.

 

 

 

 

  1. 2.      Gözlem

 

2.1 Rakip takımların ve maç koşullarının gözlemi takımı önemli müsabakalara hazırlarken vazgeçilmezdir. Rakibin özelliklerinin yakın gözlemine ihtiyaç vardır. Serbest gözlemle MA, istatistikler, film veya video en çok kullanılan yöntemlerdir.

Antrenör ve oyuncular rakipleriyle ilgili elde edebildikleri kadar veri toplamalıdırlar. Serbest gözlem için en basit yol maç sırasında notlar alıp çizimler yapmaktır. Daha etkili yöntem de SMA yolu, yani kayıt tutmak için hazırlanmış formlar veya kayıt teybi kullanmaktır.

Çizimler rakibin oyunuyla ilgili bilgi kayıt etmek için kullanılabilir. (1.2 ye bakınız)

SMA rakip takımların oyun sistemi, oyuncuların zayıf ve kuvvetli yönleri, hücum ve defans şekilleri açısından değerli bilgi sağlar.

Gözlemin bilgi toplamak için dört ana odağı vardır:

–          –         takımın taktik hazırlanışı

–          –         psikolojik hazırlanma

–          –         önceki antrenman ve hazırlık maçları

–          –         takımın maç koşulları için hazırlanması

 

2.2 Eğer bir antrenör takımını önemli bir maç veya turnuva için hazırlamak durumundaysa rakip takımla ilgili aşağıdaki bilgileri elde etmeye çalışmalıdır:

(1)   (1)   Rakip takımın dizilişi

Pasör (setter), smaçör (spiker), blokçu (blocker) ve diğer roller kimindir ve bunlar nasıl dizilmişlerdir? (Rotasyon sırası)

İlk altı kimdir? Kaptan kimdir? Yedekler kimlerdir?

Hücum ve defanstaki diziliş şekilleri nasıldır?

(2)   (2)   Teknik ve taktik kabiliyetleri

–          –         Servis atma

Ne tip servisler kullanılıyor?

En güçlü ve en zayıf servisçiler kimlerdir?

Özellikleri nelerdir?

Serviste usta oyuncuları var mı ve ne zaman kullanıyorlar?

–          –         Pas (Setting)

Pasörler kimdir? Hangi hücum yöntemini kullanıyorlar? 4-2, 5-1 ya da başka mı?

Pas için hangi paternle kullanılıyor? Hangi durumlarda (açık paslar, hızlı paslar, zıplamalı paslar) birinci pas (pass) smaçları uygulanıyor mu?

Pasörü nasıl şaşırtabilirsiniz?

Hızlı hücumu nasıl önlersiniz?

–          –         Hücum (Attack)

Ana hücum oyunları nedir?

Hangi çoklu hücum sistemleri en etkilileridir?

En tehlikeli smaçörler kimlerdir, özellikleri nelerdir? Zayıf smaçörler hangileri ve neden?

Hangi smaç ve tip (             ) yönleri kullanılıyor?

Kim taktik atışları ve blok dışı smaçları tercih ediyor?

Hücum karşılama paternleri nelerdir?

–          –         Bloklama (Blocking)

Değişimin de dahil olduğu, blok paternleri nelerdir?

En etkili blokçular kimlerdir? Onları etkisiz hale nasıl getirebilirsiniz?

Bloğa çıktıklarında zayıf noktalar nereleridir (kısa, yavaş zayıf oyuncular)?

Ne tip hücumlar başarılı?

–          –         Arka saha oyunu ve blok karşılama

Hangi defans oluşumu kullanılıyor?

Zayıf yönleri nelerdir (yavaş veya zayıf oyuncular, açık alanlar ve zayıf noktalar)?

Hangi hücum tipleri etkilidir?

 

(3) Fiziksel ve zihinsel yönleri

–          –         Galibiyet ve malubiyet kararı, teknik ve taktiklere bakılmadan fiziksel kabiliyetlere veya zihinsel niteliklere bakılarak verilir.

–          –         Fiziksel özellikler nelerdir? (Zıplama, hız, çeviklik, dayanıklılık)

–          –         Rakip takımın takım ruhu ne kadar kuvvetlidir; bu nasıl delinir? Zayıf ve güçlü mücadelecileri kimlerdir? Takıma moral açısından en çok destek olan kimdir? Eğer takım birkaç puan kaybedecek olursa önce kim pes eder? Üst üste birkaç hatadan sonra veya baskı artınca kimin sinirleri daha çabuk bozuluyor?

–          –         Zihinsel zayıflıktan nasıl faydalanılabilir?

–          –         Hangi durumlarda antrenörler sinirleniyorlar?

–          –         Antrenör taktik değiştiriyor mu? Ne zaman? Nasıl tahrik edilir?

–          –         Antrenör hangi zamanlarda mola alıyorlar?

 

(4) Maç kondisyonu

maçın koşulları hakkında öğrenilebilecek her şeyi öğrenmeye çalışmak. Bu tip bilgiye oyuncularınızın zihinsel açıdan kendilerini hazırlamaları ve antrenmanda veya hazırlık maçlarında bu koşulları hazırlayabilmek için ihtiyacınız olur.

– Hava koşulları

– Konaklama ve yemekler

– Ulaşım

– Maçların saatleri

– Saha durumu (kapalı mekan, açık hava, ışıklandırma, zemin, top, hakem, seyirci)

 

Takımınızı beklenilen koşullara göre hazırlayın ama koşulları hafife almayın. İyi bir mücadele ruhu kötü koşulların üstesinden gelir!